008 · 008 - L artigo an mirandés
05/11/2006
amadeu · 05/11/2006
008 - L artigo an mirandés
Artigo defenido
Formas simples
Singular
Plural
Masculino
l
ls
Femenino
la
las
Artigo defenido masculino
Las formas de l artigo defenido que stan ne l quadro arriba son la regra ne l mirandés, debendo de ser ousadas an cundiçones normales de scrita.
Las formas masculinas lo, los son tamien ousadas cumo artigo defenido ne l mirandés raiano. Estas formas yá fúrun ousadas ne l sendinés segundo dízen las pessonas mais antigas, subretodo por giente dua parte de l’aldé chamada L Barrialto, mas hoije yá solo se úsan formas armanas al mirandés central. Cunsante diç José Leite de Vasconcellos, esse uso, anque ralo, yá tenerá eisistido noutras aldés [Estudos de Philologia Mirandesa, I, 1900, p. 360].
An ciertas tierras de l mirandés central, cumo Zenízio, dízen-se las formas al, als, mas cuido que eiqui se dében de screbir siempre las formas de l mirandés central, para nun traier cunfusion cula cuntraçon de la perposiçon cul artigo (a+l > al).
L artigo defenido masculino singular forma ua sola sílaba, por el mesmo, quando:
- aparece antre cunsonantes:
- quien faç l bino ten dreito a bué-lo;
- tenes que deixar l carro a la puorta de casa pa t’afazeres a andar a pie.
- stá an ampeço de frase i la palabra que ben apuis ampeça por ua cunsonante:
- l camino de l riu ye mui arribeinho;
- l tiu yá nun debe de ser nada nuobo;
An todos ls outros casos, l artigo defenido masculino singular forma ua sola sílaba
- cula que stá alantre, se esta ampeçar por bogal ou h:
- l alicran ten ua mordida mui mala;
- esse rapaç ye l einemigo;
- porqui ye mui friu l eimbierno;
- fui tou tiu l home que se morriu na guerra;
- cula que stá atrás, se esta acabar an bogal i la que ben apuis ampeçar por cunsonante:
- trouxe l cumputador para casa;
- todo l que ganhares ye tou;
- nun çcubriu l camino i bolbiu para casa;
- de ls cordeiros ye miu l que fur malhado.
Quando forma ua sola sílaba cula que ben apuis, l artigo lei-se cumo un simples l (letra lé).
L artigo defenido masculino plural forma siempre ua sílaba por el mesmo, menos ne ls casos an que ben apuis dua palabra acabada an bogal ou an n:
- chama ls perros i berás cumo fúgen;
- ls lhibros déixan-me ls uolhos a lhagrimar;
- nunca cháman ls garotos pa la rue;
- quando tráien ls gaiteiros la fiesta ye mais fuorte;
- nien ls perros parában na rue.
artigo defenido femenino: uso de la forma l’
Quando la palabra que ben apuis l artigo defenido femenino singular ampeça por bogal, este artigo scribe-se na forma l’, lendo-se lhigado a essa bogal que ben apuis:
- l’eigreiga yá ye bien bielha;
- l’amisade nun ten précio;
- l’oubeilha ten la lhana mui branca;
La mesma forma l’ se puode ousar quando la palabra que ben a seguir ampeça por h:
- l’houmenaige que le fazírun era merecida.
Neste casos l artigo forma ua sola sílaba cula que ben apuis.
Mas se la palabra que ben apuis tubir la purmeira sílaba tónica i esta ampeçar por ua bogal, que nun seia a, yá se puode ousar tamien la forma simples la:
- la honra queda cun quien la ten;
- la hora bai a demudar qualquiera die;
- nun cumpriu la orde que le dei;
- la huorta astanho nun la bamos a derrotar;
- l fuso ten la uosca scachada;
- inda muito baliu la upa que me deste.
Assi i todo diç-se:
- l’águila bola mui alto;
- lhebanta l’alça de l bestido;
- l páixaro ten l’ala cobrada;
- l’asa de la barrila ye mui pequeinha;
- l’anta nun ye buona para çapatos d’eimbierno, que deixa arrepassar l’auga.
Formas cumbinadas
L artigo defenido mirandés cumbina-se culas perposiçones de i pa (para), mas nunca s’ajunta cun eilhas:
Singular
Plural
Masculino
de + l
de l
de ls
Femenino
de + la
de la
de las
Singular
Plural
Masculino
pa + l
pa l
pa ls
Femenino
pa + la
pa la
pa las
L artigo defenido mirandés cumbina-se cula perposiçon por, cuntraindo-se siempre cun eilha:
Singular
Plural
Masculino
por (po) + l
pul
puls
Femenino
por (po) + la
pula
pulas
L artigo defenido cumbina-se cula perposiçon a, mas solo se cuntrai cun eilha ne l masculino:
Singular
Plural
Masculino
a + l
al
als
Femenino
a + la
a la
a las
L artigo defenido cumbina-se cula perposiçon cun, ousando-se tanto las formas cuntraídas cumo nun cuntraídas:
Singular
Plural
Masculino
cun + l
cul / cun l
culs / cun ls
Femenino
cun + la
cula / cun la
culas / cun las
L artigo defenido cumbina-se culas perposiçon an / en / ne, ousando-se tanto las formas cuntraídas cumo las formas nun cuntraídas:
Singular
Plural
Masculino
an/en/ne + l
ne l / no
ne ls / nos
Femenino
an/en/ne + la
an la / en la / na
an las / en las / nas
Las formas no i nos bénen de la cuntraçon de la perposiçon an / ne cul artigo defenido masculino na forma lo, que yá esistiu an to las bariadades de l mirandés.
Algues notas subre l uso de l artigo defenido
Nun s’usa l artigo defenido antes de adjetibo possessibo, quando stamos a falar de pessonas que son de la nuossa parentena i an que s’andica essa parentena (pai, mai, abó, armano, padrino):
- miu pai i tue mai son armanos;
- mie armana stá casada cun l armano de tou pai;
- dízen que esse tiu ye miu padrino, mas nunca falei cun el porque staba an Fráncia;
- fui an ca de tue armana a saber de azeitunas.
Fuora desses casos yá s’usa l artigo:
- la tue mula ye braba;
- la mie binha astanho nun dou ubas;
- l miu carro cuorre mais que l tou;
- l miu Jesé anda mui malico;
- diç-le al tou Antonho que benga a falar cumigo;
- l tou home inda tarda na benir?
- agorica mesmo passei pula tue tie.
Nun s’usa l artigo defenido cun nomes de meses:
- Setembre ye l més de la bendímia;
- An maio queda todo frolido.
Culs nomes de ls dies de la sumana puode-se ousar l artigo defenido ou nó. Se stubirmos a falar dun die cierto, ye ralo ousar-se l artigo:
- Segunda bamos a ampeçar la casa / na segunda bamos a ampeçar la casa;
- dixo-me que benien demingo / dixo-me que benien pa l demingo;
- to las quintas passa por ende abaixo.
Para andicar la hora usa-se siempre l artigo:
- l reloijo yá dou la ua, son horas de almuorço;
- a las cinco de tarde yá bénen de la scuola;
- quando dir las dieç quiero-te an casa;
- Que horas son? Son las dues menos un quarto.
Eiceçones: nun s’usa l artigo culas spressones meidie i meia nuite:
- era meidie quando mos benimos ambora;
- inda nun era meia nuite i yá todo mundo se habie ido a la chorça.
Cun nomes de pessonas, quando son bien coincidas, nun cuntesto de familharidade i de perséncia, ou quando se fala de la própia pessona, nun s’usa l artigo:
- Juan inda nun bieno acá astanho;
- de nós trés, Marie ye la mais nuoba;
- las notas de Antonho no eisame nun fúrun grande cousa.
La regra nun demuda se antes de l nome beníren las palabras tiu ou tie:
- tiu Antonho Xordico yá mais dun anho que s’achou malo;
- diç-le a tie Marie Sabel que manhana bou a tener cun eilha.
Usa-se l artigo defenido quando se quier andicar ua pessona, tenendo ua cierta çtáncia ou menos familharidade:
- la Marquita datrás amassaba muito pan.
Usa-se l artigo defenido quando l nome quier andicar ua família:
- ls Fonsos nun stan an casa, dixo-me l miu Jesé.
Cun nomes de tierras nun s’usa l artigo defenido:
- Lisboua, Miranda, Mogadouro, Bumioso, Bergáncia, Picuote, Çamora, Sebilha, Madriç.
Hai bárias eiceçones, de que nun conheço regra segura, mas que parécen tener a ber cun nomes de tierras que ténen nome de cousas ou outras rialidades coincidas de las pessonas:
- l Porto, la Régua, la Guarda, l Palancar, l Campo, la Belariça, la Castanheira, l Felgar, la Granja.
Sentido de algues spressones cunsante téngan ou nó artigo defenido:
- todo mundo = toda la giente
- todo l mundo = l mundo anteiro
Outros usos de l artigo defenido
Cun perposiçones ou spessones que andícan lhugar nun se usa la perposiçon de, mas solo l artigo de defenido:
- el mora an Camino (de) las Binhas i passa to ls dies por rue (de) la Frauga;
- acerca (de) la mie puorta habie ua fuonte, mas yá la derramórun;
- quando bou anriba (de) la burra lhougo me deixo drumir cul baláncio;
- trás (de) l’eigreija quaijeque nun habie casas;
- acerca (de) l molino nun fáltan ratos.
- tanta cousa i acabou por ir a fazer la casa an pie (de) l semitério;
- nun botes las forfalhas para ambaixo (de) la mesa.
Este uso inda cuntina a ser mui fuorte, mas ten benido als poucos a reduzir-se l númaro de casos i a antroduzir-se la perposiçon de. Por mi, cuido que esse uso uso nun se debe de perder. Bonda mirar pa ls chamadeiros mais antigos i bemos que nunca aparece essa perposiçon quando stamos delantre de casos que le correspónden al genitibo lhatino, caratelística quemun a outras lhénguas antigas cumo l moçárabe de Toledo:
- Ourrieta las Puorcas; Rita l Trebo; Peinha la Bouça.
Artigo andefenido
Formas simples
Singular
Plural
Masculino
un
uns
Femenino
ũa
ũas
La Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa andica que l artigo andefenido femenino se scribe an mirandés cun ~ (til). Mas tubo an cuonta que aquel ~ nun aparece porriba la letra ũ ne ls botones de ls cumputadores i, por esso, aceitou que se screbira sien til. Mas debe de se screbir cun til al menos quando screbimos a la mano.
Formas cumbinadas
L artigo andefenido cumbina-se cula perposiçon an/en/ne, cuntraindo-se cun eilha:
Singular
Plural
Masculino
an/en/ne + un
nun
nuns
Femenino
an/en/ne + ũa
nũa
nũas
L artigo andefenido cumbina-se cula perposiçon cun, ousando-se tanto las formas cuntraídas cumo las nun cuntraídas:
Singular
Plural
Masculino
cun + un
c’un / cun un
cuns / cun uns
Femenino
cun + ũa
cũa / cun ũa
cũas / cun ũas
L artigo andefenido cumbina-se cula perposiçon de, ousando-se tanto las formas cuntraídas cumo las nun cuntraídas:
Singular
Plural
Masculino
de + un
dun / de un
duns / de uns
Femenino
de + ũa
dũa / de ũa
dũas / de ũas
NB – Las notas eiqui apersentadas subre l uso de artigo nun perténden ser cumpletas: a la ua, nun ye eiqui l sítio para tan zambolbida apersentaçon; a la outra, esse ye un assunto an que inda hai muita lhana que tenhir. L’eideia fui solo deixar ua ajuda a melhor screbir i falar l mirandés.
05 de Nobembre de 2006
Amadeu Ferreira