010 · 010 – Licion de fala. L sendinés
06/12/2007
2giga · 06/12/2007
editada dia 06-12-2007 21:56:16 por: amadeu010 – Licion de fala. L sendinés
La grabaçon a que le correspónden ls testos que a seguir se aperséntan fui feita an 26 de márcio de 2005, an Sendin, bila adonde se fala un dialeto de l mirandés, coincido por sendinés.
Ls falantes son trés pessonas: tiu José Maria Peres [na altura de la grabaçon cun 83 anhos] i la mulhier del, tie Lucinda da Encarnação Santiago [na altura cun 77 anhos], i que anfeliçmente se morriu astanho, nun tenendo anstrucion nanhun deilhes [para quien tubir deficuldade an ls eidenteficar, puodo dezir que son ls pais de Norberto Peres, l atual perjidente de la Junta de Sendin]; l outro falante, que partecipa na grabaçon ye Carlos Ferreira [nacido a 28 de febreiro de 1961], habendo tamien ralas i pequeinhas anterbençones de Amadeu Ferreira [na altura cun 55 anhos].
Cumo yá falemos an liciones de l anho atrasado [ber, an special, la licion 006], l sendinés ten caratelísticas próprias, mui defrentes de l mirandés central. Las falas que nesta licion se aperséntan premíten decumentar mui bien essas defréncias. Anque las pessonas que se aperséntan a falar sendinés téngan çfréncias antre eilhas, l que ye normal, las caratelísticas de l dialeto nun demúdan an nada.
A seguir se apersenta ua lista de las percipales defréncias, mas sien que seia cumpleta, yá que hai matérias que inda nun studemos i nessas nun atentamos tanto. Las caratelísticas de l sendinés apersentan-se numaradas i esse númaro aparece ne ls testos alantre de las palabras adonde se bei essa caratelística. Assi se quier fecelitar l sou studo. Nien todas las palabras stan numaradas, até porque hai palabras que aperséntan mais do que ua caratelística, mas l mais deilhas stan assinaladas, i cada ua/un puode assinalar las outras, al modo que fur studando la licion.
i - falta de lh- an ampeço de palabra, que ye siempre l-; mas hai a registrar, l que ye mui stranho que se diga lhetra;
ii - la falta de l ditongo creciente –ie-, que se apersenta cumo –i- [ou cumo yí ne l caso de ye];
iii - la falta de l ditongo creciente -uo-, que se apersenta cumo –u-;
iv - ua special ditungaçon de l -u- tónico, quando nun le corresponde l ditongo –uo- an mirandés central [quier dezir, quando nun ben de -u- ou -o- brebe lhatino];
v - ua special ditungaçon de l -i- tónico quando nun le corresponde l ditongo -ie- an mirandés central [quier dezir, quando nun ben de -e- ou brebe lhatino];
vi - la caída de -g- apuis de -i- tónico, tal i qual cumo yá bimos que acuntecie na fala de Paradela: rodri(g)a;
vii - la palhatalizaçon de -c- an -ico/ica, i an -inco/inca; de -q- an aqui; de -g- an –ingo;
viii – pernúncia de -ão quando an mirandés dcentral se diç –on, i solo neses casos;
ix – amprego de formas pronominales defrentes: esto, esso, aqueilho, nanhue, nanhun, algue;
x – Un sonido de l ditongo -ou- cumo –au-.
Outra chamadas de atençon pa l testo, solo a respeito de matérias que yá demos: l berbo haber cumo ousseliar an beç de tener: que las han arrancado.
Esta cuido que ye la purmneira beç que se apersenta a público ua grabaçon cun pessonas a falar sendinés i al mesmo tiempo cul studo dessa fala quanto a las sues caratelísticas percipales. Un die destes tornaremos a apersentar nuoba licion de sendinés para apersentar estas i outras caratelísticas, mas cun defrentes falantes.
Cumo puode oubir-se, l sonido de la fala de cada un de ls trés falantes ten defrenças. Mas la fala ye la mesma, l sendinés. Chama subretodo la atençon la fala de la tie, que por muita giente ye cunsidrada cumo l sendinés mais chapado ou mais cerrado, i que serie, segundo muitos, l modo mais quemun de la fala sendinesa, anque muita giente diga que esso era solo dua cierta parte de l pobo.
1. L mistério de l roubo de las cebolhas
- L anho passado roubórun-se-las?
- Yá, yá me las roubórun muitos anhos. Astanho nun las pongo (viii) alhá.
- To ls anhos me las róuban.
- Ai!
- You tengo muita cebolha, mas ye (ii) porque las teniemos (ii) aqui (viii), no terraço....
- Acha...
- Inda nun stában bien (ii) curadas. Ai Jasus ban-me a ir a arrancar las cebolhas. Stube (iv) hoije alhá, manhana fumus (iv), yá stában arrancadas.
- Ai! I nin ua déixan?
- Todos ls anhos, muitos anhos que las han arrancado. I outros anhos tengo que las arrancar tienras (ii) ...
- Ai!
- ... sin acabar de curar. I nun déixan nanhue (ix). Apuis fumus (iv) you i Dárida i dixe-le, Yá m’arrancórun las cebolhas. I apuis alhá... Ai, podiam ter deixado sequera uas poucas pra o dono...
- Pus claro!
- ... i outras poucas que las lebássen (i). Mas não, todo. Só deixórun algues (ix) que se struncórun i que las pisórun....
- Ai! almanechas!
- I astanho nun me roubórun frajones, mas outros anhos si (v).
- I pónen siempre (ii)...
- Ls frajones berdes stropában-me-los todos.
- Ai!
- A apanhar i apuis písan-los (v), apuis nun éran ls que apanhában apuis pisában, de rodria (v, vi)....
- Ai!
- I outras cousas nun tengo nobidade....
- I ls pumientos (ii)?
- Olha, tube alhá pumientos (ii) assi (v). Ponírun-se burmeilhos até se apodrecírun an casa.
I naide m’apanhou nanhun (ix). Las cebolhas nun sei que antolhados son (viii)....
(...)
- Nun ye (ii) só a mi (v) que me las arráncan. L Requececo diç que las tenie (ii) tapadas cun... you si bi (ii) andar a botar patateiras ....
- Son (viii) siempre (ii) ls mesmos, sabe. Sáben l sítio, stan seguras.... Ban nua hora an que nun hai naide...
- Alhi ye (ii) a la borda de la strada. I berças? I pus-las (iv) you i tratei-las you. Repoilhos, éran assi (v) i naide me roubou nanhun (ix). Para i pa la... para Isaura i para Demingos (vii)....
- Las cebolhas, las cebolhas...
- Las cebolhas cunsírban i la berça s’a las bezes ban apánhan un caldo nun s’acha ...
- Ora, ora, la berça nun se cunserba, mas la... la cebolha cunserba-se.
- Quienquiera (ii) gusta (iv) dua (iv) cebolha para refogar, para botar nun guisado, para botar nesto (ix), para ua salada, para ... si (v), ua cebolha ye (ii) natural para muita cousa (x).
2. A serbir un amo, de garota
... que s’iba por Camino (v) de las Binhas (v), alhi muitos prados, todos éran de l tiu... tenie (ii) muita tierra (ii)... i apuis el staba de quinteiro, tiu Remondes, era Abílio (v), i era l home de la Pelhunca... apuis fui marenheiro. Era marenheiro... casou-se (x) cula Pelhunca. El morriu yá muitos anhos mas eilha inda ye biba (v)...
- Pus ye, eilha inda ye biba.
- Ana Pelhunca...
- Si (v)!
- ... mas el era marenheiro i tenie (ii) anton (viii) esse filho (v). Apuis casou-se (x) cun essa Aleixa ....
- I el, tiu Jesé, inda andou el a serbir?
- You?
- Si (v).
- ... apuis tenie que fazer l que me mandában. Apuis fui para an ca de tiu Bacislau. Dous anhos. Tenie (ii) que andar a arar, tenie (ii) treze ou catorze anhos. A arar cua junta de bacas, a scarrear... you (x) sei alhá, a mi (v) tamien (ii) me tocou de todo... apuis iba culas bacas ... outras bezes parqui (v), outras bezes pali (v)...
- I el tiu Jesé, inda andou?
(...)
- ... tocou-me (x)... de nuoba (iii) tocou-me lougo (i) muito... an beç de me mandáren a scuola (iii) mandórun-me para... an beç d’aprender las lhetras ...
- pois...
- ... aprendi a arar, a acarrear, iba a acarrear a la par deilhes, un cun carro, un criado cun un carro i you cun outro. Apuis iba culas bacas ... apuis tenie que benir... I apuis inda se ponien (ii) contra un... que nun fazíamos nada ...
- ... nun fazien que chegasse...
- ... diç que nun faziemos (ii) nada, uas garotas.....
- Pois, pus era...
- Bai a mandar l tou filho (v) agora, de dieç (ii) ou doze anhos a ber l que ye (ii) que faç...
- ... anda cá!?
- Ah! Andában siempre (ii) contra un....
- I ándan mais bien tratados. I mais bien comidos, hoije...
- A las bezes chegaba molhadica (vii) culas bacas, nin lebaba (i) guarda chuba (iv), i chobie (ii), pa ls Juncos, parqui (v), para acolhá... i nun dezien (ii)... muda-te (iv)! nin calece-te. Assi (v) you me pus talamouca i... de todo.
- ye berdade...
- Si, nun dezien que me mudassa, lougo (i) me mandában aqui (vii), lougo (i) me mandában alhi, lougo (i) assi, lougo (i) assado, siempre tenien que fazer quando chegaba a casa.
3. L folar
- Bamos a comer l folar?
- I nós tenemos algue (ix) fame? Acabemos há cachico (vii) de almorçar... Agora yá naide ten fame, home... nada...
- Anda todo mui farto...
- Mie (ii) mai nunca l fazie (ii).
- Nó?
- Mie (ii) mai...
- Nun fazie (ii) folar?
- Nin eilha nin outras!
- Anton (viii) porquei?
- Ah!
- Naquel tiempo (ii) nun se ousaba (x).
- Sabes l que mais fazien (ii)? S’amassában metien (ii) nun bolho un cacho de toucino (x) i ua chouriça (x).
- Mesmo...
- I era buono (iii)
- Mesmo no pan?... Nun bolho?
- Nun bolho, metien (ii) al tiempo (ii) d’amassar. Metie-se (ii)...
- You gusto (iv) mais desse folar que d’agora que este moderno que fázen agora.
- Manuel, l miu Manuel...
- ... you gusto mais desse.
- ... quando amassaba, á mai meta chouriça i toucino (v) nun bolho. Gustaba muito.
- Milagre!
- Si (v), quando amassaba.
- Si, si, si (v)...
- Nesse tiempo (ii) que habie (ii) las chouriças i siempre (ii) me dizie (ii) que metisse chouriça i bolho... i toucino (v) nun bolho.
- Era buono (iv).
- Sabie (ii).
- Que milagre que sabisse.
- Mas you (x) apuis... tamien (ii) yá ampecei a fazer folares, bá, cumo outra gente.
- Pus claro.
- Apuis que me casei.
- Si, si (v).
- ... mas antes só fazie (ii) algue (ix) gente por acaso. Era cumo todo.
- Si (v).
- Ah! Tu... nun... chegueste a star inda na bida (v) dantes?!... Yá crieste cun mais cousa (x)?
- Yá, yá, yá, esso (ix) ye berdade.
- Yá no fin (v). Agora nós? I aquel i... i assi (v).
4. L negociante de ganado
[- I tenie (ii) quei, tenie (ii) muito ganado?
- Ganado... cumpraba i bendie (ii).
- Quei, bacas i oubeilhas (x)?
- ... Bacas nó,]
- Bacas nó.
- ...só an ganado ...
- Só ganado!
- ... só ganado. Ganado de oubeilhas (x)... cumpraba i bendie (ii). Chegaba a mandá-los daqui (vii) pa Lisboua (x). Mandaba-las no camboio, mandaba-las no camboio i assi (iv) cumpraba trés ou quatro... dous (x) ou trés ganados i ambiaba-los todos para alhá na... i outras (x) bezes íban... chamaba dous (x) ou trés alhá i íban ls a lebar (i), íban cun eilhas a lebá-las (i) a... nun sei cumo l chamában....Barca d’Alba...
- Al Pocinho (v)?
- Barca d’Alba nó...
- Al Pocinho (v)?
- Al Pocinho (v)...era mais loinge de l Pocinho (v), home.
- A Trancoso?
5. L trato dun criado de laboura
- I anton (viii) el, tiu Jesé, quei, andaba culas oubeilhas (x)?
- You (x) nó, you andaba an casa, culas bacas.
- Fazie (ii) la... fazie (ii) l labor (i), la laboura (i)
- Si, era la laboura (i).
- I que l daba, tiu Jesé? Qual era la paga?
- Daba-me... naquel tiempo (ii) yá era ua suldada buona (iii): daba-me quenhientos (ii) mil reis....
- Por anho.
- Por anho...
- I que trato tenie (ii) a mais, tirando esso (ix)? Que trato tenie (ii) a mais?
- I bestir (v), bá.
- Que trato?
- Si (v), que l daba mais.... assi (v) no trato, que ye (ii) que antraba mais?
- Dába-me ua roupa (x)...
- Ua roupa.
- Daba-me ua roupa (x) i bestie-me (ii) i calçaba-me.
- Si.
- Bestie-me (ii) i calçaba-me i daba-me ua roupa (x) al fin de l anho.
- Ah!!! I meias i esso (ix) todo, bá... uns miotes, çapatos.
- Dában-me todo, çapatos, meias... ua roupa (x), bá...
- Si (v), bá...
- Daba-me... ai... yá nun me lembra (i).
- I dában-le de comer.
-, pus de comer... comie (ii) a la par deilhes.
- ...a la par deilhes.
- Comie (ii)... you comie (ii) siempre (ii) a la par deilhes.
- Só el ye (ii) que staba a serbir nessa casa ó tenie (ii) mais gente?
- Só you (x)... antes de you ir chegou (x) a tener trés cri... trés ou quatro criados, no anho. Antes de you (x) ir! I çque fui you (x)... nunca ... stube (iv) alhá cinco anhos i nun tube (iv) mais nanhun (ix).
- Si (v), bá. Ye (ii) porque el trabalhaba pouco (x)... El apósque trabalhaba pouco (x). Por esso (ix) yá nun precisaba de mais ...
- Pus ye (ii)... trabalhaba aqueilho (ix) que... aqueilho (ix) que antendie (ii) que... que era preciso fazer.
- Pus claro!
- Iba...
- A las bezes bal mais un buono (iv) que quatro ruis....
6. La paga por cinco anhos i la França an tiempo de grebes
- I que eidade tenie (ii), nessa altura (iv)?
- Tenie (ii) binte (v) cinc’anhos.
- Á, yá era mais bielho (ii)...
- Fui para alhá de bint’anhos...
- Binte anhos i quedou (x) até binte cinco (v).
- ... i stube (iv) alhá cinco (v).
- Olhe, i apuis esse denheiro era par’el ou era pa sous (x) pais?
- Era para mi (v).
- Era par’el, bá.
- I ... nun... era muito tamien (ii).
- Pus nó...
- Cinco (v) anhos a quenhientos (ii) milréis. Nó, l primeir’anho dou-me (x) quenhientos (II) milreis. L segundo, (iv) dou-me duzientos (ii) mais,
- Siete (ii) notas.
- Siete (ii) notas.
- Al terceiro, mais duzientos (ii),
- Nuobe (iv) notas
- L quarto outros (x) duzientos (ii).... Todos ls anhos l creci (v) duzientos (ii)... todos ls anhos crecie-le (ii) duzientos (ii) milreis. I nunca me deixou (x).
- Pois.
- I apuis inda diç el: ei carai, bós, se assi tu albantas-me co casal.... Se assi (v) bás a crecer, a crecer, a crecer, albantas-me co casal.
- Pois mas nessa altura quei ua geira tamien (ii), stában las geiras... a pouco (x). Quanto se ganhaba?
- Naquel tiempo (ii) las geiras, las geiras yá íban...
- a quei, a cinco (v) milreis ó...
- A cinco (v)?
- Si (v).
- I a quarenta! Yá las pagában a quarenta...
- A quarenta milreis.
- I a cinquenta milreis.
- Á, mas tamien (ii) las geiras arranjában-se poucas (x). Naide las daba a ganhar.
- Á!... isso inda habie (ii)...
- Inda habie (ii)?
- Siempre (ii) habie (ii)!
- Pois, bá! A poner bacielhos i al que calhaba quando era... no tiempo (ii)...
- ... de maneira que ...
- Olhe, i aton (viii) el nunca fui pa la França? El nunca fui pa la França?
- Não, só stube (iv) un anho que inda arranjei l denheiro, inda arranjei l denheiro para ir.
- Pa la passaige?!
- Pa la passaige. Éran doze ou treze contos... i...
- Yá staba casado?
- Yá. Al fin começórun a (de)zir, ó... hai... nun dan trabalho, nun dan trabalho, hai grebes, hai grebes, nun dan trabalho, i you (x) comecei a arrefecer, pus yá nun bou (x), i yá nun fui....
- Ah, ye (ii) cumo diç l outro (x), ls que fúrun (iv) fazírun (v) la bida (v), ls que quedórun tamien (ii) la fazírun (v), dua maneira ou doutra (x)...
- ... todos fúrun (iv) arranjando la bida (v), uns dua maneira outros (x) doutra (x).
- Á si (v). Mas el tenie (ii) la passaige para ir pa la França? Tenie (ii) assi (v) la cousa (x) preparada era para ir para França porque houbo (x) ua altura an que tamien (ii) se fui muito para Sebilha (v) i par’ende... inda houbo (x) uns que fúrun (iv) pa Sebilha (v), pa la Spanha...
- Fúrun (iv) para muitos lados (i)...
- Si (v).
- You (x) tenie-la (ii) para França...
- Pa la França.
- Naquel tiempo (ii), naquel tiempo (ii) fúrun (iv) muitos.
- Pus fúrun (iv).
- Fúrun (iv) muitos pa la França
- Se calhar fui na altura que fui miu pai i essa gente i esses todos assi (v).
- Tou (x) pai inda stubo (iv) alhá, tamien (ii).
- Oi, si?! (v) Inda (v)... uns anhos.
- De maneira que ... ha... habie (ii) passadores...
- Si, si (v).
- ... que benie (ii) a buscá-los, iba (v) a lebá-los (i)... i apuis nun quije ir....
[Grabaçon feita por Amadeu Ferreira e por Carlos Ferreira an 26 de Márcio de 2005, an casa de tiu Jesé i tie Lucinsa.]
Ourganizaçon de la licion i trascriçon de la fala, assi cumo l sou studo, feitas por Amadeu Ferreira, pa l curso de mirandés de l SAL.
30 Nobembre de 2007
Amadeu Ferreira