013 · 013 - Pornomes pessonales
06/01/2007
amadeu · 06/01/2007
Pornomes pessonales
[Sigo eiqui la classeficaçon ousada na Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa, (pp. 31-32), mas acrecentando-le algues formas pornominales que alhá nun stan].
Formas simples
Pessona
Sujeito
Oubjeto direto
Oubjeto andireto
Cun perposiçon
Reflexo
1ª sing.
you
me
me
mi
me
2ª sing.
tu
te
te
ti
te
3ª sing.
el/ eilha
lo, l / la
le, se
el, si/ eilha, si
se
1ª pl.
nós
mos
mos
nós
mos
2ª pl.
bós
bos
bos
bós
bos
3ª pl.
eilhes/ eilhas
los, ls, les / las
le, se, les
eilhes, si/ eilhas, si
se
Ne l mirandés raiano tamien se úsan cumo pornomes pessonales sujeito [ber Moisés Pires, Pequeno Vocabulário Mirandês-Português, an que la recuolha de bocabulairo ye mui assente na fala de Infainç]:
1ª pess. de plural – nosoutros;
2ª pessona de l plural – bosoutros.
Amprego de ls pornomes pessonales sujeito
La forma you (pertués eu, castelhano i sturiano yó) solo eisiste an mirandés.
Estas formas úsan-se subretodo para andicar las pessonas [gramaticales] antes de l berbo.
Eisemplo, cul persente de l andicatibo de l berbo ser, que bamos a studar yá na próssima licion:
you sou
tu sós
el/eilha ye
nós somos
bós sodes
eilhes/eilhas son
Amprego de l pornome oubjeto directo: las dues formas de la 3ª pessona de masculino, lo / l; los / ls, les)
La forma les, masculino de la 3ª pessona de l plural, ye mui ralamente ousada. Por mi nun la tengo oubido, mas eilha aparece na Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa.
L amprego de las formas de la 3ª pessona, lo / los, l / ls, oubedece a dues regras fundamentales:
- apuis dun berbo amprega-se siempre lo / los.
Eisemplos:
- ancuntrei-lo caído ne l camino.
- trouxe-lo cumigo para nun se perder.
- l bino stá mui barato, dan-lo quaije de grácia.
- astanho hai muito figo,ténen-los deixado pa ls
páixaros.
- antes de l berbo usa-se mais la forma l / ls.
Eisemplos:
- por adonde anda tou pai que nunca l achamos an casa?
- l bino dastanho ye buono, mas l de l outranho era melhor.
- ls rapazes nun bénen a cenar, hai que ls chamar.
Estas regras nun se aplícan al mirandés raiano, yá que ende nun se úsan las formas l i ls, mas solo las formas lo i los, cumo tamien yá bimos pa l artigo defenido [ber las liciones 006 i 008]. Tamien nas outras bariadades de l mirandés se usa lo, mas hoije mui ralamente.
Amprego de las formas le, les i se de la 3ª pessona de l pornome oubjeto andirecto
La forma les de la terceira pessona de l plural, inda que apareça na Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa nun conheço l sou uso, pus la forma le tanto se usa pa l singular cumo pa l plural. Yá José Leite de Vasconcelos (Estudos de Philologia Mirandesa, I, p. 352, nota 1) pon an dúbeda que essa forma seia mirandés, anque seia ousada por Bernardo Fernandes Monteiro nas formas: dixo-les i fazendo-les.
La forma le usa-se tanto antes cumo apuis de l berbo, yá que ye ua forma única i ye la mesma tanto pa l masculino cumo pa l femenino, pa l singular i pa l plural.
Eisemplos:
- Al rapaç, quando nun ténen chicha dan-le pan solo.
- Falai-le nesso i lhougo s’anrábia.
- Nun le faleis nesso senó anrábia-se.
- Deste-le ua lhambada sin rezon; si fui bien stralhada la lhambada que le deste al rapaç.
- Bós teneis buonas cantigas, mas las nuossas nun le quédan atrás.
La forma se de l pornome oubjeto andireto, que you saba, ye subretodo ousada an Sendin. L sou uso anda a la mistura cul pornome pessonal oubjeto direto, de que se puoden ber abaixo bários eisemplos.
Amprego de ls pornomes pessonales reflexos
L pornome pessonal reflexo amprega-se na cunjugaçon de ls berbos reflexos. Por esso, quando studar-mos esses berbos tornaremos a estes pornomes.
Eisemplos:
- Anrabiemos-mos sien saber bien porquei; por esso fui fácele fazer las pazes.
- El chimpou-se na rue porque habie muito carambelo i
staba slúbio.
Amprego de l pornome pessonal cun perposiçon
La forma si, 3ª pessona de l singular i de l plural, ye ralamente ousada.
Cumbinaçon de las formas mi, ti, el / eilha - nós, bós, eilhes / eilhas, cula perposiçon cun
cun + mi, ti, el / eilha
cun + nós, bós, eilhes / eilhas
cumigo
cuntigo
cun el / cun eilha; cul / culha
cun nós
cun bós
cun eilhes / cun eilhas; culhes / culhas
Las formas, de la terceira pessona, cul, culha, culhes, culhas, nun son ousadas an todos ls lhados, mas solo an algues tierras, cumo Sendin.
Las formas cun mi i cun ti son mui ralamente ousadas.
Cumbinaçon de las formas el / eilha, eilhes / eilhas culas perposiçones de, an /ne, por i para:
de + el, eilha / eilhes, eilhas
an/ne + el, eilha / eilhes, eilhas
por + el, eilha / eilhes, eilhas
para + el, eilha / eilhes, eilhas
del / deilha
deilhes / deilhas
nel / neilha
neilhes / neilhas
por el / por eilha
por eilhes / por eilhas
para el / para eilha;
para eilhes / para eilhas.
Eisemplos de uso:
- Nun lhebeste l arado i tubiste que tornar a casa por el.
- Dei-le ls lhibros para el studar mais un cachico.
- Agora dou-le para nun salir de casa del.
- Las rezones deilha yá las conheço hai muito tiempo.
- Bai a falar cul tiu, mas nun te fintes nel.
- Fui por bias deilha que todo se resolbiu.
Hai que nun cunfundir estas cumbinaçones cun aqueilhas que ténen a ber cul artigo defenido [ber la Classe 008]:
- de l / de la; de ls / de las;
- ne l / na, an la; ne ls / nas, an las;
- pul, pula; puls, pulas;
- pa l, pa la; pa ls, pa las.
Eisemplos [an que se çtínguen las formas de perposiçon + artigo i las formas de perposiçon + pornome pessonal]:
- Todos gústan de l amor, mas bien poucos trátan del.
- Dizes que ls çapatos son de la rapaza, mas sei you que nun
son deilha.
- Squeciste la carteira? Bai por eilha i sigue siempre pula mano dreita para nun te deixares agarrar puls altemobles.
- Ne l camino hai ua piedra cun un saco anriba. Agarras nel i trais-lo.
- Pa l que tu quieres tenes albelidade; mas ls lhibros nien
miras para eilhes.
Quando se trata de outras perposiçones la forma de l pornome nun se altara
Eisemplos:
- Tubiste suorte, mas a mi calhou-me todo mal.
- Quando me pedírun l pan, you dei-te-lo a ti, mas naide me
l dou a mi.
Cumbinaçon de pornomes pessonales (andireto+direto)
1ª pess. sing.
me-lo / me l
me-la
me-los / me ls
me-las
2ª pess. sing.
te-lo / se l
te-la
te-los / te ls
te-las
3ª pess. sing.
le-lo, se-lo, se l lo
le-la, se-la, la
le-los, se-los, se ls los
le-las, se-las, las
1ª pess. pl.
mos-lo, mos l
mos-la
mos-los, mos ls
mos-las
2ª pess. pl.
bos-lo, bos l
bos-la
bos-los, bos ls
bos-las
3ª pess. pl.
le-lo, se-lo, se l
le-la, se-la
le-los, se-los, se ls
te-las, se-las
Las formas de la terceira pessona, de l singular i de l plural, se-lo, se-la, se-los, se-las, son subretodo ousadas an Sendin.
Las formas me-lo, te-lo, le-lo ou se-lo i me-los, te-los, le-los ou se-los, amprégan-se apuis de l berbo.
Eisemplos:
- Quando me pedírun l pan, you dei-te-lo a ti, mas el dou-le-lo [ou dou-se-lo] a el.
- La merenda meti-la nas alforjas, mas la burra comiu-me-la [ou comiu-la] toda.
- Pagas-me un copo? A ti paguei-te-lo onte, mas hoije pago-le-lo [ou pago-se-lo] a Juan.
- Onte comistes-mos la nuossa merenda toda, mas hoije comemos-bos-la a bós.
- Chameste-le denomes als rapazes? Agora cháman-te-los
eilhes a ti.
- Deste-le las maçanas als rapazes? Si, dei-le-las [ou dei-se-las] onte, mas inda nun las comírun.
- Boteste-le feno a las bacas? Botei-le-lo [ou botei-se-lo]
yá cacho.
Las formas me l, te l, se l, mos l, bos l, se l i me ls, te ls, se ls, mos ls, bos ls, se ls, amprégan-se antes de l berbo i nun stan lhigadas por tracico [hífen].
Eisemplos:
- A ti dórun-te l pan, mas a nós nun mos l dórun.
- Scusais de ir a mercar cigarros que nun bos ls bénden, porque que inda sodes mui nuobos.
- Traieis-me uns arrebuçados de la Spanha? Si bos ls traio, que tamien ls bou a mercar para mi.
- Este carro fui miu pai que me l trouxo puls anhos.
NB – Las regras que eiqui deixo son solo algues, poucas, de las muitas que ténen a ber cul amprego de ls pornomes pessonales, porblema inda mal studado an mirandés i que apersenta amportantes çfréncias antre las çfrentes bariadades de mirandés, mas tamien an relaçon al pertués.
- Ls pornomes pessonales ténen un uso special nas formas de tratamiento. Yá que énde tamien se úsan ls pornomes possessibos ou formas de tratamiento berbales i dada la sue amportança, esso fazerá parte dua outra licion.
06 Janeiro de 2007
Amadeu Ferreira