014 · 014 - Bocabulairo subre la casa II
02/01/2008
amadeu · 02/01/2008
014 - Bocabulairo subre la casa II
III. Notas subre l bocabulairo de casa moderna
Bamos agora a falar de l bocabulairo que ten mais a ber cula casa moderna, que ye mais ou menos la mesma cousa na todo l lhado. Anque muito de l bocabulairo de la casa tradecional cuntine bibo [i hai que lo aporbeitar nun deixando que nuobas palabras éntren ne l bocabulairo mirandés sien necidade], hai cousas que solo aparécen cula casa moderna, l que pa ls mais de ls mirandeses solo acunteciu ende puls anhos 60 ou 70 de l seclo XX. Esso quier dezir que l mais de l bocabulairo nuobo fui sacado de l pertués, yá que fui nessa lhéngua que ls mirandeses coicírun ls nuobos aparatos pa la casa. Algues cousas, subretodo na parte de la custrucion, tubírun anfluença de l francés, yá que muitos eimigrantes mirandeses trabalhórun na custrucion cebil i dende traírun termos nuobos subre cousas que na sue bida mirandesa nun habien coincido.
Lhicenças i porjetos
Para fazer ua casa ye perciso tener un sítio adonde la fazer, i a esse sítio chama-se un assento [pertués lote]. Un cunjunto de assentos ourganizados dua cierta maneira ye ua ourbanizaçon, i a un terreno ourbanizado habie de se le chamar un assentamiento [pertués loteamento], mas cuido que essa palabra nun tem sido ousada, habendo tendéncia para adotar la palabra pertuesa. Claro que un assento cumben que steia an squadrie pa que la planta de la casa puoda ser mais facelmente trabalhada por arquitetos, angenheiros i zenhadores. Quando alguien quier fazer ua casa, la obra ten que ser outorizada pula Cámara, que dá ua lhicença de custrucion i apuis ye que l duonho de la obra puode cuntratar cun un ampreiteiro la ampreitada de la casa, a nun ser que la querga fazer por admenistraçon direta. Claro que l porjeto de la casa a custruir ten que ser aprobado i apuis ten de ser todo rebisado puls bumbeiros, quando la casa quedar acabada. Ten que haber porjetos nun solo de la strutura de la casa, mas tamien de la eiletracidade i de la ancanhaçon de l’auga i de ls sgotos. Claro que tamien cumben deixar yá feitas todas las lhigaçones pa la telbison, pa l telfone/telifone i anternete. Cumben tamien que haba porjeto pa l calcimiento de la casa, cun recurso a placas solares, yá que son mais eicológicas i l lhume nun dá para calcar la casa toda. Cumo la calor ne l berano nun s’aguanta, ye buono se podir haber aire acundicionado.
Alguns materiales
Ye ampossible falar de todo l que se passa cula custrucion dua casa. Mas hai cousas que nun puoden falhar: hai que fazer ls aliçaces bien seguros i las quelunas ténen de ser bien fuortes cun cimiento / cimento i fierro a la própia, pus hai materiales cumo la cal [que datrás benie an piedras que se ponien a cozer andrento de arena cun auga] i l barro [que era amassado cun palha para botar nas paredes ou anton fazer adobos secos al sol i feitos nua adobeira] que datrás se ousában, mas agora yá nun se úsan. L fierro pa las quelunas ye de berguinha, que será mais ou menos gorda cunsante l peso a aguantar. Mas para botar l cimento ne l fierro purmeiro hai que ancunfrar todo cun trabas ou cun planchas de fierro al modo. Se la obra fur grande puode haber mesmo specialistas an armar l fierro, que son ls ferralhores [palabra traída pul eimigrantes an França], i las cunfraiges son feitas puls cunfrores [palabra traída pul eimigrantes na França].
Para fazer ua casa, para alhá de l que yá falemos, ye percisa arena que ten de ser acribada nua criba [agora, l mais de las bezes yá se bende todo purparado], i se essa arena fur mais gorda yá será areon [muita beç l beton yá bem purparado na camenhones, sien ser perciso star a fazé-los nua batoneira]. Ye perciso muntar andámios, que han de tener stadas para se poder trabalhar anriba [ua stada puode tener que assentar na parede al modo que se bai fazendo i ende hai que deixar uas buracas ou machinales, que son uns pequeinhos buracos que apuis se tápan], podendo chubir-se por scaladas, mas ls materiales ténen de ser oupidos cun gruas ou guinchos ou anton solo cun ua roldaina/roldana/rundaina presa nua parte alta, anque se use menos i solo para pesos mais pequeinhos [bien se me lhembra de muitos materiales séren lhebados a las cuostas, cun ua saca mei chena de palha para un nun se ferir, i chubir por ua scalada arriba]. Hoije l mais de las casas son feitas an tejolo, que la piedra ye mais cara porque quier muita mano de obra, i esse tejolo ye apuis cubierto cun massa [de auga, cimento i arena] que ye chapada cun ua paleta/colher, que se bai tirando de anriba dua taloixa, trabalho que ye de l oufício de trolha. La parede será melhor que seia doble, cun un uoco al meio adonde se puode poner lhana de rocha para melhor defénsia contra l friu, la houmidade i l bruído de la rue. Apuis todo poderá ser pintado ou ancaliado, cunsante se querga.
Muitos outros materiales puoden ser ousados na casa, cumo tal azuleijos, mosaicos ou baldosas pa l suolo, lajas i, claro, todo ten que ser arrematado pul telhado, que ye feito cun teilhas. Antre cada piso haberá ua debison de cimento, que ye la placa.
La strutura de la casa
Para falar de la strutura de la casa, bamos a ampeçar pula casa por fuora, i ende lhougo mos aparécen las paredes, que puoden tener jinelas, puortas i barandas [las barandas questúman ser por fuora, mas tamien puoden ser andrento, caso an que le chamamos barandin (mezanine)] ou balcon. Todo esso forma la façada de la casa. L telhado puode tener ua ou mais augas [cunsante las faces i anclinaçon para correr l’auga que chobir] i puode tener la salida dun chupon ou mais [tamien le cháman chemineia] i até antradas speciales de lhuç, que son las claraboias. Hai quien guste de poner ua beleta anriba l chupon que ye para saber de adonde ben l aire. La teilha de l telhado puode ser de muitas culidades, seia de meia canal ou marceilha i inda de outras culidades. Se l telhado nun tubir forro por baixo, anton diç-se que ye de teilha bana, cumo éran ls mais deilhes antigamente. L telhado quedará mais guapo se tubir un beiral bien feito i uns canhos, a todo l correr de l beiral, para aparar las boteiras quando chuoba. Todo l telhado assenta an bigas i antre las bigas haberá ls cantiados ou até ripas adonde bai a ser crabiado l forro. L mesmo pa l sobrado, anque yá haba quien l faga de tacos, que son uas trabicas pequeinhas a que tamien le cháman parqué, mas menos bien. Tamien se puode assobradar cun trabas lhargas que le cháman soalho ou soalhas, tal i qual cumo a las trabas de forro le cháman forras. Alredror haberá l que le cháman rodapie, mas mais bien le cháman çoco, que son trabas cun ou sien feitius alredror de cada debison. La casa puode tener bários pisos [tamien hai quien le chame andares]. Para todo quedar mais guapo agora yá úsan muitas cousas que sou feitas antes, i ye solo poner alhá, cumo l placó.
Falando agora de las aberturas, antradas i salidas de la casa hai que ampeçar pulas puortas i jinelas, an que yá amentemos arriba. Claro que ua puorta ten de tener fechadura, cun sou speilho, i chabe [yá se fui l tiempo an que la fechadura dua puorta era mais feitiu que outra cousa]. Puode ser ua puorta anteira ou tener postigo, mas tamien puode ser debedida an dues meias puortas [que nun ban de baixo a riba de l portal, mas solo até al meio, an que la de riba se chama meia puorta bandeira, ou solo puorta bandeira], que puoden ser meias puortas anteiras [se ban de baixo a riba, mas solo agárran ua parte de l portal]. La puorta, hoije an die, stá presa a la parede por missagras / bissagras i ye neilhas que roda para abrir i cerrar [cerrar i fechar nun ye la mesma cousa an mirandés, yá que fechar ye solo cun chabe], mas datrás ousaba-se muito l quiço, buraco adonde rodaba la quiçoeira de la puorta. De lhado de l batente, la puorta puode tener aldaba ou ferroilho ou las dues cousas para mais grande sigurança, habendo até quien querga poner tranca. La puorta puode tener un pica puortas para ajudar a mexer l’aldaba i serbindo de puxador, habendo alguns que son bien galanos. Hoije, para que las pessonas nun téngan que boziar de la rue, usa-se muito poner campanina nas casas, que se toca carregando nun botonico.
Nun bamos a antrar an menudezas de puortas i jinelas, mas hai que dezir que eilhas puoden ser de madeira ou de alumínio, mas mais ralamente de fierro. Si se usa muito poner bidro, i las pessonas siempre gustórun de bidraças cun sous queixilhos/caixilhos, i apuis tapá-las por drento cun cortinas galanas i persinas. Hoije yá hai muita casa cun portaladas ou portones pa las garaiges adonde meter ls caros i que son abiertas cun quemando/comando eilétrico, sien un salir de l carro.
Nun puode squecer-se que outras partes fázen parte de la strutura de la casa cumo las scaleiras, an que cada saltico ye ua scaleira ou scalon [pertués degrau ou lanço]. Las scaleiras puoden ser andrento ou na rue, puoden ser dreitas ou ser an caracol. Pulas scaleiras arriba ye questume haber un correman / corremon. Claro que ua casa moderna cun bários pisos ten que tener eilebador / albador.
Las debisones / quartos de la casa
Ua casa questuma tener ua prieça/preça de casa, cozina, quartos de drumir, quarto de banho, sala ou salon, ou sala de jantar ou solo ua salica i inda un sítio para scritório i biblioteca. Todo depende de la casa ser grande ou pequeinha, de l oufício de l duonho, de ser solo un piso ou ua moradie/bibienda, se ye ne l campo ou na cidade. Antre ls quartos i salas puode haber un ou mais corredores, tener çpensa para arrimar cousas, puode tamien haber ua dega ou puode até tener pecina. Hoije las pessonas gústan de tener ua parte de la casa que hai uns anhos tamien nun se pensaba, que ye la garaige, que ye la moderna curralada, nome por que inda habie de cuntinar a ser chamada, yá que la palabra curralada quier dezir sítio de l carro [de l lhatin currus]. Nua bibienda puode haber l treceiro [an pertués sótão], que tamien se puode chamar triato.
Ls mobles
Qualquiera casa tem que ser mobilhada/mobiliada cun mobília /mobilha.
Hai ua culidade de mobles que son para ua pessona se sentar i, portanto, todos eiles son sentalhos, cumo tal, talhos, talhas, cadeiras, scanhos, çofás, cadeiras de ancuosto, cadeiras de braços.
Hai mobles para guardar ou poner cousas, cumo tal, lhazena, stante, lhouceiro, colgadeiro, mesa cun gabetas, arca, guarda bestidos ou guarda roupa.
Hai mobles que ténen a ber cul drumir, cumo tal brício ou canastro / canastrico, pa ls garoticos, cama, xerga, xergon / xaragon, colchon, cabeceira [almofada, trabesseiro], manta, cobertor [datrás éran afamados ls cobertores zamoranos], colcha, mesica de cabeceira. Datrás l baciu era moble eissencial que tenie a ber cul drumir, mas las retretes atirórun cun el pa ls museus.
Podiemos inda ser mais menudos i falar de las pieças mais pequeinhas de ls mobles, cumo tal, asa, queixon/caixon, pata, ancosto/ancuosto, cuostas, traba, cabeceira. Mas nun cumben ir mui loinge senó esta licion nun ten fin.
Alhumbrar la casa
Datrás ua candeia/candela/candena de gaç [pertués petróleo] ou de azeite ou ua lhinterna ou lhampion era quanto bundaba para alhumbrar la casa. Casas mais ricas ousában un petromax i ls mais probes d’atrás alhumbrán-se solo cul lhume ou un palico de xara ou de gamon [gamoneira] a arder. Mas la eiletracidade demudou todo. La casa passou a star chena de filos, de anterrutores / terrutores, de tomadas, de bumbilhas [tamien le cháman lhámpedas], que puoden ser flurecentes i puoden tener mais ou menos belas [wats], cunsante se querga mais ou menos lhuç.
Eiletrodomésticos i sous acessórios
Ua casa moderna tamien ganhou muito ser culs eiletrodomésticos que alhá se póngan, an que muitos son eissenciales para mos facelitar la bida. De ls muitos que poderiemos apuntar, quedamos-mos por estes: frigoríco, arca cungeladora/giladeira/ancarambinadora, fogon [a gaç ou eilétrico, cun mais ou menos bocas, yá que datrás serie a lheinha], máquina de lhabar/lhabadeira, aspirador/spirador [que sustituiu i bardeiro], batedeira, spremidor, stufa, fierro de passar [cun sue traba/plancha de passar], micro-óndias. Claro que hoije poucas casas haberá sien rádio, telbison i cumputador, mas esso yá son outras augas que quédan para outra altura.
Nota final
Muito bocabulairo respeitante a la casa quedou de fuora desta licion. Antre todos poderemos ir-lo cumpletando, de bários modos: ou fazendo sugestiones de nuobos termos; ou apuntando outros modos de dezir las mesmas cousas que eiqui se dízen; ou fazendo preguntas subre cousas de que eiqui nun se fala.
Janeiro de 2008
Amadeu Ferreira