SENDIM EM LINHA SENDIN
← Curso de lhéngua mirandesa (1º Anho)

018 · 018 - Cunjugaçon de ls berbos HABER i TENER

20/02/2007

amadeu · 20/02/2007

editada dia 20-02-2007 10:16:34 por: amadeu

editada dia 20-02-2007 10:13:21 por: amadeu

018 - Cunjugaçon de ls berbos HABER i TENER

Apersentamos a la par la cunjugaçon de ls berbos haber i tener porque dambos a dous son ousados cumo ousseliares na formaçon de ls tiempos cumpuostos, an cundiçones mui aparecidas. Assi i todo, habie que stablecer algue relaçon antre eilhes quanto al modo cumo son ousados.

I. L berbo HABER

1. Cunjugaçon

ANDICATIBO Persente

hei

hás

há/hai

hemos/habemos

heis/habeis

han Amperf.

habie

habies

habie

habiemos

habiedes

habien

Feturo

haberei

haberás

haberá

haberemos

habereis

haberan

Pertérito Perfeito

hoube

houbiste

houbo

houbimos

houbistes

houbírun

Pertérito M.Q. Perf.

houbira

houbiras

houbira

houbíramos

houbírades

houbíran

CUNJUNTIBO

ANFENITIBO

Persente

haba/haia

habas/haias

haba/haia

hábamos/háiamos

hábades/háiades

hában/háian

Amperfeito

houbisse/habisse

houbisses/habisses

houbisse/habisse

houbíssemos/habíssemos

houbíssedes/habíssedes

houbíssen/habíssen

Feturo

houbir

houbires

houbir

houbirmos

houbirdes

houbíren

Pessonal

haber

haberes

haber

habermos

haberdes

habéren

Ampesson

haber

CUNDICIONAL

haberie

haberies

haberie

haberiemos

haberiedes

haberien

GERÚNDIO

habendo

PARTECÍPIO PASSADO

habido

AMPERATIBO

-

há/hai

haba/haia

-

habei

-

2. Bariaçon nas formas de alguns tiempos

L berbo haber apersenta algues formas defrentes na cunjugaçon de l persente de l andicatibo i de l cunjuntibo i de l ampurfeito de l de l cunjuntibo, podendo ousar-se tanto uas cumo las outras, mas esse uso apersenta algues specialidades.

La forma hai [3ª pessona de l singular de l persente de l andicatibo] solo se usa cumo ampessonal i nunca s’amprega cumo ousseliar ne ls tiempos cumpuostos.

Eisemplos de uso de hai i de há:

- naqueilha tierra hai muita giente

- naqueilha tierra há chobido muito

- na feira hai de todo, solo nun hai giente

- la feira há corrido mui bien, i há stado todo por bun précio

- hai pan an casa ou hai que lo ir a mercar?

- nun hai quien benga a esta tierra

- mai há mercado pan, mas Antonho yá l há comido

- deixa, que alguien ha de benir.

Assi, quando José Leite de Vasconcellos diç «...suponho que não se dirá hei, has, ha, hão trabalhado (pelo menos não encontrei como avulsas as formas hei, has, ha, hão.» [Ob. cit. pp. 406-407], tenemos de corregir algo: la purmeira parte nun stá cierta, mas la segunda ye berdadeira.

Quanto al uso de pertérito perfeito, diç José Leite de Vasconcellos: «No perfeito só ha occasião de se empregar a forma houbo, mas tem de se pressuppôr...» las outras formas [Ob.cit. p.114]. Mas diç que nun stá mui cierto, acrecentando que nun las oubiu dezir, i que houbo «emprega-se impessoalmente, por ex. ‘onte houbo ua fiesta’» [Ob. cit. p. 413, nota 2]. La berdade ye que se úsan todas las formas de l pertérito perfeito, anque solo cumo acumpanhantes de outros berbos para fazer tiempos cumpuostos. Para alhá desso, la forma houbo ten tamien un uso pessonal: onte el houbo de se morrer, mas l doutor acudiu-le a tiempo.

José Leite de Vasconcellos [Estudos de Philologia Mirandesa, I, p. 414] apersenta cumo formas mais ousadas ne l persente de l cunjuntibo las seguintes: haga, hagas, haga, hágamos, hágades, hágan, acrecentando que la oubiu an Dues Eigreijas i que son ousadas por scritores cumo Bernardo Fernandes Monteiro. La berdade ye que essas formas solo son ousadas ua beç por este outor i talbeç ende haba anganho na forma cumo fui trascrito l sou manuscrito pula Rebista de Eiducaçon i Ansino, adonde l testo ye publicado. Rialmente ye mui stranho, yá que aqueilhas son las formas de l persente de l cunjuntibo de l berbo hacer (fazer) i nó haber, an castelhano, lhéngua que Bernardo Monteiro habie de coincer bien. Esse mesmo outor solo usa mais ua beç l persente de l cunjuntibo de berbo haber, mas ende usa la forma haia [«cunforme l Senhor le haia repartido, cada un cunforme Dius le haia chamado», Revista de Educação e Ensino, vol. IX, 1894, p. 183], l que parece reforçar l’eideia de que l eisemplo atrás haberá sido mala lheitura de l sou testo. Esta nota solo eiqui se justefica para que nun benga cunfusion de la lheitura de la obra de José Leite de Vasconcelos, yá que estas formas nun fúrun acolhidas na Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i fui tamien por essa rezon que nun las ponimos na cunjugaçon de l berbo haber. Assi i todo son formas que you mesmo yá tengo bisto an testos de mirandés raiano i cuido que l sou uso merece mais studo, nun las ponendo lhougo de lhado.

3. L uso de la perposiçon de apuis de l berbo haber

«Nas tres pessoas do singular [de l persente de andicatibo] (excepto hai) a preposição de é enclítica [neste causo quier dezir que ben apuis de l berbo]... A 2ª e 3ª pessoas do plural creio que tambem não ha occasião de as empregar sem de; todavia neste caso a preposição não é enclítica em relação ao verbo, mas proclítica em relação à palavra por ella regida [quier dezir que ben antes dessa palabra].» [José Leite de Vasconcellos, Estudos de Philologia Mirandesa, I, p. 413 e 415].

Hai que dezir que aquel outor nun stá cierto, nien stá bien que el cunjugue l berbo cula perposiçon agarrada [heide, hasde, hade]. Mas l amportante ye dezir que la perposiçon de se puode ousar apuis de todas las pessonas de l persente de andicatibo, menos cula forma hai.

Inda que seia perciso mais studo, deixo eiqui las dues regras que me parécen mais amportantes: usa-se la perposiçon de quando l berbo que stá a seguir bai pa l anfenitibo; nun se ousa ne ls tiempos cumpuostos an que al berbo haber se le acrecenta l partecípcio passado de l berbo percipal.

Eisemplos:

- hemos de benir cedo

- hemos benido cedo

- hei de boziar até que óuban

- hei boziado to la nuite i naide m’acudiu

- ha de ser de nuite i el sien benir

- ha sido yá de nuite quando el bieno

- para adonde hemos de ir?

- naide sabe para adonde han ido

- has de querer benir, mas yá ye tarde

- quando has querido benir yá era tarde

Estas regras que acabemos de aplicar al persente de l andicatibo, bálen pa l uso de todos ls outros tiempos de l berbo haber.

Eisemplos:

- hoube de dar ua caída i quedar-se

- hoube dado ua caída i quedar-me

- se habie de benir la mai, bieno l pai

- habie benido l pai an beç de la mai

- haberie de ser cumo quiero, mas nun stube alhá

- haberie sido cumo you quiero se tengo stado alhá

II. L berbo TENER

ANDICATIBO Persente

tengo

tenes

ten

tenemos

teneis

ténen Amperfeito

tenie

tenies

tenie

teniemos

teniedes

tenien

Feturo

tenerei

tenerás

tenerá

teneremos

tenereis

teneran

Pertérito Perfeito

tube

tubiste

tubo

tubimos

tubistes

tubírun

Pertérito Mais Que Perfeito

tubira

tubiras

tubira

tubiramos

tubirades

tubíran

CUNJUNTIBO

ANFENITIBO

Persente

tenga

tenga

tenga

téngamos

téngades

téngan

Amperfeito

tubisse

tubisses

tubisse

tubíssemos

tubíssedes

tubíssen

Feturo

tubir

tubires

tubir

tubirmos

tubirdes

tubíren

Pessonal

tener

teneres

tener

tenermos

tenerdes

tenéren

Ampessonal

tener

CUNDICIONAL

tenerie

teneries

tenerie

teneriemos

teneriedes

tenerien

GERÚNDIO

tenendo

PARTICÍPIO PASSADO

tubido/tenido

AMPERATIBO

-

ten

tenga

-

tenei

-

Quanto al partecípio passado, diç José Leite de Vasconcellos [ob.cit, p. 411, nota 1] que an Dues Eigreijas solo se usa tubido, mas oubiu dezir que tenido se usa an Sendin. De l que you conheço, la forma mais ousada an Sendin tamien ye tubido, inda que tamien se use, mas mui ralamente, tenido.

III. Ls berbos haber i tener cumo ousseliares na formaçon de ls tiempos cumpuostos

Esta nota ye solo para dar eiqui cunta de l que se diç quanto al uso daqueilhes berbos cumo ousseliares. Diç José Leite de Vasconcellos que «Em mir., segundo o que tenho observado, usa-se tener i haber, sendo tener o auxiliar preferido...» (Ob. cit., p. 405). Acrecenta que oubiu haber cumo ousseliar nua cuonta popular i que Bernardo Fernandes Monteiro usa muito tener ne ls sous scritos mirandeses, mas que tamien a las bezes usa haber, mas menos [Ob. cit., p. 406]. I apuis inda diç: «Em sendinês o normal é tener; ex: tengo sido, téngades sido, tubisse sido, teni tenido, tenis tenido, tubisses ido, tenga querido (segundo as informações que recebi do academico Sr. Francisco Guerra, natural de Sendim)», [Ob. cit. p. 407]. Tamien la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa, al ajuntar la cunjugaçon de ls berbos ser, tener i star (págs. 40 i 41) i poner noutro sítio la cunjugaçon de berbo haber (pág. 51) puode querer dar ua eideia quanto als percipales berbos ousseliares, anque nada diga quanto a esso.

Ye berdade que an pertués l berbo ter ye l berbo mais ousado cumo ousseliar [Celso Cunha e Lindley Cintra, Gramática do Português Contemporâneo, p. 399], mas nun ye cierto que assi seia ne l mirandés.

Del que sei i tengo oubido, cuido que l berbo haber ye l mais ousado ne l sendinés pa la formaçon de ls tiempos cumpuostos. Assi, cuido que José Leite de Vasconcellos fui mal anformado pul Dr. Francisco Guerra, que nun sabie falar bien l mirandés de Sendin.

L mesmo me parece acuntecer ne l mirandés raiano, adonde se ousará mais l berbo haber.

Deixo alguns eisemplos sacados de l sendinés [el há comido bien; hoije há feito muito friu; el há salido tarde to ls dies; se nun houbiras benido onte, yá nun m’agarrabas acá; tou pai há andado alredror de ls algadilhos; giente cumo tu hei bisto muita; stube por te haber cumprado uns çapatos] i de l mirandés raiano [gusto de falar an mirandés porque toda la mie bida lo hei falado; ye l que hei feito toda la bida; nunca hei cumprado çapatos, nien paguei al çapateiro; porque han sido mui balientes; há-mos ansaiado a todos a beilar; nun hai tierra ningua onde hábamos ido que la giente nun quede ancantada; nun sabeis l que heis perdido; nunca ls habie bido más gordos].

Este amprego de ls dous berbos cuido que inda ten que ser studado de modo mais fondo. Por mi, tal cumo daprendi, cuntinarei a ousar an special l berbo haber cumo ousseliar na formaçon de ls tiempos cumpuostos.

20 de Febreiro de 2007

Amadeu Ferreira

Ação concluída.
Antrar

Para screbires ne l sítio, diç-mos quien sós. Ye ua beç — depuis quedas antrado.

ó