003 - Ls berbos an -IAR i an -EAR
amadeu · 3 de outubre de 2007 · CURSO DE MIRANDÉS de l SAL – 2º ANHO
003. Ls berbos an –iar i an –ear (I)
NOTA:
Nun se ten dado muita amportança a estes berbos, l que me parece que stá a lhebar al zaparecimiento desta caratelísca cunjugaçon, inda-se yá muito atrás de l pertués. Por essa rezon scolhi este para 1º tema nuobo de l nuosso curso, mas tamien para deixar claro cumo ye amportante la cunjugaçon de ls berbos. Apuis desta licion será acrecentado l Dicionário de Berbos Mirandeses Cunjugados, cula cunjugaçon dessas classes de berbos.
1. Punto de la situaçon de ls studos subre este tema
J. Leite de Vasconcellos [ Estudos de Filologia Mirandesa (1890/91, I, 381 i 423).] cunsidra la cunjugaçon destes berbos cumo un 2º tipo de la 1ª cunjugaçon. Segundo el, “Os verbos em –iar (derivados) conjugam-se de duas maneiras : negoceio, segundo os tipos originariamente acabados em –ear, e negócio , segundo os tipos originariamente acabados em –iar, com o acento na antepenúltima ; do mesmo modo copeio e cópio, de copiar . Todavia desiar, que não tem a mesma origem , faz só deseio.”
Deste testo parecer poder cuncluir-se que ciertos berbos puoden tener dues cunjugaçones, cumo berbos an –ear i cumo berbos an –iar. Mas l mesmo outor, quando apresenta la cunjugaçon de l berbo balanciar, parece apuntar ne l sentido de que ls berbos an –iar se çtinguen anteiramente de ls berbos an –ear, parecendo corregir la dúbida que tenie quedado atrás : “ Este verbo , e outros analogos, tem o accento na antepenúltima , o que distingue o mirandês do português ( onde se diz balancéio, aprecío, etc.) e o aproxima do hespanhol.”. Quanto a berbos que se cunjúgan de la mesma maneira , acrecenta despreziar i amansiar.
J. Leite de Vasconcellos dá la seguinte splicaçon pa l caso desta cunjugaçon: “ Em mirandês e hespanhol conservou-se a accentuação latina : cf. lat. lanceo, de lanceare; de facto, como a terminação –io é antes um monosyllabo ( por causa da semi-vogal) do que um dissyllabo, o rhytmo geral da conjugação não foi alterado: conjugou-se balancio, balancias, cumo lhanço, lhanças. Em português , porém , a terminação –io foi considerada como dissyllabo, e por isso accentuou-se o i no singular .”
Ua outra amportante referéncia als berbos an –iar ye feita por Maria José de Moura Santos [Os Falares Fronteiriços de Trás-os-Montes, Separata da Revista Potuguesa de Filologia , vols. XII, tomo II, XIII, XIV, 1967 Coimbra, p.230] ne ls seguintes termos : “Na fronteira com Leão (excepto na região de Freixo e no Sul de Mogadouro), os verbos em –iar, tal como nos “dialectos”, apresentam as três primeiras pessoas do singular e a última do plural dos presentes do indicativo e conjuntivo e ainda a segunda do singular do imperativo , com i e não ei na última sílaba , e acentuação na sílaba anterior : bozear – bózio, bózias, bózia, bózian; que eu bózie, bózies, bózie, bózien; bózia, num bózias; odiar : ódio , ódias, ódia , ódian, etc.. Estamos perante mais um traço comum ao espanhol .” Portanto , l porblema parece que bai para alhá de l mirandés i se stende a outras falas raianas.
Este ye un tema de que nun trata la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i desso eiqui queda l abiso. L que eiqui se apersenta ben de lhargo studo que fazimos, tamien cun assento an bários outores mirandeses que eiqui nun ye possible apersentar. Esta licion ye un resume desse studo feito.
2. Tipos de berbos an –iar
Ne ls berbos an –iar, an que la raiç acaba an –i-, debemos çtinguir dous grandes tipos . Bamos-le a chamar, solo por facelidade de la sue apersentaçon,
- berbos an –iar de l 1º tipo; i
- berbos an –iar de l 2º tipo.
Nun cierto sentido, puode dezir-se que la defréncia antre eilhes ye solo un porblema de assentuaçon i nó un porblema de cunjugaçon:
2.1. Berbos an –iar de l 1º tipo
Estes berbos ténen l assento / tónica na antepenúltima sílaba ( antes de l -i-) ne ls seguintes tiempos:
- presente de l andicatibo, ne l singular;
- presente de l cunjuntibo;
- amperatibo, na 2ª i 3ª pessona de l singular.
Ne ls outros tiempos la cunjugaçon destes berbos nun apresenta specialidades de assentuaçon delantre de ls berbos rigulares de la 1ª cunjugaçon [berbos an –ar].
Deixa-se a seguir l eisemplo de l berbo antrubiar, ponendo a negro las formas speciales deste tipo de berbos
ANDICATIBO
Persente
antrúbio
antrúbias
antrúbia
antrubiamos
antrubiais
antrúbian
Amperf.
antrubiaba
antrubiabas
antrubiaba
antrubiábamos
antrubiábades
antrubiában
Feturo
antrubiarei
antrubiarás
antrubiará
antrubiaremos
antrubiareis
antrubiaran
Pt. Perf.
antrubiei
antrubieste
antrubiou
antrubiemos
antrubiestes
antrubiórun
Pt MQ Perf.
antrubiara
antrubiaras
antrubiara
antrubiáramos
antrubiarades
antrubiáran
CUNJUNTIBO
ANFENITIBO
Persente
antrúbie
antrúbies
antrúbie
antrúbiemos
antrúbiedes
antrúbien
Amperf.
antrubiasse
antrubiasses
antrubiasse
antrubiássemos
antrubiássedes
antrubiássen
Feturo
antrubiar
antrubiares
antrubiar
antrubiarmos
antrubiardes
antrubiáren
Pessonal
antrubiar
antrubiares
antrubiar
antrubiarmos
antrubiardes
antrubiáren
Ampess.
antrubiar
CUNDICIO.
antrubiarie
antrubiaries
antrubiarie
antrubiariemos
antrubiariedes
antrubiarien
GERÚNDIO
antrubiando
P. PASS.
antrubiado /
trúbio
AMPERAT.
-
antrúbia
antrúbie
-
antrubiai
-
Eiqui queda ua lista, mui ancumpleta, destes berbos:
abernunciar
acurtiar
adundiar
amansiar
ancaliar
anclariar
ancorriar
ansensiar
antrubiar
anunciar
angraciar
angurriar
anrabiar
aplaquiar
apreciar
apressiar
arranciar
arrenunciar
clariar
cobiciar
arrodiar
aturriar
balanciar
baldiar
bendimiar
berriar
boziar
caldiar
çpreziar
crabiar
denunciar
difrenciar
fariar
gaçpiar
golsiar
lhaboriar
matraquiar
mobiliar
negociar
oufeciar
paliar
patiar
prenunciar
rabiar
ranciar
raspiar
sgarriar
slubiar
smarriar
subsiliar
trabiar
zangraciar
zangurriar
zgraciar
2.2. Berbos an –iar de l 2º tipo
Son ls berbos que ténen l assento / tónica siempre no –i- de la raiç ( penúltima sílaba ), formando hiato culas bogales de las desinéncias. Portanto ténen siempre l’assentuaçon armana als outros berbos de la purmeira cunjugaçon i son anteiramente rigulares.
Deixa-se a seguir l eisemplo de l berbo bariar [pertués: variar], solo para acumparar culs berbos an –iar de l 1ª tipo, yá que nun apersenta specialidades delantre de la cunjugaçon rigular. Mas apersentamos-lo para ajudar a çtinguir da la cunjungaçon de ls berbos an –ear, an que apersentamos cumo eisemplo l berbo barear [pertués: varejar].
ANDICATIBO
Persente
bario
barias
baria
bariamos
bariais
barían
Amperf.
bariaba
bariabas
bariaba
bariábamos
bariábades
bariában
Feturo
bariarei
bariarás
bariará
bariaremos
bariareis
bariaran
Pt. Perf.
bariei
barieste
bariei
bariemos
bariestes
bariórun
Pt MQ Perf.
bariara
bariaras
bariara
bariáramos
bariárades
bariáran
CUNJUNTIBO
ANFENITIBO
Persente
baríe
baríes
baríe
baríemos
baríedes
baríen
Amperf.
bariasse
bariasses
bariasse
bariássemos
bariássedes
bariássen
Feturo
bariar
bariares
bariar
bariarmos
bariardes
bariáren
Pessonal
bariar
bariares
bariar
bariarmos
bariardes
bariáren
Ampess.
bariar
CUNDICIO.
bariarie
bariaries
bariarie
bariariemos
bariariedes
bariarien
GERÚNDIO
bariando
P. PASS.
bariado
AMPERAT.
-
baria
barie
-
bariai
-
Lista , mui ancumpleta, de ls berbos an –iar de l 2º tipo:
abariar
abiar
adiar
agoniar
alebiar
aliar
ambaciar
ambentariar
ambiar
ampaliar
andiciar
anfastiar
anfluenciar
angustiar
anjusticiar
anliar
anreliar
assobiar
associar
bariar
begiar
beneficiar
bistoriar
çcunfiar
chiar
comerciar
copiar
çprestigiar
credenciar
criar
çtanciar
cumpendiar
cunferenciar
cunfiar
cunseliar
cuntreriar
deliciar
fantesiar
guiar
lhicenciar
mandriar
miar
ouliar
ousseliar
perbeligiar
piar
prestigiar
reberenciar
resfriar
sbaziar
sentenciar
sfriar
silenciar
xefiar
zafiar
zambaciar
zanfastiar
zbiar
zgobiar
zupiar
2.3. Falsos berbos an -iar
Ls berbos ansaiar, apoiar , arressaiar, çfaiar, çfeiar, raiar , ramboiar, spraiar, z maiar i outros an que l –i- forma ditongo cula bogal que stá antes nun fázen parte de ls berbos an –iar, nun apresentando specialidades de acentuaçon. Fala-se deilhes eiqui solo para nun deixar dúbedas ou cunfusiones.
(licion a cuntinar)
03 de Outubre de 2007
Amadeu Ferreira