SENDIM EM LINHA SENDIN
← L Sagrado

007 - Ditongos crecientes uo i ie

amadeu · 12 de outubre de 2006 · Curso de lhéngua mirandesa (1º Anho)

 

Ourige i acuparança cun outras lhénguas

 

De ls ditongos crecientes mirandeses hai dous que las pessonas que daprénden a screbir l mirandés ténen de coincer bien: uo i ie. Estes ditongos nun eisísten an pertués, mas correspónden-le las bogales o i e, i an castelhano aparécen cumo ue i ie. An todos ls casos l’ourige ye la mesma: las bogales lhatinas o i e brebes, que son marcadas cula seinha ˘ (fŏntem, tĕrram).

Assi, teneremos, cunsante la lhéngua:

 

lhatin

mirandés

pertués

castelhano

fontem

fuonte

fonte

fuente

pontem

puonte

ponte

puente

petram

piedra

pedra

piedra

terram

tierra

terra

tierra

 

Nota: cumo puode ber-se, l ditongo ie scribe-se de l mesmo modo tanto an mirandés cumo an castelhano. Esso nun demudarie inda que le poníssemos un assento an mirandés. La berdadeira çfrença stá ne l modo de dezir, que ye mui defrente nas dues lhénguas. Beremos essa çfrença quando abançarmos culas classes de fala mirandesa.

 

 

L’eiboluçon, na scrita, de ls ditongos uo i ie an mirandés

 

Quando se aprobou la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa (http://mirandes.no.sapo.pt/LMRconvencao.pdf), stableciu-se que aqueilhes ditongos se screbien cun assento circunflexo, uô i iê (ber páigina 24). La berdade ye que hai tierras de fala mirandesa an que esses ditongos yá nun se dízen (por eisemplo., l ditongo uo fui reduzido a ô i l ditongo ie fui reduzido a ê) ou nun se sabe bien se algun die eisistírun (ye un porblema a studar melhor), cumo ye l caso de l sendinés an que a uo corresponde u i a ie corresponde i. Esta situaçon era coincida i fui lhougo amentada na Cumbençon Ourtográfica.

Esta situaçon, mui pouco tiempo apuis la salida de la Cumbençon Ourtográfica, lhebou a cuncluir que aquel assento circunflexo deficultaba que cada un lira al modo cumo daprendiu na sue tierra, yá que esse assento cai siempre na segunda bogal. Fui ende que la 1ª Adenda a la Cumbençon Ourtográfica decidiu que ls ditongos uo i ie se screbíran sien assento, balendo esso para todas las bariadades de l mirandés. Trata-se dua altaraçon de fondo a la Cumbençon Ourtográfica, que ten de ser tenida an cuonta al ler esse decumiento na sue 1ª berson.

Pula sue clareza, deixo a seguir la splicaçon dada pulas doutoras Manuela Barros Ferreira i Rita Marquilhas (CLUL – Centro de Linguística da Universidade de Lisboa) para se passar a screbir aqueilhes ditongos sien assento:

 

«Na Convenção, ao optarmos por grafar os dois ditongos, decidiu-se utilizar o acento circunflexo na vogal ê por uma razão de assumida diferenciação em relação ao espanhol, onde ie se pronuncia com a vogal mais aberta. Quando, mais tarde, se introduziu na escrita o ditongo uô,   levou acento por arrastamento: aqui já não funcionava o argumento da diferenciação, na medida em que em castelhano não existe uo, mas sim ue. Logo, a adopção de acento circunflexo nestes casos seguiu um critério exterior ao mirandês, que teria defesa apenas a nível psico-social. Várias pessoas se pronunciaram contra tal solução – umas desde o princípio, outras por altura da revisão da Proposta da Convenção de 1995, sendo um dos aurgumentos contra, o facto, precisamente, de ser uma solução que seria difícil de aceitar pelos sendineses. Propomos agora que se elimine o acento circunflexo da vogal, para toda a língua mirandesa, deixando de se grafar iê (variante   yê no vb. ser) e uô, para se grafar ie e uo. Esta solução permite mais facilmente aos sendineses lerem estes dígrafos como i e u, coisa que lhes é difícil fazer se a grafia continuar a colocar o acento precisamente na vogal que não se lê.»

 

(Quien quejir ler todo l testo, de Manuela Barros Ferreira e de Rita Marquilhas, puode ir a http://mirandes.no.sapo.pt/LMRadendas.html )

 

 

Eiqui stá, de modo bien claro, la rezon pa l’eiboluçon na scrita daqueilhes ditongos. Assi, anque todos ls mirandeses scríban esses ditongos sien assento, na fala cada un puode dezir cul assento solo la bogal que corresponde a la bariadade que daprendiu. Esto nun lhebanta porblemas na fala, yá que cada un daprendiu a falar cumo debe de ser, mas puode traier porblemas na scrita: se hai bariadades de mirandés que, na fala, nun dízen l ditongo, cumo ye que las pessonas que fálan essas bariadades ban a saber quales son las palabras que se scríben cun ditongo?

Anque l porblema nun eisista solo ende, el ye mais fuorte pa las pessonas que fálan la bariadade sendinesa, yá que ende nunca dízen aqueilhes ditongos, mas solo u i i. L purmeiro camino para daprender ye coincer bien las palabras i studá-las. Mas hai que buscar ajudas en regras práticas para esses casos.

 

 

 

Modo prático de ls falantes de la bariadade sendinesa sabéren las palabras que se scríben cun ditongo ie i uo.

 

Anque na fala sendinesa nun s’óuban ls ditongos crecientes uo i ie, tamien nesta bariadade las bogales lhatinas o i e brebes deixórun ua marca mui fuorte que puode ajudar a screbir aqueilhes ditongos, de modo que ls falantes de sendinés puoden screbir ls ditongos crecientes de modo quaijeque matemático coincendo bien la fala sendinesa. Todo se passa cunsante dues regras que hai que antender bien i,   por esso, ls eisemplos son dados cun palabras mui aparecidas. Por eiqui se amostra que la scrita de l ditongo ye eissencial para çtinguir ciertas palabras que ls sendineses dízen de modo defrente:

 

- quando, an sendinés, essas bogales u i i sónan de modo simples, esso quier dezir que son ditungadas an mirandés. Assi:

 

- scríben-se cun ditongo ie (anque an sendinés solo se leia i):

·           arbielha; bieno; bien; ciento; grieta; miel; mie; tie; bie; dieç; Diego; quien;   quieto;

treminaçones de ciertos tiempos de alguns berbos an -er i an –ir: benie; sentie; oubie; bolbie; ounhiemos; poniemos;

- scríben-se cun ditongo uo (anque an sendinés solo se leia u):

·           muola; cuosta; puonte; cuonta; fuoro; fuora; chuobe.

 

 

- quando essas bogales sónan cumo ditungadas, an sendinés, cumo ei/ui/uoi ou iu/au, anton scríben-se an mirandés cumo bogales simples. Assi:

 

- scríben-se sien ditongo, mas solo cun i (anque sónen cumo ei/ui/uoi);

·           arbilha; bino; bin; cinto; grita; mil; mi; ti; bi; diç; digo; Quin; Quito. Treminaçones de ciertos tiempos de alguns berbos an -er i an –ir: beni; senti; oubi; bolbi; ounhimos; ponimos;

- scríben-se sien ditongo, mas solo cun u (anque se léian cumo iu/au):

·           mula; custa; punta, punto; cunta; furo; fura; chube.

 

Quadro-resume para melhor acumparar alguns de ls eisemplos puostos arriba:

arbielha (arbusto)

arbilha (hourtaliça)

muola (diente)

mula (animal)

bieno (berbo benir)

bino (para buer)

cuosta (lhadeira)

custa (berbo custar)

bien (adbérbio)

bin (berbo benir)

puonte (bai-se porriba)

punta (stremidade)

ciento (100)

cinto (para apertar)

cuonta (stória)

cunta (berbo cuntar)

grieta (buraco)

grita (berbo gritar)

fuoro (carta rial)

furo (berbo furar)

miel (ye doce)

mil (númaro 1000)

fuora (lado de …)

fura (berbo furar)

dieç (númaro 10)

diç (berbo dezir)

chuobe (berbo chober)

chube (berbo chubir)

 

 

 

Lista, mui ancumpleta, de palabras que se scríben cul ditongo ie i uo, cumo antroduçon al bocabulairo mirandés cun estes ditongos

 

  • abierto; alguien; amarielho; andependiente; anhiego; anielho; antierro; ariesta; augardiente; azariego; bacielho; baliente; beraniego; bielho; bien; bienbenido; bieldre; biendo; bientre; biespera; boubielha; burrieça; caliente; canielha; capielha; carrielho; castielho; costielha; ciego; cielo; ciento; cierto; corriente; dieç; diente; duzientos; eimbierno; fierro; fiesta; giente; grieta; lhiendre; lhienda; maçanielha; manielha; miedo; miel; mielgo; mulhier; niebe; nieto; oufierta; ouriegano; ourielho; ourdebielha; paniego; pieça; piedra; piel; pierna; pumiento; qualquiera; quieto; quien; quienquiera; quetobielho; rabadielha; riestra; semiente; siempre; sierra; sienes; siete; sparrielha; tamien; tarabielho; teniente; termienta;   tierra; tiempo; trezientos; zanquieto.

 

 

  • almuorço; ambuolto; ampuosto; ancuolhas; antruolhos; biuola; biruolho; buolta; buono; buosso; buosta; cachuola; caçuola; carniçuolo; carriuola; castanhuolas; chuoco; ciguonha; cumpuorta; cuolho; cuolmo; cuonta; cuorbo; cuorda; cuorno; cuosta; çpuosto; duolo; duonho; fuogo; fuolha; fuonte; fuora; fuorça; fuorte; guola; huorta; muola; muolo; muormas; muorte; muordo; muostra; nuobe; nuobo; nuoç; nuolo; nuora; nuosso; perpuosta; Pruoba; puolo; puorta; puonte; puosta; queluobra; raiuola; renuobo; ruoca; ruodra; Ruolos; scuola; sfuorço; spiruolho; subrepuosto; suorte; suola; suolo; suolto; suonho; triçuolho; triuola; tuoro; tuorto; tuosse; uobo; uoçca; uoco; uolho; uolmo; uorfano; uorgano; uosso.

 

Nesta lista nun stan ls tiempos de ls berbos que se fórman cun ditongo creciente, yá que solo falaremos deilhes quando studarmos ls berbos.

 

 

 

Palabras an que l grupo ie nun forma ditongo

 

Nun fórman ditongo, antre outras:

- las palabras biéç, diéta i fiél (i deribados anfiél), ouriénte (i deribados ourientar...);

- palabras an que l i faç parte de la raíç de la palabra, cumo an guíe (de l berbo guiar), zbíe (de l berbo zbiar).

Estes assentos nun stan prebistos na Cumbençon Ourtográfica, que nun tratou destes assuntos. Eiqui son ousados solo para çtinguir palabras an que l grupo ie nun forma ditongo creciente, mas corresponde a dues sílabas. Cun assento ou sien el, l eissencial ye que cada un saba las palabras que ténen ditongo i las que nun ténen.

 

 

 

La forma ye de l ditongo creciente ie.

 

Hai bárias palabras mirandesas adonde l ditongo creciente se scribe ye.

Eisemplos: ye (persente de l andicatibo de l berbo ser), yedra, yerba, yeuga.

 

 

 

L zaparecimiento de ls ditongos crecientes ie i uo nas palabras deribadas

 

L ditongo creciente aparece siempre an posiçon tónica, de modo que para assentuar la palabra nun necitamos de assento, mesmo ne l caso de palabras sdrúxulas (eisemplos: biespera, ouriegano uorfano uorgano). L porblema pon-se tamien cun ciertos tiempos de berbos, que beremos quando tratarmos de la sue cunjugaçon. Esta regra nun aparece na Cumbençon Ourtográfica mas ye la cuncluson que tenemos de sacar apuis de la !ª Adenda a essa Cumbençon haber tirado l assento als ditongos crecientes.

 

La regra que acabemos de apersentar lhieba a que palabras deribadas de outras que ténen ditongo creciente, déixen de tener esse ditongo: ie passa a e i uo passa a o. An todos esses casos de palabras deribadas, la sílaba tónica muda de sítio, cumo podemos ber ne ls eisemplos a seguir.

Eisemplos:

- piedra > pedreiro > pedreira > pedrica > pedregal;

- fierro > ferrico > ferreiro > ferrador;

- biendo > bendear > bendada; bendica;

- cuorda > cordel > cordeleiro   > cordon;

- suonho > sonheira > sonhador.

 

 

Se l ditongo creciente uo ten a seguir un n (que nun steia ne l grupo nh) anton, an palabra deribada, passa a u.

Eisemplos:

- fuonte > funtica > funtana > funtanina;

- cuonta > cuntica > cuntador;

- puonte > puntica > puntalete.

 

Ua regra aparecida (yá que nun se trata dun caso de deribaçon) se bei cul uso de buono (solo ne l masculino), que passa a bun quando ten un nome apuis.

Eisemplos:

- el ye un rapaç buono > el ye un bun rapaç;

- esta panadeira faç bun pan > l pan desta panadeira ye buono;

- bamos pul outro lhado que ye bun camino > bamos pul outro lhado que l camino ye buono.

 

 

Eiqui queda l eissencial subre ls ditongos crecientes ie i uo. Ls eisercícios que bamos a fazer a seguir ajudaran a antender melhor la sue scrita. Dúbedas que inda puodan quedar, bamos-las resolbendo al modo que séian puostas pulas pessonas que téngan mais deficuldades.

 

 

12 de Outubre de 2006

Amadeu Ferreira

238 besitas ne l sítio de anton

Ação concluída.
Antrar

Para screbires ne l sítio, diç-mos quien sós. Ye ua beç — depuis quedas antrado.

ó