012(II) - Pornomes andefenidos (cunt.)
amadeu · 18 de deziembre de 2007 · CURSO DE MIRANDÉS de l SAL – 2º ANHO
012(II) - Pornomes andefenidos (cunt.)
2.7. Qualquiera / Quienquiera
i. Qualquiera tanto se aplica a pessonas cumo a cousas.
Eis.:
- se nun houbir l lhibro que you quiero, trai-me un qualquiera.
- nun sabien se habien de mandar l pai ou l filho, mas you deixe-le que mandássen un qualquiera.
ii. An frases negatibas, puode referir-se a alguien cun qualidades speciales:
Eis.:
- nun ye un qualquiera [ ou qualquiera un] que faç ua cousa dessas;
- nun era qualquiera pessona que se çponie a fazer l que eilha fizo por el.
iii. Qualquiera puode tener sentido depreciatibo, quando ye ousado cula palabra «cousa» a seguir:
Eis.:
- a essa giente qualquiera cousa sirbe, que nunca tubírun gusto.
- para mi nun andes a cumprar nada, que you cun qualquiera cousa me aquemodo.
- essa giente ye mui biqueira, nun le sirbe qualquiera cousa.
iv. Quienquiera solo se aplica a pessonas, dende que solo seia sinónimo de qualquier pessona:
Eis.:
- un anganho quienquiera [qualquiera pessona] l ten
- nun era quienquiera que se metie al camino cun ua termienta destas.
v. Tanto qualquiera cumo quienquiera ténen un sentido de totalidade dun cunjunto.
- qualquiera [todos i cada un] rapaç nuobo gusta de arranjar un bun amprego.
- quienquiera [todas las pessonas i cada ua] gusta de ser bien tratado.
2.8. Muito
i. An posiçon pré-nominal puode [mas tamien ye possible la custrucion referida abaixo an ii.] ousar-se ne l singular ou, an giral, quando ten un sentido coletibo. Nestes casos, l sustantibo que stá apuis l pornome bai tamien pa l singular, mas l berbo que se le sigue yá ye custruído ne l plural, assumindo l sentido coletibo [mesmo tratando-se de cousas cuntables].
Eis.:
- ye melhor nun ires para esses lhados, que hai alhá muito lhobo [sing.] que te puoden [pl.] comer;
- la binha ten muita uba [sing.], mas cul tiempo que stá nun sei se ban [pl.] a amadurar bien.
ii. Noutras posiçones, usa-se sien sentido coletibo, bariando l númaro cunsante l cuntesto.
- nun teniemos miedo del porque éramos muitos;
- muitos moços deiqui se fúrun pa la guerra i se morrírun por alhá.
iii. Anquanto pornome andefenido, muito nunca sufre reduçon a mui / mi, yá que esso solo se dá quando zampeinha funcion de adbérbio.
2.9. Pouco
[Pouco, cumo pornome andefenido, ye siempre antónimo de muito, mas nun ten eisatamente las mesmas custruçones sintáticas, subretodo ne l que respeita al uso cumo coletibo.]
i. An giral, andica un pequeinha quantidade ou un pequeinho númaro de algo.
Eis.:
- l minério era pouco i por esso cerrórun las minas.
- nun trouxe berças de la huorta porque yá habie poucas;
- pouca giente se çpuso a ser teçtemunha del.
- l azeite astanho ye pouco i por esso subiu de précio;
- éran tan poucos moços que nien dou para fazer ua eiquipa.
ii. Ne l plural, poucos, poucas, an posiçon nominal, puode andicar un pequeinho númaro de pessonas, nó eidenteficadas.
Eis.:
- l die staba mui friu i poucos fúrun a botar.
2.10. Tanto
i. Cumo muito, tamien este pornome, an posiçon pré-nominal, puode ousar-se ne l singular ne l singular ou, an giral, quando ten un sentido coletibo [mesmo tratando-se de cousas cuntables].
Eis.:
- astanho colhi tanta patata que nin sei l que le hei de fazer;
- se colhires tanto frajon cumo you nun te puodes queixar;
- fui a la binha i comi tanta uba que agora me duol la barriga;
ii. La forma tanta ten amprego coletibo l mais de las bezes. Nesses casos nun se úsa ne l plural, cumo nas frases lhebar tanta, passar, tanta beç i outras.
Eis.:
- lhebou tanta [porrada] de l pai que nun torna a fazer las mesma áfricas;
- quando fui pa la França passei tanta [deficuldade, fame] que nien quiero que lhembre;
- la rapaza tanta beç fui a la fuonte a té que scachou la barrila;
- iba tanta beç a l’eigreija que até Nuosso Senhor yá staba farto deilha.
iii. Puode ousar-se cumo a sustituir, de modo ampreciso, un númaro cardinal:
- ls çapatos custórun-me cien euros i tanto;
- chegou de l café a las tantas de la nuite;
- comi ua pratada de patatas, mas inda comie outras tantas.
iv. Sirbe para stablecer ua acumparança, de eigualdade [tanto... cumo]:
- colhiu tanta uba cumo l armano.
v. Ye eilemento de custruçon de l numarales multeplicatibos, andicando que un númaro se multeplica pulas bezes a que se refire, podendo ousar-se an cuncorréncia cun bezes:
Eis.:
- trés tantos [quatro bezes];
- quatro tantos [quatro bezes].
2.11. Todo
i. Ye normal sufrir la reduçon para to, antes de sustantibo i seguido de artigo defenido [to l / to ls, to la / tolas], nunca se dando essa reduçon noutras situaçones. Assi i todo, mesmo nesses casos, tanto se puode ousar la forma reduzida cumo la forma normal.
Eis.:
- fui to / todo l camino a falar el solico;
La forma to tanto ye ousada pa l singular cumo pa l plural, pa l masculino cumo pa l femenino: l númaro i género son andicados pula forma de l artigo defenido que se le sigue:
Eis.:
- to [todos] ls garoticos gústan de jogar, a nun ser que stéian malos.
- quaije to [todas] las rapazicas gústan de morar cun monhecras.
Mas míren-se las seguintes custruçones:
- to l mundo / todo mundo, son spressones sinónimas, cul sentido de toda la giente, todas las pessonas;
- todo l mundo yá quier dezir l mundo anteiro, an sentido giográfico, todos ls países.
ii. Cumo forma ambariable, corresponde al pertués tudo [Dízen Pilar Vàzquez Cuesta i Maria Albertina Mendes da Luz, na sue Gramática da Língua Portuguesa: “Quanto a todo e tudo, o primeiro destes vocábulos, variável em género e número, pode-se encontrar na língua portuguesa desde os tempos mais remotos; o segundo, invariável, foi introduzido pelos escritores do século XVI em substituição do antigo todo com o sentido de ‘todas as coisas’. (Edições 70, 1971, pág. 511)]. Ora, al alrobés de l pertués, l pornome antigo todo cul sentido de ‘todas las cousas’ siempre se mantubo até hoije an mirandés, cul sou sentido coletibo.
Eis.:
- todo l que quiero ye tener salude;
- gustei muito de la cena: staba todo mui buono.
iii. Todo ne l singular i apuis de sustantibo, ten l sentido de «cumpleto», «to las partes de un cunjunto»:
Eis.:
- comiu l caldo todo;
- boziou tanto que spertou la rue toda;
- calhou-se i apuis fui el que quedou cula culpa toda.
Se stubir ne l plural ten siempre esse sentido seia qual fur l lhugar que acupe, anque an mirandés seia mais ousado apuis de sustantibo:
- comiu las cereijas todas;
- comiu todas las ubas que habie na binha ou comiu las ubas todas que habie na binha.
iv. Nua einumeraçon quier andicar repetiçon, tenendo l sentido de «cada».
Eis.
- iba todos ls uito dies a ber miu armano a la cadena, i lhebá-le siempre l que iba a quemer pula semana alantre..
v. Por bezes amprega-se cun sentido pleonástico junto dun númaro que andica un cunjunto, para reforçar, dando l’eideia de «todos i cada un».
Eis.:
- bamos-mos a rir un cachico todas trés.
- fumus alhá todos ls cinco armanos, para que nun houbira dúbeda de que stábamos ounidos.
2.12. Nada
i. Ten l sentido de «cousa ningua».
Eis.:
- bieno a comer a nuossa casa mas nun comiu nada.
- eilha bien me preguntou, mas you siempre le dixe que nun querie nada.
ii. Ten l sentido de «algua cousa», «qualquiera cousa», mas pouco:
- an frases anterrogatibas:
Eis.:
- anton nun comes nada? Apuis bás a ber cumo te bai a dar la fame.
- nun me digas que beniste acá i nun lhiebas nada de nuossa casa?!
- an repuosta a preguntas:
Eis.:
- Anton astanho colhiste muita uba?
- Nada.
- para apersentar l resultado de un porcesso negatibo:
Eis.:
- mira, stube a fazer ls doces que me ansineste, mas la massa bolbiu-se an nada .
iii. Puode tener l sentido de «pouco», subretodo quando ye ousado an pie dun adjetibo, cunseguindo-se un sentido cuntrairo al de l adjetivo a que se ajunta apuis:
Eis.:
- digo-te-l you que l rapaç nun ye nada burro;
- ls çapatos son buonos i nun fúrun nada caros.
iv. Puode ousar-se ls deminutibos «nadica» i «nadixa», cul sentido de «un cachico», «ua mui pequeinha quantidade».
Eis.:
- dá-me un nadixa de sal que manhana yá te l pago;
v. Anque «nada» tenga sentido negatibo, puode custruir-se cun outra negativa se bem apuis de berbo, ou sien outra negatiba se bem antes de l berbo:
Eis.:
- nun me dixo nada de l que alhá se passou;
- nada me dixo de l que alhá se passou..
2.13. Tal
i. Quando se usa cun l artigo defenido antes quier referir-se a ua pessona cierta. Nestes casos ye tamien antendido cumo pornome demustratibo [ber licion 009].
Eis.:
- aquel ye l tal de que te falei hai dies .
ii. Cun artigo andefenido antes andica ua pessona que nun se conhece, mas de que se ten referéncia cierta, benindo an regra associado al nome dessa pessona:
Eis.:
- apuis apareciu alhá un tal Antonho Pirç, que you nunca habie bisto.
iii. Sentido de uso antegrado an alguas spressones:
- i tal - andica: i. ua einumeraçon que nun se acabou [Eis.: apuis fumus andando puli al para baixo, i tal.]; un númaro ou hora que nun somos capazes de cumpletar cun rigor [Eis.: quando cheguei a casa yá éran las dieç i tal];
- cumo tal - ten l sentido de por eisemplo [Eis.: cumo tal, se you nun benir ye porque algo se passou]
- tal i qual - quier dezir que ye armano, eisatamente eigual [Eis.: todo se passou tal i qual cumo tu me habies dezido]
iv. Outros usos de tal dan-se an spressones de tratamento ou saludo:
- que tal bai la bida?; que tal ban las cousas? Que tal?
2.14. Demais
Usa-se pouco cumo pornome [adjetibo] an mirandés, cul sentido de «ls outros» [ls/las demais].
Eis.:
- ls demais que nun béngan acá, senó tórnan pul mesmo camino.
L sou uso percipal ye cumo adbérbio, cul sentido de «zmasiado».
2.15. Mais
i. Quando lhieba artigo defenido antes ten l sentido de «la maiorie», «la maior parte». L artigo ye siempre ousado ne l masculino, podendo ousar-se l singular ou l plural, l / ls mais. Assi i todo, l berbo bai siempre pa l plural, respeitando la natureza coletiba de la spresson.
Eis.:
- l mais deilhes stan tan malos que nun chégan al Natal;
- l mais de las maçanas stan pochas i mais bal botá-las fuora;
- ls mais deilhes stan tan malos que nun chégan al Natal
ii. Quando lhieba atrás la perposiçon a i un sustantibo, ten l sentido de «an eicesso», «zmasiado»
Eis.:
- ten cousas a mais i assi nun ye capaç de dar rezon de todo.
iii. Andica ua quantidade superior por acumparança cun outra.
Eis.:
- bota-me mais caldo, que hoije traio muita fame.
- eilha siempre tubo mais salude do que el.
2.16. Menos
i. Andica ua quantidade anferior ou un númaro mais pequeinho.
Eis.:
- bota-me menos caldo que tengo pouca fame;
- deziste que éran cinquenta, mas cuido que éran bien menos;
- quando ampecemos éramos muitos, mas agora yá somos menos.
ii. Usa-se para fazer acumparaçones de anferioridade.
- hoije comi menos do que onte.
iii. Usa-se tamien na spresson menos de.
- esta casa ye alta, mas tem menos de binte pisos.
2.17. Naide
i. Solo se aplica a pessonas, i ten l sentido, na giral, de «ningua pessoa»,
- hoije naide me telfonou;
- çque bin inda naide me bejitou.
ii. Puode refereir-se a ua totalidade de que l próprio falante puode ser scluído ou scluir alguien, stablecendo-se ua cierta acumparaçon [todos menos un] ou nó [todos].
Eis.:
- naide sabie cumo se iba a resolber l porblema
- naide me podie baler;
- naide cozinaba cumo el;
- cozinaba cumo naide.
iii. Tamien puode tener l sentido de «alguien», «algue pessona», an frases anfáticas.
Eis.:
- que ten naide a ber cula mie bida?
- que le ampórtan a naide ls mius porblemas se you ye que tengo de ls resolber?
iv. An frases negativas i anterrogatibas, anque naide yá tenga sentido negatibo, puode ousar-se:
- cun outra negatiba [nun] se l pornome naide benir apuis de l berbo [posberbal], subantendendo-se que aqui tem l sentido de «alguien»:
Eis.:
- nun bieno naide a la fiesta;
- i se nun benir naide, l que fazemos?
- dezírun que benien acá, mas nun bieno naide;
- nun quedou acá naide para splicar cumo éran las cousas;
- nós nun somos naide;
- nun ten a naide que le puoda baler;
- nun bieno naide para me ajudar i tube que fazer todo solico.
- sien qualquiera outra negatiba se l pornome naide benir antes de l berbo [preberbal]:
Eis.:
- naide bieno a la fiesta;
- i se naide benir, l que fazemos?;
- dezírun que benien acá, mas naide bieno;
- naide quedou acá para splicar cumo éran las cousas.
2.18. Cierto
i. Cuido que será mui ralo l uso deste pornome, cul sentido de «alguma», «uma parte», lhebando antes l artigo andefenido.
Eis.:
- el até ten ua cierta rezon, mas nun bai a tener l miu apoio, pus nun tenie nada que se meter nestes assados.
ii. L normal ye l sou uso cumo adjetibo, cul sentido de «seguro», «berdadeiro», «eisato».
- quando puosto apuis dun sustantibo
Eis.:
- tu faç-me l peso cierto i nun m’anganhes;
- l rapaç ye tan cierto que nuncafalha.
- an acumparaçones reforçadas, metido na spresson tan cierto cumo:
Eis.:
- tan cierto cumo you ser Juan que el bai a tener porblemas
2.19. Bários
Usa-se solo ne l plural i cumo adjetibo, cul sentido de «alguns» mas amplicando dibersidade.
Eis.:
- traímos bários eisemplares para berdes cumo son.
16 de Dezembre de 2007
Amadeu Ferreira