Bocabulairo (02) - L tiempo que faç I
amadeu · 27 de febreiro de 2007 · Curso de lhéngua mirandesa (1º Anho)
Bocabulairo (02) - L tiempo que faç I
Nesta licion cuntinamos a falar de l tiempo, nun yá de la sue medida, cumo fazimos na licion atrasada, mas de l tiempo cul sentido de meteorologie, quier dezir, de l friu i de la calor, de l tiempo seco i de l molhado, de ls aires i de todo l que cun esso stá liado. Ye esta ua parte mui amportante na cultura de subrebibença de quien bibe ne l campo i de l que l campo dá.
Tamien eiqui todo ten benido a demudar ne ls redadeiros anhos i la lhéngua ten demudado a la par. Assi i todo, l bocabulairo que ben agarrado al tiempo que faç cuntina a ser mui amportante i tenemos que lo coincer, saber qual l sou sentido i cumo ye ousado. A este tema bamos a dedicar trés liciones.
Para quien bibe ne l campo i de l campo, saber l tiempo que bai a fazer manhana ye mui amportante, cumo ye amportante saber se un cierto fruito se dá melhor an abexedo ou an brigada, se ye buona la lhuna para poner ou para colher, etc. Anton esso quier dezir que la cultura de l campo ye ua cultura an que l tiempo ten muita amportança i ye por esso que l bocabulairo a el liado ye mui lhargo i ten muita fuorça. Ua termienta podie traier fame pa to l anho, l mesmo la falta d’auga ou ua porrascada ne l tiempo mais ancumbeniente, cumo tal al meio de la segada ou de la trilha. Esso quier dezir que saber l tiempo, pa la giente de l campo, era ua question de subrebibença, muito mais que ua question anteletual, de coincimiento, ou até para saber se habien de salir de casa bestidos dua cierta maneira ou cun guarda chuba, yá que todo l saber de la giente de l campo staba ourientado de modo mui prático, era um saber que tenie que serbir para algue cousa.
Este saber inda stá cheno de eilemientos mitológicos , que se bei bien nas palabras i spressones que se úsan, cumo se ls eilemientos de la natureza fúran cousas animadas, cumo se fúran diuses que hai que respeitar. Ye deste respeito que sal l percípio fundamental que faç de la cultura camposina ua cultura eicológica.
Siempre se buscou achar modos de saber l tiempo que iba a fazer, ou mirando pa ls astros, ou pa las nubres, ou pa la cara de l aire, ou fazendo las cabanhuolas [que éran un modo special de preber l tiempo] ou antoce, ne ls tiempos mais achegados, lendo l almanaque O Seringador i, inda mais achegado, oubindo l «boletim meteorológico» de l rádio ou de la telbison. Ye de todo esso que bamos a falar nesta licion i nas seguintes, mas tratando subretodo de l modo cumo todo esso se fui agarrando a las palabras. Claro que nun podemos falar de todo, que nun hai campo, mas bamos a dar ua eideia.
Na purmeira licion, esta, bamos a tratar ls eilemientos que stan porriba de ls homes, mas que son fuorças que derígen l tiempo, ls astros; na segunda licion bamos a tratar de ls eilemientos naturales an que assenta l clima: l aire i l’auga; na terceira licion bamos a tratar ls modos stremos antre que anda l tiempo, que son l friu i la calor. Na fin destas liciones, beremos, haberemos dado la buolta, senó a todo, al menos al percipal bocabulairo de l tiempo que faç. Cun essa buolta, poneremos tamien a çcubierto algo de la cultura popular tradicional mirandesa.
Ls astros
Ls astros nun tenien solo que ber cul tiempo que fazie, pus tenien anfluença an to la bida i an to las cousas, al menos la lhuna. Mas éran mui amportantes pa l tiempo que fazie. La própia palabra astro ye ua palabra que hai que antender bien, yá que eilha quier dezir quatro cousas liadas, mas çfrentes, ganhando un segneficado cultural central, que se ten benido a perder, mas que inda cuntina cun muita amportança:
- ye un cuorpo celhestre, cumo las streilhas, etc., inda que neste sentido la palabra seia pouco ousada i yá mais acerca de nós;
- ye un ser mitológico que anda por ende i ben culas truniadas i culas nubres, nun deixando que naide las zbie. Este ser de la mitologie ye ambisible, mas puode antrar an cuntato culas pessonas i fazé-le mal, antrando subretodo an atebidade nas termientas i nas nuites mui, mui fries. Cúnta-se que era mui peligroso ir a tocar las campanas a Tinta Nubrada, yá que ua pessona podie ser atacada por un astro, aparecendo las termientas cumo lhuitas antre fuorças buonas i malas, fuorças houmanas i subroumanas, que cuntatában uas culas outras, nun campo que nun queda mui loinje de l’antiga mitologie. You mesmo screbi ua cunta adonde se fala desso [i assente, an parte, an feitos que se passórun mesmo] i an que un astro le ben a dar ua lhambada a tiu Demingos Ciego [Ber Fracisco Niebro, Las Cuntas de tiu Jouquin, Campo das Letras, 2001, pp. 55-60]. Para quien la conhece puode tornar a lé-la, mas para quien nun la conhece, eiqui queda l cachico an que se fala dun desses astros:
«A soutrodie, lougo la passaige se corriu pul lugar. L tiu splicaba a to la gente: “Solo podie ser un astro malo. Estes, quando se béien perdidos, dá-le la belharaça i son capazes de todo para que naide toque a tinta nubrada”. Quando la gente le retrucaba que podie ser ua pessona que le quejisse mal, el atalhaba: “Pessona nun era, senó you sentie-la; l diabro tamien nun era, que nun entra an l’eigreija; por esso, solo podie ser un astro.” I cun estas rezones, naide l cumbencie de l cuntrairo. Mas l tiu era baliente: nunca tubo miedo nin deixou de tocar a tinta nubrada.
- Ah! tiu Jouquin, i ls astros cumo son?».
I la cuonta acaba assi: «Inda hoije, quando oubo truniar, lembra-me tiu Manuol Ciego: tócan-me andrento las campanas a tinta nubrada i dou cumigo a mirar pa ls lados, nun benga un astro a dar-me ua lambada».
Muitas tradiçones se zambolbírun al redror destes astros, algues deilhas eiqui acerca, an Salamanca, an special l chamado Scolar de las Nubres, mas falar agora desso serie starmos a zbiar-mos de l nuosso perpósito. La berdade ye que hoije yá naide toca a tinta nubrada i, por esso, yá naide cuorre l peligro de lhebar ua lhambada dun astro.
- un astro tamien se le chamaba a ua pessona capaç de saber l tiempo que iba a fazer. An Sendin, por eisemplo, habie alguns homes speciales para esso i que éran respeitados pul que dezien quanto al tiempo. Noutras tierras serie la mesma cousa. Lhembra-se-me de miu pai me chegar a mandar an ca de tiu Alfredo Sabiel a saber se no die apuis iba a chober, pus dezie-se que l tiu era astro. Ser astro, dezien las pessonas, nun era bien un saber, era mais un don cun que se naci, algo que staba para alhá de la cundiçon houmana. Hoije, yá nun son percisos astros destes, bonda tener ua telbison ou por outro modo chegar a un boletin metereológico. Ne ls dies d’hoije, cumo sabemos, ls astros i las streilhas stan cada beç menos ne l cielo pus son fabricados alhá pa ls lhados de Hollywood. L que talbeç muita giente nun saba ye que yá muito tiempo que habie astros nas aldés.
- astro ye tamien un stado de l aire [ne l sentido de atomosfera i nó ne l sentido de biento] que ye mui, mui friu, dezindo-se, «stá/faç un astro que nien ls perros páran na rue», ye cumo se l tiempo stubira adominado por astros malos, cunfundindo-se, assi, cun esse tiempo malo. Este fui un astro que quedou, na rialidade i ne l bocabulairo, i que nun stá dependiente de l’eiboluçon de la ciéncia i de la técnica, inda que se l tiempo cuntinar a calcer, cumo dízen, cada beç haba menos este astro.
L astro cuncreto a que se le dá mais amportança ye a la lhuna , chegando mesmo a mandar na bida de las pessonas i de las cousas: eilha ten a ber cula bida de todo l que nace, crece i muorre. Nun son percisas muitas splicaçones para antender esso, bonda amostrar algues spressones adonde se bei l’anfluença que eilha ten nas pessonas, i l bocabulairo parece amostrar que la lhuna se mete andrento deilhas ou toma cuonta deilhas: andar de lhuna ou andar cula lhuna [estar de mau humor], star de buona lhuna [estar bem disposto]. La lhuna puode ser lhuna mala, i ende nada se puode fazer ou buona lhuna. Botar ua pita a chocar, cortar un palo, poner ua lheira de frajones ou de patatas, etc. ye algo que ten que ser feito an buona lhuna senó queda todo mal: ls piticos nun nácen, l palo ganha lhougo caruncho, ls frajones nun sálen ou sálen pelados, etc. Antoce hai que saber bien an que lhuna stamos i quando entra cada ua de las lhunas, para fazer cierto l que ten que ser feito.
A estes dous cunceitos de lhuna mala i lhuna buona correspónden-le dues lhunas mui defrentes: la lhuna bielha [quarto minguante i lhuna chena] i la lhuna nuoba [lhuna nuoba i quarto crecente]. Claro que la lhuna nuoba ye la lhuna buona para poner, arricar, anxertar, etc. i la lhuna bielha, subretodo la lhuna chena ye la lhuna mala an que a la nuite se sóltan las bruxas i ls spritos malinos, séian eilhes quales fúren. Ye mui antressante este bocabulairo, que yá se repite cul anho [anho bielho, anho nuobo], an que l bielho ye l malo i l nuobo ye l buono, amostrando ua cultura de sprança, de nun zistir, de deixar ls males para trás i cunfiar siempre ne l que ben, cumo se esta cultura cuntreriasse la Bíblia, pus parece dezir que l paraíso stá ne l nuobo-feturo i nó ne l bielho-passado. I esta maneira de balorizar l tiempo nuobo ye tanto mais antressante quanto la regra de las culturas de l campo ye balorizar la tradiçon, l que ben de trás, l que ye bielho.
Mas nun queda porqui l studo de la lhuna quanto al bocabulairo. Quando esta stá an quarto minguante ou an quarto crecente, apersenta la forma dun gromo de laranja, i ende dezimos, la cacha de la lhuna, tal i qual cumo dezimos ua cacha de patata. Mas de la lhuna tamien tiremos l nome para bárias outras situações, subretuodo quando eilha stá an quarto, quando ten la forma de cacha ou de meia lhuna; tamien a la parte redonda de l lhado dun pipo ou cuba le chamamos la lhuna.
I la lhuç de la lhuna? Puode ousar-se la palabra lhunar, mas ye ralo i l normal ye que la palabra lhuna sirba tamien para esso: hoije stá ua lhuna que se bei cumo de die; hoije nun hai lhuna; stá ua lhuna mui clarica.
La berdade ye que ls homes yá fúrun a la lhuna, inda que muita giente nun acradite, i ende muita de la mitologie de la lhuna fui-se perdendo. Até l bocabulairo se acrecentou: ls satélites tubírun que aparar na lhuna, quier dezir, tubírun que alhunar. Agora yá nien sirbe para castigar las pessonas que trabalhán als demingos, pus diç-se que la selombra que se bei na lhuna quando eilha stá clarica, ye un home cun un gabelhon de silbas a las cuostas, que las andubo a cortar nun demingo. Quando se chegou a la lhuna, naide çcubriu esse home cul gabelhon de silbas a las cuostas. Tamien, para dezir la berdade, las pessonas yá mal córtan las silbas i muito menos al demingo.
Outro astro mui amportante ye l sol , mas la berdade ye que l bocabulairo al redror del stá ourganizado dua outra maneira. Talbeç por star mais loinje, mas subretodo porque traie la lhuç i la calor, ye fuonte de bida i de fuorça, que faç parte de l die, de l que queda a las claras. Quando s’alhebanta, grande i burmeilho, nas madrugadas calientes de berano, diç-se, mira, alhá ben l scalda probes [i inda outros nomes son ousados, cumo tal l capitan, l quemandante], que mete tanto miedo que las pessonas mais quieren spertar bien cedo i fazer las cousas até pouco apuis de nacer l sol do que trabalhar ambaixo l rechinadeiro de l sol, ne l berano [dende que, nesses causos, l eidial ye star a la selombra ou trabalhar a la selombra, quier dezir, nun scritório]; mas se ye un sol amarelhado, mortiço, pouco caliente, sien gana de lhuzir i a las bezes até misturado cun auga, diç-se, faç un sol d’arreganha dientes. Tamien an mirandés l sol ten raios, mas quando entra por un buraquito cumo un feixico de lhuç, dezimos que ye ua raça de sol.
Pul berano, cumo yá dezimos, las pessonas fúgen de l sol pa la selombra, mas ne l eimbierno ban-se a poner al sol, a las brigadas, que ye l melhor modo de se calcéren sien gastar lheinha i, assi, ban a agarrar sol. Ua tierra adonde le bate l sol, de sul ou poniente, mas sien star spuosta als aires, ye ua solaina; l alrobés ye un abexedo, mais selumbriu, spuosto als aires, i adonde l fruito se dá mais mal ou mais tardiego.
L sol nace ou lhebanta-se, i çpon-se a la çpuosta de l sol, mas pul meio de ls dous tiempos el queda a pique, que ye quando quaije nun faç selombra. Mas diç-se que l sol bai alto quanto yá s’achega a meidie ou ye cachico apuis dessa hora, i al modo que l die bai andando, l sol bai abaixando. Mas se stubir nubrado ou a chober nun hai sol, a nun ser que scampe i ende torne a fazer sol.
Todo este bocabulairo, que le dá mobimiento al sol [nacer, lhebantar, fazer, ir, abaixar, etc.], ten por trás l’eideia de que l sol anda alredror de la tierra, inda que essa eideia yá muitá que haba sido zmintida pula ciéncia. Deste bocabulairo se saca que la tierra ye l centro de l mundo, quedando l cielo porriba i, nun se sabe bien adonde, las perfundas de ls einfiernos. Eiqui stá l percípio dua cosmogonie, dua eideia de l ouniberso.
Cumo fuonte de bida i de salude, l sol todo puode ajudar, até a tirar las manchas mais fuortes de la roupa. Esta ponie-se al sol cun xabon a quelorar ou a curar, i las manchas íban zaparecendo, i antes de s’ousar l xabon ousába-se la barrela que se cumbinaba cun l poner la roupa tamien al sol. Mas habie outras cousas a que l sol le fazie bien, cumo tal scabícan-se las cepas [arredar la tierra de l tuoro] para que l sol le entre pul tuoro i mate las malinas. I poderiemos cuntinar cun outros eisemplos.
De la sue fuorça diç bien la spresson de que nun adelantra querer tapar l sol cun ua penheira, essa fuorça ‘democrática’ que quando nace ye para todos.
Muito mais se puode dezir de l bocabulairo alredror de l Sol, mas que yá ten subretodo a ber cula calor, i por esso solo falaremos del nua licion a seguir.
Tirando l sol i la lhuna, poucos mais astros ténen amportança, mas subretodo eilhes nun ténen fuorça bastante para dar ourige un bocabulairo própio. Assi i todo, son amportantes la Streilha Buieira ou Streilha de la Manhana [Benus], l Carril de Santiago, l Carro [Ursa Maior], l Sietestreilho, i mais algues haberá. Mas nunca se ourganizou grande bocabulairo alredror de streilhas cuncretas [l que se passa cun todas las lhénguas al sou nible popular], mas si alredror de l cielo, adonde stan las streilhas i las custelhaçones de streilhas i outros cuorpos celhestres. Mas ye tamien pul cielo que pássan las nubres culas las sues bárias figuras i tamien esso ye l cielo, dende que se diga, atendendo a la forma de las nubres: cielo amalgado [ou scabado ou acapelhado] als trés dies molhado. Mas l cielo nun deixaba antender muita cousa, dando poucas repuostas, de modo que un acababa por se perder a mirar pa las aldragas de l cielo, quier dezir, para nada, mas l cielo cuntinaba mudo i xordo a las preguntas de las pessonas ou al que fura.
Claro que, se nua nuite d’eimbierno, se mirar pa l cielo i stubir strelhado, ye fácele de cuncluir que bai a haber gilada pula cierta, cousa que nun se passará se solo stubirmos a mirar para un uobo strelhado. I ye melhor ber las streilhas, ne l sereno scuro de la nuite, que ber streilhas na claridade de l die.
Quaije todo l bocabulairo que eiqui deixo al redror de ls astros, de la lhuna i de l sol, ye ardança dua cultura de l campo, an que las pessonas tenien que saber l mais que podíssen subre l tiempo, subretodo subre l tiempo que iba a fazer. Hoije tenemos, i inda bien, la metereologie cumo ua ciéncia cada beç mais cierta, cun l’ajuda de satélites, etc. que míran l cielo por nós. Tamien la lhéngua mirandesa se stá a aquestumar a essa nuoba fase, traiendo nuobas palabras i renobando-se a acumpanhar las necidades de quien la fala i la scribe. Assi i todo, l mais deste bocabulairo cuntina a ousar-se i faç todo l sentido mantené-lo antegrado na nuossa cultura. Bendo bien, até que nien ye assi tan malo mirar pa l cielo, inda que mos deia poucas repuostas, cousa que nas cidades grandes ye ampossible fazer.
27 de Febreiro de 2007
Amadeu Ferreira