Eisercício (Crónica de l anho bielho) 010
amadeu · 29 de deziembre de 2007 · CURSO DE MIRANDÉS de l SAL – 2º ANHO
Eisercício (Crónica de l anho bielho) 010
Stá-se a acabar l anho de 2007. Ye la hora de screbir la crónica deste anho bielho que, pa l bien i pal mal, fui un anho special, cumo l son todos ls anhos: nun torna a haber outro 2007.
Faç-mos bien remenar (resmenear) l tiempo, assoprar la polareda que se mos fui apegando als dies, remendar buracos que se mos abrírun ne l sentido, ampuntar nubrinas que inda nun mos déixan ber cumo tamien nós fumos passando, lhimpar ls granos que inda nun fumos capazes de apartar de la palha i amanáçan bolber-se an rabeiras, lhabar feridas pa que nun se amalínen, oupir risadas que se mos fúrun atafanhando, azular cielos que por nós passórun i mos custa a dar cun eilhes ne ls remissacos de las lhembráncias, tornar als caminos que mos traírun até eiqui i alhá çcubrir las bielhas que mos querien angulhir ou scarbar ls puntones que mos ajudórun a passar, remaçcar ls cachicos que mos adoçórun feturos ou aguçar ls que mos tornórun rombos ls perdidos passos, acender foguetes de lhágrimas nas fiestas que a eilhes nun tubírun dreito, sumbrar las cantigas que l mundo tamien ten que oubir, retornar als choros dun mundo deleriado i que nun mos sálen de l’alma que quieren apequenhar, ampalpar las angúrrias de ls bielhos que mos fúrun arressaiando, arregalar ls uolhos als ninos que mos cuntinórun a preguntar l mundo que nun somos capazes de le splicar i que eilhes han de fazer melhor, tornar als delores que ansángran ls aliçaces deste mundo que ye l nuosso, atar cun fuorça a nós risadas i alegries nun se mos báian a scapar cun grima de tanta guerra que por ende bai, dar-mos–mos aqueilhes bulhiçcos que mos fázen sentir que stamos bibos, arrecolher ambuças de retombos que mos cuntínan a dezir que nun stamos solos, sonhar ls suonhos que sonhemos i suonhos bibos inda cuntínan an nós. Ye cumo antrar puls corredores dun museu i reber aqueilhes quadros todos, sorber las quelores, angulhir ls cheiros, ampalpar la bida que inda ceça naqueilhas telas que siempre seran bibas. Bamos a antrar i a cuntar un cachico de que bamos a reber.
Ye este l zafio:
screbir ua crónica de l anho bielho, cun poucas ou muitas lhinhas, subre l(s) assunto(s) que cada ua/un quejir i cumo cada ua/un quejir. L resultado, stou cierto, será siempre buono.
L die 6 de janeiro de anho que ben tamien you ponerei eiqui la mie crónica de l anho bielho, apersentando eiqui l eisercício cumo todas/os bós.
Un bun anho de 2008 pa la lhéngua mirandesa i para cada ua i cada un de ls que la daprénden, la fálan, la scríben, la stúdan i la respéitan.
29 de Dezembre de 2007
Amadeu Ferreira
5 repuostas
Ana Maria F 30 de deziembre de 2007
editada dia 30-12-2007 21:50:56 por: Ana Maria F
editada dia 30-12-2007 2:02:40 por: Ana Maria F
editada dia 30-12-2007 1:42:31 por: Ana Maria F
editada dia 30-12-2007 1:33:47 por:
Nun sei porquei mas ye de Che Guevara que me dá la gana de falar nesta crónica subre l anho bielho que acabamos de bibir ; crónica que Amadeu Ferreira mos aperpon de screbir.
Debe de haber razones i ua deilhas ye l fato de ne l més de Outubre atrasado haber quarenta anhos que fui assassinado aquel que se tornou, que quérgamos ou nó, un mito, un modelo tamien an ciertos casos i ua eimage tan fuorte que cuntina a ampressionar i a ser erguida an muitos países de l mundo, particularmente quando se trata inda hoije de defender la lhibardade i de denunciar las anjustiças sociales i la oupression .
Quaije na mesma altura an que fui assassinado – por aqueilhes que defendien pul cuntrairo, até pula fuorça, la bioléncia i la guerra: l amperialismo - , an 1966 eisatamente, eimigrábamos nós para la França …
Nun ten nada a ber ua cousa cun outra ?
Si ! Muito ! Mais de l que se pensa … Basta pensar… !
Mas nun antrarei an muitos pormenores. Todos somos grandes, adultos i bacinados, cumo se diç an francés, para ancuntrar dados, ler biografies, ler i reler cien bezes se fur neçairo páginas i páginas, miles de páginas subre la nuossa stória … la stória de ls homes … para antender un pouco melhor quien fumos i l que somos hoije.
Hai filmes tamien que ajúdan. Ne l miu caso, hai dous ou trés anhos mais ou menos, ajudou-me a cunhecer melhor essa personaige que fui El Che un guapo filme, realizado pul brasileiro Walter Salles, Diário de Motocicleta, rodado an spanhol i baseado ne l relato que El Che redigiu durante la sue purmeira biage fuora de la Argentina quando solo tenie 23 anhos (inda era studante an medicina) i que l lhebou, el mais un amigo bioquímico tamien cun eideias de Esquierda, até a la Benezuela, atrabessando la Cordilheira de ls Andes i passando pul Chile i tamien l Perú adonde íban a ajudar a curar pessonas infetadas por ua de las malinas mais mortales i mutiladoras de todos ls tiempos: la lepra.… Mais de 13 000 quilómetros nua mota - ua bielha Norton 500 de 1939 a quien habien dado l nome an spanhol de « la Poderosa » - i a cierta altura, muito a pie tamien...
Se nunca tubistes la suorte ou la ouportunidade de ber esse filme que data de 2002 i que fui bárias bezes premiado an bários festibales de cinema, ide a ber ne l youtube por eisemplo: nun fáltan eimages i stratos desse filme (an spanhol, an francés i an anglés ; noutras lhénguas, pula cierta tamien…)
Depuis tamien nun ye ampossible que essa personaige, esse rebolucionairo antre ls mais afamados de la Stória, El Comandante, esse heirói de la Reboluçon Cubana i de la luta contra l amperialismo, nun tenga tamien marcado dua maneira ou doutra ls spritos, até ende nessas Tierras de Miranda… mesmo nesses anhos 50 i 60 an que quaije nun habie inda telebisones… solo alguns rádios…
Cumo splicar por eisemplo la ourige dua spresson que usaba muito miu abó Manuel Paxareiro, l pai de miu pai, i que era assi : « Che Anguila ! » que era cumo ua maneira para el de cumprimentar, de saludar, de se çpedir mas tamien de zafiar sien la menor sombra de dúbeda; depuis daba un salto i oupa ! Iba-se outra beç a la sue bida !
Ye berdade que tamien tenie essa nomeada miu abó : tiu Anguila ! Pula razon por eisemplo que todas las bezes que le daba na gana, apanhaba peixes ne l riu Douro, anguilas cumo chegou a acuntecer por bezes ; i era ua pessona mui lista, sguia i até bastante alta tamien esse miu abó…
Mas essa palabra « Che » que ye argentina i solo argentina, adonde fui que la oubiu, repetindo-la tantas i tantas bezes, sien se fartar, até morrer ne l ampeço de ls anhos 80, yá cun 80 i tantos anhos, el que quaije nun sabie ler i que solo chegou a ir algun tiempo pa la França antre las dues Guerras mas nunca pa la Argentina cumo acunteciu mesmo assi a alguas pessonas de Sendin que scolhírun esse paíç cumo çtino de eimigraçon, antes de ls anhos 50… ?
An Spanha, an Sebilha adonde stubo a trabalhar tamien alguns anhos ? Ou de l outro lhado de l riu quando iba a mercar uas calças de pana ou outras cousas qualquieras que le fazien falta i que trazie para Sendin an cuntrabando, nadando ne l riu... precisamente cumo ua anguila ?
Mistério ! Mistério total porque you era inda mui nuoba quando se morriu i nun tube tiempo de le fazer la pergunta !
I depuis nunca naide me soubo splicar... até hoije.
Se nesta mie crónica me dou la gana de falar deilhes, de El Che i de miu abó tamien afinal, fui para ber mais ua beç se desbendo l mistério… Talbeç desta beç alguien saiba i me puoda ajudar…
Mas até alhá, nun puoden eimaginar l orgulho que sinto mesmo assi de saber que talbeç esse miu abó, miu abó Manuel Paxareiro, l pai de miu pai, tenga talbeç scolhido cumo heirói, heirói até la fin de la sue eisisténcia, esse rebolucionairo ancorruptible acumparado até por alguns a un dius i cun razon, El Comandante, El Che, Che Guevara ! Ernesto Rafael Guevara de la Serna !
Anton, mais ua beç, i para le prestar tamien houmenaige a eilhes dous, bou a dezir i a repetir cumo miu abó fazie cun ua alegrie que balie mais que todo l ouro de l mundo :
« Che Anguila ! »
Hasta siempre !
N.B. L mais ancrible ye saber que alguns me cunsidéran ua femenista. Se pensássen bien ! Mas nun pénsan !
ramosantao 2 de janeiro de 2008
Crónica de l anho bielho
Títalo: Fame, mancha social
L zfio que mos ye perpuosto pul porsor Amadeu, nun ye un zafio qualquiera, si ye baliente, cuido you bien feito, i benindo donde ben, hounra-mos muito.
Fai-lo porque sabe que yá tenemos na nuossa lhéngua unhas para arrebunhar. Porque l mais de las bezes, you falo por mi, sei las cousas que acuntecírun pul anho afuora, sei l nome de ls porblemas, quiero remená-los, remolé-los, assinalá-los, çcutir-los, lhimpá-los, screbir subre eilhes, falta l ampúrrio, falta la cerilha.
Cumo m’acunteciu manadas de bezes, quando andaba pul campo. An dies d’Eimbierno i muito frui, alhebantaba-se ua nubrina lhobeira que nun se bie ua nesga alantre l nariç, apuis d’ancuntrar uas folharascas i uns garamiços secos ambaixo dua lhaja, las cerilhas stában molhadas. Solo quando benie alguien cun cerilhas ye que me calcie.
Mas bamos al zafio, que apuis de ler la crónica de l porsor, tamien quedei aguçado. I cua cuncluson, l anho bielho, cumo todos ls outros fui taludo, cun tiempo de sobra pa las cousas buonas i malas, nas madraças scalha grande de mais. Percipalmente naqueilha que you m’aperpongo screbir. Essa sei-lo you nun quedou pulas quartas, bei-se todos ls dies i por todos ls lhados a las claras, nun ye perciso andar de candeia na mano, mobe-se cumo perra.
La fame.
Scolhi la fame, porque habendo outras manchas cumo la sida, l cancer malino, destas bibo nua fé que un die destes quando spertar yá la ciéncia ten ua respuosta, i s’inda nun scamugimos estas maleitas ye porque nun fumos capazes, nun se ten ua respuosta. Mas la fame anquemoda-me, porque yá quantá se podie dar un ampurrion, yá la hai.
Nun quiero dende dezir que seia la pior pa ls demais, para mi ye, i nun me squeço que houbo cousas buonas, mas relhembro para mi la fame ye la pior malina. Nun sei porquei, se ten haber cula mie ourige mas siempre oulhei para esta cumo la zgráçia redadeira de la houmanidade.
Assi se tubisse que dar-le, al anho bielho, uas bardascadas, ua deilhas era an nome de ls que passórun a tener fame i de ls que yá la tenien i el nun fui capaç de demudar, nun fui capaç de ser melhor que ls sous armanos mais achegados. La fame na mie rue, ne l miu Paiç, neste Mundo ye sentida por muitos mais que ne ls outros anhos. Eiqui cuido you que cabe bien l que diç l pobo andubimos de cabalho para burro. Nada daprendimos culs ansinamiento de ls anhos que passórun apuis de la redadeira Grande Guerra. L’Ouropa quedou nua foia, mas bencírun-se ls montros i de bagarico fui-se atamando la fame de ls pobos.
L anho bielho cuntinou a meter na cerrona de ls que mais ténen, i a squecir-se de dar un cachico als que mais percísan, ls que tenien muito, cuntínan a tener mais i mais, ls que andában a las códias, yá nien essas códias ténen ciertas.
Un nino ye
nun tener que bestir, que calçar, nun tener cama, mesa, casa, nun tener pai, mai, armanos, nun tener un cuolho de cunsuolo, nun tener amigos mas tener fame i nun tener quemido, ye l redadeiro stado de la probeza ye la penúria. I hoije ninos i ninas, nuobos i nuobas, tius i ties, bielhos i bielhas, son cada beç mais nesse stado, que cumo ganados zbalidos, sténden la mano por un rascanho, por un muordo d’algue, por un caldo para calcer la tripa i calhar ls strondos de l stómato. S’acauso l ténen, nien esse ye dado por quien ten l deber de l fazer, ye dado quantas bezes puls que de buona gana a la sue boca tíran.
Salidos l mais deilhes de famílias sien trabalho, donde quedórun zarredados sien saber porquei, quedórun sobrando porque la ganánça i cegueira d’ajuntar mais riqueza assi quier, cumo sal l angaço spremido nun lhagar.
Ténen por riba la çcunfiança de la mesma sociedade que ls subertiu, que deilhes se squeciu i ls mira cumo chupistas, cumo strobilhos. Nun hai perdon pa ls gobernantes dun Paiç, ls anteligentes de l Mundo para tamanho scándalo. Homes i mulhires que amamos l’eigualdade, nun mos calhemos nien palsinemos delantre de tamanho sbarrulho.
Se tubir que dar algua palabra de bien nun sou capaç de la dar a quien ten ls çtinos de l mui Paiç de l Mundo, tengo que la dar a las gientes que an associaçones houmanitairas todo fázen para atamar esta mancha, esta cotra.
La fame ye ua ferida que nun necita de l’ajuda de la ciéncia, la sue selucon stá nas manos de ls homes de hoije, yá muito que se coinhece l’anjeçon. Porque hai quemido que bonde para todos, assi haba çtribuiçon justa, que alguns nun strágen tanto.
I pronto.
Fui assi que fiç esta crónica, muito mais cousas se puoden dezir subre l mote, doutro modo i mais bien amanhadas.
Estas fúrun las palabras que me salírun, a miu modo, assi you seia antendido por todos.
alfredo 7 de janeiro de 2008
Iba-se-me squecendo l TPC subre l anho bielho. Cumo yá nun hai grande tiempo, quedo-me cun la traduçon de uns bersos que me gústan muito, i de que me lhembro siempre que fálan an datas ou an passaige de l tiempo.
La traduçon fui an riba de la burra, tenereis que perdonar por l serbiço tan mal feito, assi l outor me perdone tamien alhá adonde stubir.
I POR BEZES
I por bezes las nuites dúran meses
I por bezes ls meses ouceanos
I por bezes ls braços que apertamos
nunca mais son ls mesmos I por bezes
ancuntramos de nós an poucos meses
l que la bida mos fizo an muitos anhos
I por bezes çmulamos que lhembramos
I por bezes lhembramos que por bezes
al tomarmos l gusto als ouceanos
solo l çurro de las nuites nó de ls meses
alhá ne l fondo ls copos ancuntramos
I por bezes rimos-mos ou
mos
I por bezes por bezes ah por bezes
nun segundo se súmen tantos anhos
an pertués
E por vezes as noites duram meses
E por vezes os meses oceanos
E por vezes os braços que apertamos
nunca mais são os mesmos E por vezes
encontramos de nós em poucos meses
o que a vida nos fez em muitos anos
E por vezes fingimos que lembramos
E por vezes lembramos que por vezes
ao tomarmos o gosto aos oceanos
só o sarro das noites não dos meses
lá no fundo dos copos encontramos
E por vezes sorrimos ou
mos
E por vezes por vezes ah por vezes
num segundo se evolam tantos anos
David Mourão-Ferreira
amadeu outor 7 de janeiro de 2008
editada dia 07-01-2008 2:13:06 por: amadeu
Eisercício 010 – La mie crónica de l anho bielho
Nun bou eiqui a fazer un baláncio de l anho que passou, l anho 2007, anque muito haba que cuntar. Parece que sou solo you a pensar assi, yá que este fui l eisercício que tubo menos partecipaçon, solo trés pessonas até agora. Assi i todo, spero que mais pessonas béngan a este eisercício, quando podíren. Inda mais ua beç, la mie crónica bai a star lhigada a lhéngua mirandesa.
Padrinos i madrinas de l mirandés
L anho atrasado fui apersentada, mais ua beç i de modo crudo, l’eideia de que l mirandés camina mui debrebe pa la muorte porque ye cada beç menos falado i, subretodo, porque ye cada beç menos la lhéngua de la família. Mesmo na sociadade, an giral, l mirandés ye cada beç menos falado. Nas anstituiçones, yá nien se fala.
Esta rialidade nun ye nuoba para mi i pa l mais de nós. Yá an Setembre de 1999 screbi un testo chamado «Manifesto para ua lhéngua marimunda», an que muito se fala dessa defícele situaçon de la lhéngua. Era l you le chamaba al mirandés, ua lhéngua marimunda. Al modo que l tiempo passa, la situaçon nun ten ido para melhor, anque muito se tenga screbido. Yá an Outubre de 2007 screbi un lhargo testo, salido ne l Jornal Nordeste, chamado «POUCAS BERGONHAS que la lhéngua mirandesa ten aguantado». Ende denunciaba l que habie a denunciar, mas apuntaba tamien un camino possible para altarar las cousas.
Talbeç l anho de 2007 haba sido aquel an que mais se screbiu an mirandés, por bias de l’anternete, i spero que l anho de 2008 inda bata esse recorde. Mas esso nun me deixa çcansado, i tamien nun quedo sastifeito solo por denunciar las cousas. Hai que fazer cousas cuncretas. Hai yá muitos anhos que tengo benido a ansinar, mas cuido que hai que ir mais loinge. I quei podemos fazer mais, culs meios que tenemos al nuosso alcance?
Cuido que cada ua/un de nós debe de mirar pa las/ls que stan mais acerca del, seia la família, séian ls amigos i fazer la seguinte pregunta: que puodo you fazer para apoiar la lhéngua mirandesa an pie destas pessonas que bíben cumigo todos ls dies? L amportante nun son las grandes cousas que fazemos na bida, ua ou dues bezes, mas las pequeinhas cousas que fazemos todos ls dies. Nien son grandes testos que se quieren, mas ua palabrica, un saludo, un géstio, i todo esso als poucos eirá criando ua questume. Puode parecer fácele, mas nun ye, i nun ye cousa para dous dies, mas para muito tiempo, para ua bida.
La perpuosta que you fago, neste ampeço de l anho 2008, ten a ber cula salude de la lhéngua mirandesa: quando un stá
nun zanima, mas todo faç para se curar; nó cula eideia de ser eimortal, mas de bibir l mais tiempo que fur possible, porque la lhéngua mirandesa faç-mos falta.
Quando un nino nace i ye batizado dá-se-le siempre un padrino i ua madrina, subretodo pa l causo de ls pais faltáren. Ora na lhéngua mirandesa tenemos de fazer l mesmo yá que ls pais stan a falta an relaçon a la lhéngua. Anton la pregunta que fago ye: quien stá çpuosto a ser padrino ou madrina de l mirandés?
Cada ua/un de nós puode arranjar un ou bários afilhados a quien le ansine a falar la lhéngua mirandesa, cun pacéncia i sien priessas, mas sien nunca zanimar.
Bamos a criar un mobimiento de padrinos i madrinas de l mirandés?
Que me dezis? Hai cundiçones para ir alhargando cada beç mais este mobimiento? Que eideias teneis?
Tornarei a este assunto para zambolber la eideia se acharmos que bal la pena. Se assi fazirmos, este poderá ser un de ls acuntecimeintos de l anho 2008 pa la lhéngua mirandesa.
Para que todo nun se quede solo por palabras, abanço yá cun algo de cuncreto: l miu afelhado de la lhéngua mirandesa ye l miu filho mais nuobo, Juan Miguel, que ten zassiete anhos. Claro que cada ua/un tenerá que ir cuncretizando las cousas para que l mobimiento faga sentido.
Un bun anho de 2008 para todas/os.
Die de Reis, 6 de Janeiro de 2008
Amadeu Ferreira
adeusdado 14 de janeiro de 2008
L´anho bilho
Falar de l´anho passado, ye siempre un eixercicio de relhembrar. Todo l mundo a desear que l nuobo anho seia melhor, birando las cuostas l bielho. Parece que naide gusta de l que ye bielho. Ende, bem-me siempre a la mimória las pessonas mais bielhas, que cul birar de l´anho ficam tamien eilhas mais bielhas. Apuis lhembro-me que ya fui mais nuobo, i anton la passage de l´ anho era l baile ne ls bombeiros até bien tarde, i nada mais. Hoije todo mudou, i la mais de las bezes oubo la telbision, i quedo-me a manginar cumo se abandonan ls bielhos ne ls spitais. Peç que la palabra bielho nun agrada a naide. Quainde se quir dezir que ua cousa que nun ye moderna i ten balor usa-se outra palabra cumo; antigo, cousa de colecçon ye assi por delantre.
Válter Deusdado