1532
1532 - Ls baldius, las oulibeiras i outras amboras
Amadeu Ferreira · screbido a 30/04/2006
1. L die 2 de Janeiro de 1532 fui feito un trato subre ls baldius antre l Rei, pul sou repersentante, i ls pobos de las aldés de Miranda. Yá que l decumiento ye mui claro, deixo-lo a seguir tal i qual cumo lo apersenta l Abade de Baçal (Bragança. Memórias Arquelógico-Históricas do Distrito de Bragança, Tomo IV, p.123), resumido de Privilégios e Provisões de Miranda, fl. 49 a 62:
«Obrigação perpétua feita a 2 de Janeiro de 1532 em Duas Igrejas, termo de Miranda, pelo licenciado Fernão Lopes corregedor de Miranda «que per spicial mandado d’El Rei nosso senhor faz os tombos das propriedades, beens, rendas das villas e comcelhos da comarqua de Tralos Montes e juiz dos maninhos» e os moradores de «Duas Egrejas, Cerceo, Paradella, Iffanez, Cicouro, São Martinho, Avelanoso, Angueira, Caçarelhos, Costantim (sic), Villa Seco (sic), Povoa, Malhadas, Aguas Vivas, Palaçoulo, Prado Gatão, Sendim, Picoto, Fonte de Aldea, Villa Cham, Espiciosa (sic), os moradores da quintam de Tutiras, Freixiosa, Val de Mira», todos do termo e villa de Miranda e mais «os moradores de todas as quintas e aldeas que estam no termo da dita villa» de Miranda que se obrigaram em seu nome e no dos seus sucessores, a pagar para sempre pelos maninhos e prados do concelho que tinham rompido, ocupado e entre si repartido por sortes dando a cada morador sua sorte a pagar à Câmara da vila um alqueire de trigo anualmente cada morador de foro, com a condição de ficarem livres aos moradores que deles estão de posse. Por este foro, igualmente, ficavam aos povos os maninhos por romper.
Montaria a conta toda a mil e quinhentos alqueires de trigo, pouco mais ou menos, e por esta paga ficaria a terra dispensada de concorrer com outras fintas para o concelho a não ser em caso de extrema necessidade.
Como apêndice a este contrato junta, por ordem régia, o dito corregedor, várias cláusulas e mandados e entre eles o de cada morador do termo de Miranda, nos lugares onde isso possa ser, plantar dentro de quatro anos quarenta oliveiras, impondo multas pesadas que iriam a cem réis para o gado bovino e vinte réis para o ovino, por cabeça que fosse encontrada nos terrenos assim plantados.»
2. Este decumiento ye mui amportante i merecere un studo zambolbido, mas este nun ye l sítio a la própia para esso. Inda por riba l Abade de Baçal solo mos dá un resume i you nun conheço l decumiento oureginal.
La purmeira anformaçon que podemos sacar deste decumiento ye que ls pobos habien «rompido, ocupado e entre si repartido por sortes dando a cada morador sua sorte». Esso quier dezir que cada pessona yá muito habie acupado un cacho de ls melhores baldius pa lo laboriar, cunsante la sue percison. Todo dependie de l campo que cada un era capaç de agarrar cul sou trabalho i de la sue família. Ye possible que, cul oumento de ls moradores, ls buns terrenos díssen ourige a reinhas antre las pessonas i dende que ls própios pobos hában sentido la necidade de repartir esses terrenos por cada morador, botando suortes para saber la parte que le tocaba a cada un. Assi fui nacendo muita de la debison de la porpiadade que inda hoije tenemos.
3. L decumiento fala-mos de l cunceilho cumo sendo duonho de «prados». I l que era esse cunceilho de que se fala? Era l cunjunto de ls moradores de cada aldé, melhor dezindo, ls xefes de cada família de l’aldé. Esse cunceilho durou até als dies de hoije, anque yá nun tenga ls mesmos poderes que tenie por essa altura. Assi i todo, l cunceilho, que agora s’ajunta todos ls demingos a salida de de missa, era l uorgano de l’aldé, adonde se decidie, quier dezir, era un modo de democracie popular anque mui defrente de la que tenemos hoije. Inda que yá solo seia ua selombra de l que fui, l cunceilho ye possiblemente la anstituiçon mais antiga que las aldés inda manténen, talbeç la sue seinha fundadora mais amportante. Dende l sou balor cumo símbolo de l berdadeiro poder de l’aldé.
4. L decumiento fala an dues classes de terrenos: ls «maninhos» i ls «prados de l cunceilho». Outros haberie que serien porpiadade de algues pessonas.
La palabra «maninho» quier dezir un terreno que stá de adil ou que nun dá nada. Estes terrenos, na sue ourige, éran porpiadade particular. Mas se un casal nun tenie ardeiros (até al grau dieç) i nun habie feito teçtamiento, eilhes passában a pertencer al rei. Las cousas mudórun cun D. Pedro I (Cortes de Elvas), an que l home podie-le deixar ls sous bienes a la mulhier i esta al home. Talbeç ne l nuosso decumiento la palabra solo querga dezir aqueilhes adiles an que era defícele laboriar i sumbrar qualqueira cousa, mas que podien ser aporbeitados por todos - cumo tal para leinha, para fazer stierco i para alguns ganados -, i dende que tamien tubira que se pagar ampuosto por eilhes, passando zdende a pertencer a todo l pobo.
Ls «prados de cunceilho» éran terrenos que an tiempos atrasados habien sido balhes i yá habien sido «rompidos» pul pobo, quier dezir, laboriados i sumbrados, anque nun sábamos zde quando. Serien, portanto terrenos buonos adonde se podie colher algo. Ye amportante tener an cuonta que, nesse tiempo, ls bienes de l cunceilho nun éran la mesma cousa que ls baldius, nome que apuis se bieno a dar a todos esses terrenos. Essas tierras passórun a pertencer al cunceilho por un qualquiera ato admenistratibo, que an muitos casos nun lo coincemos, mas que noutros casos podie ser un foral ou cousa aparecida. Cumo éran tierras de l cunceilho, podien ser repartidas por suortes botadas ne l cunceilho.
Ne l termo de Sendin hai l sítio chamado Prado, que antes de ser debedido pulas pessonas (esso dou-se an 1902, cunsante decumiento guardado por José Almendra i studado por Carlos Ferreira an “Toponímia, Paisage i Ambiente, ua abordaige geotoponímica de Sendin an Tierra de Miranda”) le chamában Prado Labrantiu, assi cumo hai outro sítio que inda hoije se chama Prado Longo. L menos que se puode dezir ye que esses chamadeiros yá bénen de muito antes de la era de 1532, yá que un i outro fúrun antigos prados de l cunceilho.
5. L cuntrato que fui feito ten subretodo a ber cul ampuosto que las pessonas tenien que pagar a la Cámara por esses terrenos que eilhes yá laboriában. Assi quedarien libres de pagar outros ampuostos (fintas) a nun ser an caso de necidade – i las necidades habien de ser muitas al largo de ls anhos. Cada un pagarie un alqueire de trigo – amostrando que esse cereal yá se colhie muito, anque talbeç l mais del fusse centeno - i, an pagas, ls terrenos debedidos passában a pertencer a las pessonas que deilhes habien tomado puosse («com a condição de ficarem livres aos moradores que deles estão de posse»). Esso quier dezir que la propiadade pribada de las tierras ten eiqui un amportante zambolbimiento.
Tamien se diç que ls adiles (maninhos) que nun fússen laboriados passában a pertencer a todo l pobo, «Por este foro, igualmente, ficavam aos povos os maninhos por romper», por todos podendo ser aporbeitados an quemun.
6. Quiero tamien deixar eiqui ua nota subre l’oubrigaçon de cada morador poner 40 oulibeiras ne ls quatro anhos a seguir, bedando-se als ganados l’antrada adonde stubíssen puostas. Cuido que haberá sido nesta altura que mais se zambolbiu l’oulibeira por estes lados, anque haba outros decumientos que yá fálan de haber oulibeiras porqui, yá que ls frailes de Moreituola tenien lagares de azeite ende puls seclos XIII-XIV. Assi i todo, cuido que algues oulibeiras que hai pul termo de Sendin yá beneran desse tiempo i poderan tener arrimado a 500 anhos.
7. L alqueire de trigo que las pessonas pagában a la Cámara nun parou de oumentar cul passar de ls anhos, al punto de las pessonas se queixáren a Felipe II quando este tomou puosse cumo rei de Pertual, an 1580. Ls pobos quieren que todo torne a ser cumo era dantes, cumo se diç ne ls pedidos feitos por Miranda al Cunseilho Rial, an 2 de Setembre de 1580: «que o foro que pagão dos baldios da terra que se chama dos maninhos que se reduza e abaixe ao que pagarom a primeira vez quando se impoz este foro que abera cincoenta anos e não creça mais que creção os bezinhos» (Abade de Baçal, IV, 47). Cumo se bei, l decumiento stá-se a referir al cumben feito 50 anhos antes, an 1532, an que l alqueire que las pessonas habien quedado de pagar yá iba possiblemente an bários alqueires. Bida dura, cumo se bei, que yá naquel tiempo tamien nun faltaba gatunaige.
8. Por este cuntrato se puode ber quantas famílias haberie nesse anho de 1532 nas aldés de l termo de Miranda, yá que la bila quedaba de fuora: se cada morador pagarie un alqueire de trigo i por todos pagarien alredror de 1500 alqueires, esso quier dezir que haberie nas aldés de l termo de Miranda por ende uas 1500 famílias, l que dará a la buolta de 6000 habitantes se cuntarmos a quatro pessonas por família.
Bendo bien, arrimado a 500 anhos apuis, an 2006, la cousa nun mejará muito fuora desse númaro. Ye algo que mos debe de dar que pensar.
Amadeu Ferreira
Abiso:
Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá solo screbido cun L- an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.