SENDIM EM LINHA SENDIN
Gramática mirandesa

Los numerales

Ls numarales

Amadeu Ferreira2007Ver la lección entera en el curso →

La Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa dou mui pouca atençon al numarales an mirandés, solo habendo falado de ls numarales cardinales. Assi i todo, an mirandés hai to las culidades de numarales i deilhes cumben falar de modo zambolbido: cardinales, ourdinales, multeplicatibos, fracionairos, coletibos. L que eiqui se diç ye ua purmeira achega, cumo ténen sido todas estas liciones.

I. Numarales cardinales

1. Formas

zero

un, ua

dous, dues

trés

quatro

cinco

seis

siete

uito

nuobe

dieç

onze

doze

treze

catorze

quinze

dezasseis / zasseis

dezassiete / zassiete

dezuito / ziuito / zuito

dezanuobe / zanuobe

binte

trinta

quarenta

cinquenta

sessenta

setenta

uitente

nobenta

cien / ciento

duzientos / dous cientos

trezientos / trés cientos

quatrecientos / quatecientos / quatro cientos

quenhientos / cinco cientos

seicientos / seis cientos

sietecientos / siete cientos

uitecientos / uito cientos

nuobecientos / nuobe cientos

mil

milhon

bilhon

trilhon

i. Las formas zasseis, zassiete, ziuito / zuito [la forma deziúito yá J. Leite de Vasconcellos amenta neilha, an Estudos de Philologia Mirandesa, I, p. 347], zanuobe son mui ousadas i fázen parte de la gramática mirandesa, anque nun aparéçan na Cumbençon Outográfica. Essas formas resúltan de la aplicaçon de la regra de reduçon a z- de l prefixo de/des-, que eiqui ye tomado cumo tal [quanto a essa regra ber la licion 010 de l 1º anho deste curso de l SAL].

ii. Las formas dous cientos, trés cientos, quatro cientos, cinco cientos, seis cientos, siete cientos, uito ciento, nuobe cientos, solo se úsan quando se quier andicar un númaro cierto an cientos, mas yá nun se úsan se metir tamien dezenas i ounidades.

Eis.:

- seis cientos [600];

- seicientos i trinta i siete [637].

iii. Las formas quatrecientos / quatecientos, seicientos, sietecientos, nuobecientos, nun aparécen na Cumbençon Outográfica, mas son ousadas na prática de la fala pulas pessonas i, por esso, nun puoden ser deixadas de lhado. Inda que fórmen ua sola palabra cuntínan a ousar-se ls dous ditongos crecientes yá que la palabra manten dous acentos secundairos: sietecientos, nuobecientos.

J. Leite de Vasconcellos [Estudos de Philologia Mirandesa, I, p. 350] parece tamien nun aceitar la eisistença destas formas quando diç: «De quatrociêntos para cima, até mil, os cardinaes formaram-se com os recursos do próprio idioma, periphrasticamente.»

iv. La cunjunçon i usa-se an mirandés na formaçon de númaros cardinales cumpuostos, de l seguinte modo:

- antre las dezenas i las ounidades, menos ne ls númaros antre 20 i 30: trinta i cinco; quarenta i siete; nobenta i trés; ciento i nuobe; seicientos i ziuito;

- antre las centenas i la dezenas: ciento i cinquenta; trezientos i sessenta i nuobe;

- nun se usa antre ls miles i ls cientos, mas solo se tubir ounidades a seguir: mil duzientos i trinta i trés; quatro mil seicientos i binte dous. [Mas yá se diç: mil i duzientos, porque nun hai ounidades a seguir als cientos];

- nun se usa antre ls milhones i ls miles: dous milhones uitecientos mil i nobenta i siete.

Ne ls númaros antre 20 i 30 puode ousá-se la cunjunçon i ou nó, inda que séian mais las bezes an que nun ye ousada, a nun ser an 21 i 28:

- binte i un [neste caso usa-se siempre la cunjunçon];

- binte i dous ou binte dous;

- binte i trés ou binte trés;

- binte i quatro ou binte quatro;

- binte i cinco ou binte cinco;

- binte i seis ou binte seis;

- binte i siete ou binte siete;

- binte i uito ou binte uito;

- binte i nuobe ou binte nuobe.

Puode sustituir-se la letra –e [de la palabra binte] por un apóstrofe, cumo faç la Cumbençon Ourtográfica, mas nun ye oubrigatório que assi seia.

Eis.:

- binte i un ou bint’i un

v. La forma zero hai quien nun la meta ne ls numarales, mas cuido que eiqui debe de ser tamien deixada.

2. Género i númaro de ls numarales cardinales

i. La regra ye que ls numarales cardinales solo ténen ua forma.

ii. Barían an género ls seguintes numarales:

- un, ua

- dous, dues

- antre duzientos i mil (este scluido): duzientos/duzientas, trezientos/trezientas, quetecientos/quarecientas, quenhientos/quenhientas, seiscientos/seicientas, sietecientos/sietecientas, uitecientos/uitecientas, nuobecientos/nobecientas.

Eis.:

- tengo duzientas canhoras, mas ls chibos nun chégan a trezientos;

iii. Barían an númaro

- ciento [quanto al uso de ciento, ber abaixo].

Eis.:

- trouxo dous cientos de lhibros;

- milhon, bilhon, trilhon.

Eis.:

- gastórun trés milhones de ouros i nun fúrun capazes de acabar la strada.

iv. Zero eisige siempre l sustantibo ne l plural.

Eis.:

- astanho colhi zero maçanas.

3. Ambos / dambos

i. Ye un numaral que se usa subretodo cula forma dambos, siempre lhigado al numaral dous, na spresson dambos a dous. Anque esta spresson seia pleonástica, eilha repersenta l uso cierto an mirandés.

ii. Este numaral puode bariar an género.

- dambos a dous;

- dambas a dues.

4. Uso de cien i de ciento

i. Cien solo se usa mesmo para andicar l númaro 100, i solo ne ls casos an que nun ben apuis de artigo, afuora esso [antre ls númaros 101 i 199] usa-se ciento.

Eis.:

- ciento i binte i cinco [125];

- traírun dous cientos [200] de laranjas para fazer çumo.

- cumprei un ciento [100] de bacielhos para poner ou cumprei cien [100] bacielhos para poner.

Ne ls casos an que ben apuis de artigo, ciento ten balor de sustantibo, mas nien siempre ten esse balor [an sentido defrente parece ir J. Leite de Vasconcellos an Estudos de Philologia Mirandesa, I, p. 350, quando diç:“Em mirandês também existe ciento, mas como substantivo”.]

.

Eis.:

- las laranajas cústan a binte ouros l ciento.

ii. La spresson cien por cien andica:

- la porcentaige:

Eis.:

- l IVA ye un ampuosto que chega al binte i un por cien;

- ua relação de superioridade na comparação entre duas realidades:

Eis.:

- este bino ye cien por cien melhor do que l outro.

iii. La spresson ciento ua beç usa-se cul sentido de mui ralas bezes:

Eis.:

- Ciento ua beç bou al cinema, que gusto mais de ber ls cinemas an casa.

iv. La spresson un ciento de bezes quier dezir muitas bezes

Eis.:

- yá se l dixe un ciento de bezes, mas el nun quier saber.

5. Uso de l númaro(al) quatro

Para alhá de l sou sentido normal, l númaro quatro apersenta inda ls seguintes sentidos:

i. Sentido de totalidade, seia an termos quantitatibos seia an termos de antensidade. Nesse sentido l quatro assume caratelísticas dun númaro sagrado zde hai muito tiempo.

- quando me fui pa la França passei quatro [quier dezir, muitas deficuldades, muito sufrimiento];

- el si fizo l que le dou la gana, mas dixe-le quatro [quier dezir, ua grande quantidade de cousas], que nun se le torna a squecer;

- agora nun bou a tener cun mie mai senó inda tengo que oubir quatro;

- mira, stube cun F. i el cuntou-me quatro de ls tiempos an que adubo por África.

ii. Sentido de pequeinha quantidade

- fui pastor quatro dies nun berano [quier dezir que fui pastor mui pouco tiempo]

- ye tan ciego que nun bei un burro a quatro passos [quier dezir, mesmo a la frente].

6. Númaros ousados cumo andefenidos

A las bezes, ciertos numarales son ousados cumo andefenidos, inda que paréçan andicar un númaro cierto.

i. L númaro mil.

Eis.:

- éran mais de mil, cul sentido de éran muitos.

ii. La forma miles, correspundendo al pertués «milhares».

Eis.:

- éran miles de moscos al redror de ls animales.

iii. La forma milenta, andicando ua grande quantidade.

Eis.:

- yá le dixe mais de milenta bezes la mesma cousa i nien assi daprende.

iv. Son inda ousadas outras formas [cachaquinze, remiles, etc.] para andicar un namaro mui grande, mas andefenido:

Eis.:

- éran mais de cachaquinze i nun fui capaç de ls cuntar.

7. Numarales ousados cumo sustantibos

Ls numarales puoden ousar-se cumo sustantibo quando andícan ciertas antidades de sentido artmético ou outro.

Eis.:

- neste eisercício saquei un siete, que ye ua mala nota, mas un zero inda era pior;

- se me salir l siete de ouros ganho l jogo.

II. Numarales ourdinales

1. Formas

i. Ls numarales ourdinales son mui pouco ousados an mirandés [i nesso nun se çtingue de l pertués ou doutras lhénguas], a nun ser ls purmeiros dieç númaros. Tratando-se dun númaro ourdinal mais grande do que dieç son ousados ls numarales cardinales cula mesma funcion, ponendo-se-le antes, an regra, la palabra númaro.

Eis.:

- quando stube na tropa habie muitos que éran delantre de mi, pus para recebir las cousas you era siempre l númaro cien.

ii. Assi i todo, son ousadas las seguintes formas:

purmeiro / prumeiro / primeiro

segundo

treceiro / terceiro

quarto

quinto

sesto

sétimo / sétemo

uitabo / outabo

nono, nobeno

décimo / dezeno

Deiqui palantre puode formar-se l numaral ourdinal ajuntando-le al cardinal l sufixo –eno/-ena, yá que muita beç ye ousada essa forma mesmo popularmente:

onzeno

dozeno

trezeno

catorzeno

quinzeno

binteno

trinteno

quarenteno

etc.

iii. Uso cumo adjetibo.

Eis.:

- este ye un material de purmeira culidade;

- esso yá ye refuogo, ye material de segunda culidade.

iv. Ls numarales ourdinales barían an género i númaro.

Eis.:

- purmeiro, purmeira, purmeiros, purmeiras;

- segundo, segunda, segundos segundas;

- terceiro, terceira, terceiros, terceiras;

- etc.

v. Son ousados cumo sustantibos, anquanto andícan ls dies de la sumana:

segunda, terça, quarta, quinta, sesta.

vi. Notas subre l uso de ls numarales ourdinales

- ye mui quemun ousar-se l ourdinal para andicar l die 1 de l més: l purmeiro de dezembre ye die nomeado [mas tamien se puode dezir: l die un de Dezembre ye die nomeado].

- cul nomes de seclos puode ousar-se l ourdinal até dieç, mas apuis usa-se siempre l cardinal:

Eis.:

- seclo purmeiro ou seclo un;

- seclo treceiro ou seclo trés;

- seclo quinze;

- seclo binte.

- culs nomes de reis ou de papas usa-se siempre l ourdinal até dieç i l caredinal apuis desse númaro:

Eis.:

- Don Juan Segundo stubo [II] an Miranda por alturas de la batailha de Toro.

- l papa que agora goberna ye bento zasseis [XVI]

vii. L numaral purmeiro, quando ye ousado ne l plural puode andicar puode andicar ua relaçon nua cierta orde, mas sien dezir essa orde an cuncreto:

Eis.:

- l rapaç ye tan bun studante que quedou siempre antre ls purmeiros;

- nesta corrida yá me daba por cuntento se quedara antre ls binte purmeiros.

viii. L numaral purmeiro tamien puode ser ousado cumo adbérbio de tiempo:

Eis.:

- purmeiro entras tu i solo apuis de ti ye que eilhes puoden antrar.

ix. Amprego de último.

- Puode andicar l redadeiro dua série:

Eis.:

- diç-se «an San Silbestre çpide-te deste» porque ye l último die de l anho.

- puode andicar un grupo andefenido que cerra ua série:

Eis.:

- nas últimas horas nun se passou nada;

- puode tamien querer dezir l númaro que queda antes de l que se stá a falar:

Eis.:

- ne l último més [més atrasado] nun pagou la reda

- yá que l último anho fui mui malo, bamos a ber se este ye algo melhor.

III. Numarales multeplicatibos

i. Tirando doble / drobo, ls restantes numarales multeplicatibos [mesmo an outras lhénguas cumo pertués solo son ousados na lhéngua eirudita] son formados cul numaral cardinal seguido de la palabra bezes ou tantos.

doble, drobo

trés bezes ou trés tantos

quatro bezes ou quatro tantos

cinco bezes ou cinco tantos

seis bezes ou seis tantos

siete bezes ou siete tantos

uito bezes ou uito tantos

nuobe bezes ou nuobe tantos

dieç bezes ou dieç tantos

etc.

Se la multyeplicaçon que se quier ye positiba puode ousar-se mais, mas se fur negatiba usa-se siempre menos:

Eis.:

- esta casa custou l trés bezes mais a bistas a la tue;

- la tue casa custou cinco bezes menos a bistas a la mie.

ii. La forma drobo baria an género, yá que puode ousar-se junto cun un cardinal que andica l númaro de bezes:

- la binha astanha dous mais de dous drobos de ubas a bistas al anho passado.

iii. La forma drobo tamien se puode ousar cun sentido andefenido.

Eis.:

- tu trabalheste muito, mas you trabalhei l drobo.

IV. Numarales fracionairos

i. Tirando metade, meio i tércio, ls numarales fracionários formán-se acrecentando la palabra parte al númaro ourdinal.

metade, meio

tércio

quarta, quarta parte

quinto, quinta parte

sesto, sesta parte

sétimo, sétima parte

uitabo/outabo, uitaba parte

nono/nobeno, nona/nobena parte

décimo, décima parte

onzena parte

dozena parte

trezena parte

bintena parte

ii. Este numarales puoden apersentar-se de dues maneiras:

- ou lhieban atrás l númaro cardinal que andica l númaro de partes de que stamos a falar.

Eis.:

- trés quartas partes son para mi i ua quarta parte ye para el.

- ou se andica l númaro de partes sien ser perciso falar de l total.

Eis.:

- tue quedas cun trés partes i you quedo cun siete [subantende-se que algo ye debedido an dieç partes]

iii. Alguns destes númaros quedórun lhigados a anstituiçones bárias de la bida de las pessonas:

- tener ua tierra d’a meias ye un cuntrato an que l duonho de la tierra i l que la trabalha debíden todo al meio;

- tener ua tierra al tércio ye un cuntrato an que l que trabalha la tierra ten de le dar l tércio de la colheita al duonho;

- ua quarta ye ua medida que repersenta la quarta parte dun alqueire.

iv. Quanto al numaral meio, hai que tener na cuonta que:

- baria an género i númaro:

Eis.:

- inda nun trouxe l grano todo i yá anchi meia tulha;

- ten un uso própio quando ten a ber culas horas i, an giral, cul tiempo [Quanto a esse uso remetemos pa la licion de fala 012 – Que horas son? de l 1º anho deste curso de l SAL].

V. Numarales coletibos

Ls numarales coletibos siempre fúrun mui ousados, yá que facelítan la cuntaige que se quier fazer, yá que andícan un númaro cierto.

par, pareilha [2]

duque [2]

terno [3]

meia dúzia [6]

nobena [9]

dúzia [12]

quinzena [15]

bintena [20]

quarteiron [25]

trintena [30]

quarentena [40]

ciento, centena [100]

grosa [144]

melheiro [1000]

i. Muita beç ls numarales coletibos sírben de base para ua cierta cuntaige.

Eis.:

- trai-me dues dúzias de sardinas;

- esta binha ten trés melheiros i meio de cepas.

ii. A las palabras duque i terno solo le conheço uso ne ls jogos de cartas, mas ye possible que téngan outros usos.

iii. La palabra par ten un tiplo uso:

- cumo numaral coletibo, cul sentido de 2;

Eis.:

- un par de çapatos;

- cun un sentido andefenido, andicando ua quantidade andeterminada, mas grande [ber l que se dixo arriba a respeito de mil];

Eis.:

- sperei por el un par de dies i nunca me dixo nien ui nien ai.

- cumo sustantibo, andicando ua segunda pessona ou cousa que ampareilha cun outra;

Eis.:

- nesta dança tu sós l miu par.

- son pares ls númaros debisibles por dous.

Eis.:

- nas rues ls númaros pares quédan de l lhado dreito i ls númaros nones quédan de l lhado squierdo.

IV. Outras formas de numarales coletibos que son ousadas an mirandés:

- junta aplica-se a dous animales [i solo a animales] que trabálhan an cunjunto.

Eis.:

- era un lhabrador rico que tenie a trinta juntas de bacas [60 bacas].

- trintairo [30] aplica-se solo a un cunjunto de trinta missas:

Eis.:
- mandei-le rezar un trintairo por alma.

- lhégua/lheuga aplica-se a um conjunto de 5 ou 7 quilómetros.

V. Anque nun séian populares cuido que será de ousar ls seguintes numarales coletibos, antre outros:

- quarteto, quinteto, sesteto, que se aplícan a cunjuntos musicales;

- trimestre / trimestral, semestre / semestral.

26 de Dezembre de 2008

Amadeu Ferreira

↑ Arriba

El texto de las lecciones y de las respuestas es de Amadeu Ferreira, en el curso de lengua y cultura mirandesa del SAL (2006–2008).

Ação concluída.
Antrar

Para screbires ne l sítio, diç-mos quien sós. Ye ua beç — depuis quedas antrado.

ó