005 · 005 - Bocabulairo. La CASA I
16/10/2007
amadeu · 16/10/2007
005 - Bocabulairo. La CASA I
Antroducion
Bamos nesta licion a falar de la casa, de ls çfrentes tipos de casas, mas a tratar percipalmente de las casas de morada i de todo l que cun eilhas stá relacionado: partes, uso social, mobles i outros trastes que neilhas ousados, custrucion i materiales de custrucion. Ye un mundo que será ampossible eiqui sgotar.
Este bocabulairo será apersentado an dues liciones: la 1ª dedicada al bocabulairo subre ls tipos de casas i subre la casa tradecional mirandesa; l segundo dedicado mais a la casa moderna i todo l que cun eilha stá lhigado.
Na fin, será apersentado un aneixo cun l resumo de l bocabulairo para mais facelmente poder ser cunsultado.
Sendo siempre ancumpleto l que nestas liciones se diga, i podendo bariar muitos nomes de tierra para tierra, eiqui queda l cumbite a cumpletar estas liciones, nun solo quanto al que falta cumo quanto a l’eisiténcia de outros nomes que se le déian a las cousas. Ye assi que l saber se bai ajuntando, ourganizando i democratizando.
Ye mui defícele splicar, solo por palabras, algun deste bocabulairo. Por esso uns retratos ou zeinhos puoden ajudar. Se houbir quien quejir zambolber esta eilustraçon será mui antressante, podendo ser feito neste curso a modo un dicionário ilustrado. Esso para mi ye ampossible, por falta de tiempo, mas cun ajuda de todas/os talbeç seia possible. Puode ser que Pedro Marcos cunsiga abrir un fexeiro al modo.
L bocabulairo specífico que mais anteressa será apersentado an eitálico.
I. Ls tipos de casas
Ls tipos de casas son muitos i ls nomes puoden bariar, cunsante la sue funcion. Eiqui queda ua purmeira lista de nomes de casas ou tipos de casas:
andar
apartamiento/apartamento
arrascacielos
barraca
bibienda
cabanha
casa
casa de sobrado
casa terreira
casica
casola
chabola
chorça
corriça
corte
corteilha
eidefício
paço
palácio
piso
solar
Nien todas son casas de morada, mas queda eiqui esta lista, que puode ser cumpletada. Stá bien de ber que la lista poderie crecer muito se nomeássemos las casas cunsante la sue funcion [eigreija, scuola, café, etc.], mas nun fui essa l’eideia.
II. Notas subre l bocabulairo de casa tradecional mirandesa
Quando falamos de la casa tradecional mirandesa esso nun quier dezir que haba, ou nó, ua casa mirandesa cun caratelísticas própias. Stamos solo a referir-mos a las casas mais antigas que funcionában, subretodo, cumo apoio al trabalho ne l campo, podendo ser mais ricas ou mais houmildes, cunsante las puosses de l duonho.
Ye amportante, al falar de casas, ampeçar por falar de la casa tradecional porque fui alredror deilha que se formou l bocabulairo mirandés que respeita a la casa: assi melhor se poderá antender i melhor se poderá abaluar l que puode cuntinar bibo, aplicando-se a nuobas rialidades. Esse ye un bocabulairo que faç parte de l nuosso património lhenguístico.
L curral i l’ourganizaçon de l spácio
Até hai uns anhos, l mais de las casas mirandesas nun dában diretamente para ua rue, mas para un curral. L curral era a modo un pátio anterior, adonde moraba ua família an sentido mui alhargado, resguardado l mais de las bezes por uas portaladas, i tenendo l nome de la família que alhá moraba. Ls currales podien ir a dar a pracicas, formando a modo ua ourbanizaçon an streilha, ou ser perpendiculares a la rue. L cunceito de rue [ruga ou rua, ne l mirandés raiano i an algues tierras de l mirandés central], nas aldés, ye inda mui reciente i nun bai para alhá de l seclo XX, i nessa altura muitos currales passórun a ser a modo uas caleijas [becos] sien salida.
Las portaladas éran uas puortas mui altas ihargas de modo que por eilhas coubisse un carro [de bacas ou de mulas] cargado. La ourganizaçon de l spáciio andrento dun curral típico era mais ou menos assi: l cabanhal, que era a modo un pátio cun teilha porriba, adonde se deixaba l carro [este tamien podie quedar an sítio a la própia para el, que se chamaba curralada], ls arados, i outros apetrechos de la lhaboura que éran mais ousados, i puli andában pitas i cochinos a la suolta; al redror de l cabanhal stában las bárias casas de uso de l lhabrador: la casa de morada, l palheiro, la corteilha ou corte, l polheiro; nas casas mais ricas habie tamien l lhagar i l forno.
Mas hai que tener an cuonta que esta ourganizaçon demudaba muito cun cada família, cunsante l campo que tubisse i las sues puosses. Muitos de ls que me léien sáben esso i nun le serie defícele apersentar ua ourganizaçon de las cousas algo defrente. Até habie casas i palheiros que nun dában para nanhun curral, l que se passaba culas famílias cun menos puosses ou que nun stában liadas a la tierra, mas solo als oufícios.
La casa de morada
La casa de morada tradecional era mui simples, oubedecendo al dito casa adonde cabas, tierra quanta beias. La casa de la giente mais probe era terreira, mas tamien habie casas cun dous pisos, chamadas casa de sobrado: l 1º piso, coincido cumo suolo / chano ou abaixo; l 2º piso coincido cumo sobrado ou arriba.
Las debisones de la casa de morada éran: a l’antrada, la prieça de casa / précia de casa / preça de casa funcionaba cumo un pátio de adonde salien todas las outras debisones de la casa; la cozina, que era l centro de la bida de casa; l(s) quarto(s), adonde se drumie; para guardar l grano habie la tulha, mais ou menos grande cunsante la casa; nas casas mais ricas i de la region adonde se colhie mais bino, habie la dega i l lhagar. Por baixo de l telhado, an teilha bana, habie muita beç l triato, que era un strado adonde tanto se podien poner ls apetreixos de la lhaboura, cumo guardar palha ou feno ou algues colheitas.
Nas casas de sobrado, chubie-se pa l sobrado pulas scaleiras que salien de la précia de casa, mas l mais de las bezes éran scaleiras de rue, an piedra, i que tenien mais ou menos scalones cunsante l’altura de la casa. Nesses casos la cozina era questume ser arriba, i ende la casa tenie mais ua debison, la sala que era solo ousada an dies de fiesta, an casamentos i batizados, an dies de matáncia i outros dies nomeados. Nas casas mais probes l que funcionaba cumo sala era la cozina, ne l eimbierno, i la rue cun sou puial, ne l berano.
Nun ye defícele pensar que las casas nun tenien casa de banho: las pessonas lhabában-se menos i para esso nun habie ua parte special de la casa, a nun ser ua bacie; las necidades fisiológicas éran feitas ne l palheiro i, l mais de las bezes, pul campo, que até se le chama salir a campo. Nesse tiempo, mais do que na casa de banho, las pessonas pensában na retrete, mas esta nun passaba dun baciu para ousar pula nuite.
La cozina funcionaba cumo sendo la parte mais amportante de la casa, adonde las pessonas se ajuntában al redror de l lhume a cumbersar i treminar sues bidas. A las bezes, la calor de l lhume fazie de ls scanhos camas i neilhes muito garotico naciu, berdadeira sala de partos. L centro de la cozina era l lhume, cun sou murilho / murielho ou strefogueiro i de la parede stában colgadas las lhares ou guelhares, custituídas por fuzibles ou argolhas de fierro, adonde se çpinduraba l caldeiro ou caldeiron a calcer l’auga ou a fazer l quemido / bianda pa ls cochinos. L mais de ls lhumes éran de teilha bana, mas outros tenien chupon ou chemineia. Cul tiempo las paredes de cozina íban quedando negras de l fumo i de l fulhin que se agarraba.
De ls lhados de l lhume habie ls scanhos, a las bezes tamien coincido por scabel, que son grandes talhos cun ancuosto ou cula parede a fazer de ancuosto, podendo tener ua mesa al meio, que se abrie para comer a la calor de l lhume. Muita beç, ls scanhos serbien de cama para se drumir mais caliente, sendo ua pieça mui amportante na ourganizaçon de la cozina. Para alhá de l scanho habie talhos i talhas pa las pessonas sse sentáren, sendo mui ralo haber cadeiras. Tamien an pie de l lhume se ponie l belador, que era un palo ou canha de adonde se colgában las candelas/candenas/candeias de gaç ou de azeite para alhumbrar.
L lhouceiro ou almairo era un moble eissencial de la cozina, serbindo para guardar la lhouça, fúran pratos, trabiessas, terrinas, caçuolos bários, jarras i jarros, púcaros, panelas ou potes i sues tapadeiras, barrenhones, tachos, spetos, greilhas, facas, garfos, colheres ou cucharas, i l caço ou caceta que serbie para botar l caldo.
L’auga era guardada nun sítio special, yá que nun habie auga ancanhada nas casas, pus l’auga era un bien mui scasso i mui specioso yá que habie que la ir a buscar a la fuonte que, muita beç, quedaba loinge. Esse sítio adonde se guardaba l’auga chamaba-se la cantareira, que l mais de las bezes era un buraco na parede adonde se ponien ls cántaros, quaije siempre de barro. Ls cántaros assentában nua ruodra de cuolmo chamado rolha ou rodielha. Al cántaro chamaba-se cántara se fusse mais pequeinho, ou barrila se fusse inda mais pequeinho, que podie tener ou nó ua pechorra de ls lhados para buer. Estas barrilas fazien l’auga mui fresca i tamien éran lhebadas pa l campo, que na prainada mirandesa ye mui defícele achar auga na ciertos sítios de l campo.
L quemido era tamien guardado nun sítio special, yá que nun habie frigoríficos: era l caixon ou queixon, adonde se guardaba la fogaça de pan, i outros quemidos frescos ou a ser ousados. Para guardar ls quemidos a que le podie cagar la mosca, habie la mosqueira que era un caixonico cua ua rede fina de un de ls lhados i que era çpindurado na parede, assi podendo antrar l aire mas nó las moscas. Tamien se ousában lhazenas, que éran a modo almairos metidos na parede, para guardar quemido i outras cousas.
La cozina funcionaba cumo sala de la casa, ajuntando-se las pessonas alredror de l lhume ou a la hora de las refeiçones. Era ralo haber alhá mesa, yá que l quemido podie ser puosto na riba dua talha i todas las pessonas comien de l mesmo prato. Solo l caldo era botado an defrente malga para cada pessona. Claro que cada pessona comie cun sou grafo i sue colher ou cuchara, i an beç de facas mais se ousában nabalhas, quaije siempre feitas puls ferreiros de la tierra de Miranda.
L quarto de drumir era mui pequeinho, pouco mais alhá cabendo que la cama i ua ou dues arcas adonde se guardaba la roupa. La cama era muita beç un catre i an riba ponie-se un xergon / xaragon de lhino, que era cheno cun cuolmo de palha centena, mudada todos ls anhos. Habie l trabesseiro para poner la cabeça al drumir, i las pessonas tapában-se cun mantas de lhana i a las bezes ua colcha porriba, que lhençoles nun era cousa que se bisse na casas mais probes. Ne l quarto de l casal tamien se ponie l brício / canastro / canastrico que era adonde drumie l filho mais pequeinho, que inda mamaba la teta. Ambaixo las camas inda se podien guardar ciertas colheitas, cumo tal patatas / batatas. Ls filhos drumien nua mesma cama, apartados por quartos defrentes ls filhos de las filhas. Tamien ambaixo la cama se ponie l baciu, de barro ou de smalte, para fazer las necidades quien nun quejisse ou nun podisse ir a la rue.
La dega era ua debison de la casa, que podie nun eisitir ou ser la mais grande de todas. Na situaçones normales tenerie algues pipas ou pipos i poderie tener ua cuba, i até tener un lhagar se la casa fusse rica, inda que l lhagar fusse muita beç fuora de casa. Na dega se questumaba tamien guardar l quemido pa to l anho: ls persuntos, ls toucinos i l fumeiro, la granadura (frajones, garbanços, cebolhas, alhos, etc.), la fornada de fogaças yá amassadas, la farina molida mas inda por amassar, las tinalhas de l azeite i de l binagre, etc.
La tulha tanto poderie star ne l sítio de la dega cumo noutra parte de la casa al modo. Ende se guardaba l pan, que na tierra de Miranda era l trigo i l centeno.
La custrucion i alguns materiales
Las casas tenien las paredes de piedra i las debisones andrento éran mui amprobisadas: tradecionalmente éran de adobes de barro, mas tamien podien ser de stuque, an casas yá algo melhores. Las casas terreiras ralamente tenien jinelas i se las habie nun tenien bidros, mas las casas de sobrado yá apersentában bárias jinelas cun ou sien bidros cunsantes las puosses de l duonho. Muita beç, para dar algue lhuç, ciertas debisones tenien buracas ou jinelos, que éran jinelas mais pequeinhas. Casas de sobrado muita beç tenien ua baranda cun fierro trabalhado. Se la casa quedasse de squina era amportante que tubisse ua piedra grande a defender la parede, l chamado rodaruodras, yá que ls carros podien ir acontra eilhas sien oufender la parede.
La piedra podie ser cantarie ou piçarra, ou ua mistura de las dues, cunsante l que houbisse ne l termo de cada aldé. Assi, la façada iba quedando negra cul tiempo. Essa façada podie ser de piedras grandes aparelhadas, l chamado porpianho, ou ser de pedricas uas anriba las outras, l que eisigie técnicas própias i que ls buracos fúran tapados cun pedricas mais pequeinhas, chamadas rebos.
Yá l telhado questumaba ser de teilha de canal, fabricada na própia tierra de Miranda, percipalmente an Atanor, an Malhadas i an Angueira, sendo tamien traída de Tó i de Oubariç, tierras yá de l cunceilho de Mogadouro. L telhado podie tener ua, dues ou mais augas, i quando chobie l’auga nun iba para canhos i las boteiras íban directamente pa l suolo / chano. A las bezes ne l telhado, anriba la parte de l chupon que salie para fuora, habie ua beleta que podie ser cun feitiu de galho ou outro.
La teilha assentaba an cantiados i ripas, sendo l cantiados muita beç de nebro, ua madeira que rejistie al tiempo i als brugos i outros bichos. Las bigas éran subretodo de uolmo i de frezno. Por baixo de l telhado era mui ralo haber forro, mesmo nas casas mais ricas, de modo que la teilha quedaba a la muostra, la chamada teilha bana. A las bezes alhá se deixaba ua teilha de bidro para dar lhuç, que era ua claraboia. Quando era perciso assegurar melhor ua biga para que nun fazisse bamba ou assegurar melhor l triato, poniesse un speque ou pedamigo, que muita beç era un nebro a fazer de queluna amprobisada..
La puorta de casa, que funciona ne l portal, questumaba tener fechadura i chabe, mas ralamente era ousada. L mais de las bezes, pa la fazer rodar ne l quiço ou nas missagras / bissagras, bundaba zaldabar l’aldaba ou anton correr l ferroilho ou la tranca, cunsante ls casos. La puortas muita beç tenien un postigo, que era adonde se aplicaba la fechadura. Outras bezes éran dues meias puortas que cerrában ua acontra la outra: ua deilhas questumaba ser ua meia puorta anteira i abrie-se mais ralamente, i la outra era metade dua meia puorta, que funcionaba cumo antrada normal, i an que tenie ua meia puorta bandeira que funcionaba cumo postigo. Las portaladas i puortas, muita beç, tenien guapos pica puortas cun feitius i aldabas para abrir i cerrar. Era tamien questume las puortas tenéren ua buraca redonda para deixar antrar i salir ls gatos.
Outubre de 2007
Amadeu Ferreira