SENDIM EM LINHA SENDIN
← Curso de lhéngua mirandesa (1º Anho)

009 · 009 - Mirandés, nome de lhéngua

13/11/2006

amadeu · 13/11/2006

009 - Mirandés, nome de lhéngua

“Não é o portuguez a unica lingua usada em Portugal ... falla-se aqui tambem o mirandez...”, era assi que José Leite de Vasconcellos, an 1882, ampeçaba l sou lhibrico O Dialecto Mirandez. Cuido que ende aparece pula purmeira beç cun este sentido, i screbido an lhibro, l nome de mirandés ou lhéngua mirandesa. Nun hai que squecer que la lhéngua mirandesa yá eisistie hai cientos d’anhos quando recebiu l nome por que ye hoije coincida, mas nun parece que naide, até ende, le houbira dado esse nome.

Antes de recebir este nome, cumo era coincida la lhéngua mirandesa? Ls mirandeses chamában-le i inda le cháman la nuossa fala ou la nuossa lhéngua. Antre eilhes dezien falar a la nuossa moda i nun ye demais que ls stranhos le chamáran o falar dos mirandeses ou de la Tierra de Miranda. L’eideia que habie nas pessonas letradas era que l mirandés nun passaba dua fala popular própia de giente atrasada i analfabeta, que era un pertués mal falado i mistura de bárias outras lhénguas, subretodo l castelhano. Era ua eideia que yá benie de hai muito tiempo - al menos de l seclo XV-XVI, quando se firmou l porcesso de menorizaçon de las lhénguas çfrentes de l pertués i de l castelhano – i que se matubo quaijeque até als nuossos dies. Cuntrariando esta eideia, screbie José Leite de Vasconcelos an 1884 [Flores Mirandezas (notas)]: «O mirandês, apesar de fallado na maior parte do concelho de Miranda, e conseguintemente por uma população numerosa, é quasi desconhecido no resto do país. Muitas pessoas, a quem tenho mostrado trechos nessa língua, objectão-me que ella representa uma mistura de gallego ou de hispanhol; mas o que eu concluo é que taes pessoas não só não sabem o gallego nem o hispanhol, mas não possuem sequer a minima noção do que seja a vida da linguagem. (...); por isso limito-me a affirmar que o mirandês é uma lingua fundamentalmente diversa das outras linguas peninsulares.»

Ls própios mirandeses, inda que cuncientes de que la sue lhéngua era çfrente, chamando-le la nuossa fala, nun fazien eideia de l tesouro lhenguístico que eilha repersentaba, cumo se bei por estas palabras de Manuel Sardinha, abade de San Martino d’Angueira i amportante scritor mirandés de l seclo XIX: «... You mesmo, que sei bien este dialeto, solo agora, grácias al buosso bun eisemplo, i tamien al bun gusto que m’apeguestes, ampeço a descubrir filones d’ouro nesta antressantíssima lhéngua, que se ten cunserbado stacionária, cumo las gentes senzielhas que la fálan, Dius sabe quantos seclos haberá yá. I todo esto debemos nusoutros, los anfelizes mirandeses, a los gobernos paternales de l rei nuosso sinhor, que siempre nos há despreziado, i a los sábios nun menos paternales de las nuossas academias, que nin sequiera sáben de la eisisténcia de tal mina, esto ye, de tal lhéngua. Bergonha aterna a todos eilhes!...» [cacho de carta screbida a José Leite de Vasconcelos, in Flores Mirandesas, 1884].

Antes de José Leite de Vasconcelos, solo sei dun outor que falara de l mirandés, anque sien le dar esse nome, Severim de Faria. Este tiu, un de ls mais amportantes antelectuales de l sou tiempo, era cónigo de la Sé de Ébora i, an 1609, bieno a Miranda a saludar l bispo desta cidade que habie sido nomeado arcebispo de Ébora. El, ou talbeç outra pessona a mando del, srebiu todo l que se fui passando a cada die de la biaige i l que iba bendo por adonde passaba. Falando de ls mirandeses (i nun solo de ls moradores de la cidade) diç que «falão mal se os compararmos com a lingoagem de hoje politica porque alem de usarem de algũas palavras antigas pronuncião os vocabulos com grande pressa fazendo somente asentos agudos e prolongos na primeira e ultima silaba da dicção o que parece herdarão ainda dos suevos, e godos, e de outras naçoens do norte que nesta provincia abitarão, dos quais he peculiar essa pronunciação».

Outros outores améntan tamien an falares raianos, mas nó na lhéngua mirandesa. L mais antigo deilhes ye Contador de Argote que, na sue obra Regras da Lingua Portugueza, de 1725, diç a cierta altura «Ha alguns [dialectos] de alguns lugares de Tras os Montes, e Minho nas rayas de Portugal, que são muyto barbaros, e quasi que se não pòdem chamar Portuguez, mas só os usa a gente rustica daquelles lugares». Muita giente ten bisto ende ua refréncia, antre outros falares, a la lhéngua mirandesa.

Tanto un cumo outro daqueilhes outores dízen que ls mirandeses fálan mal: «falão mal se os compararmos com a lingoagem de hoje», diç Severim de Faria; «são muyto barbaros, e quasi que se não pòdem chamar Portuguez» diç Contador de Argote. Esso quier dezir que dambos a dous tóman l pertués cumo termo de acumparaçon, dende se podendo cuncluir: yá se habie perdido la lhembráncia de ls lhaços que habie antre l mirandés i l stur-lhionés, que stubo na sue ourige; l porcesso de menorizaçon de las lhénguas çfrentes de l pertués staba yá cuncluído i tenie ua base teórica firme.

Hai, inda hoije, quien nun ache bien aquel nome de lhéngua mirandesa ou mirandés, ousando mais ou menos ls seguintes argumientos: a la ua, na cidade de Miranda de l Douro nun se falaba mirandés; tamien ne l cunceilho de Bumioso hai algues aldés adonde se fala l mirandés, tamien parecendo que por esse lhado l nome nun stá cierto; antre ls bários sítios adonde se fala la lhéngua, esta apersenta çfréncias amportantes, i talbeç fura melhor dar-le bários nomes a la fala de bárias tierras.

Mas estes argumientos bálen mui pouco pus l nome de la lhéngua nun ben de l nome de la cidade, mas de ser falada na Tierra de Miranda, debison admenistratiba que apareciu muito tiempo antes de la cidade de Miranda de l Douro. La Tierra de Miranda, nome que hoije solo ten segneficado stórico, agarraba ua lharga region adonde cabien ls atuales cunceilhos de Bumioso, de Miranda de l Douro i de Mogadouro, para alhá de cachos amportantes de ls cunceilhos de Fréixeno i de Bergáncia. Bendo bien, nada de çfrente an relaçon al nome doutras lhénguas, quaijeque siempre sacado de la region adonde se fálan: pertués, de Pertual; francés, de la Fráncia; catalan, de la Catalunha; etc.

Cumo an outros causos, nun fui l nome que criou la lhéngua mirandesa, mas l nome ye un eilemiento amportante dessa rialidade que ye la lhéngua. Anque l nome seia un feito sterno a la lhéngua, puode dezir-se que criou essa mesma rialidade delantre l mundo, tornando-la coincida i premitindo ajuntar bárias caratelísticas a la buolta desse nome. Para alhá de l nome, passa a star andrento dua categorie de seres que podemos cunsidrar na punta de la pirámide de las obras houmanas, las lhénguas. Tamien las lhénguas ténen dreito al nome: nel se amostra la sue ounidade i cabe alhá la sue dibersidade, sirbe cumo feito jurídico de refréncia de ls dreitos de ls sous falantes, ye pólo que ajunta la riqueza dua cultura, ye jinela de l’alma i de la denidade de l pobo que la fala.

Porquei l mirandés ye ua lhéngua? La pregunta inda hoije ye puosta por muita giente i, por esso, bal la pena tornar al assunto.

Sigo eiqui las eideias apersentadas pula doutora Manuela Barros Ferreira [O Mirandês no Ano Europeu das Línguas, in Mais Línguas Mais Europa: celebrar a diversidade linguística e cultural da Europa, Edições Colibri, 2001, pp. 35-41], que resume assi la çféncia antre lhéngua i dialeto: «A distinção entre as noções de língua e de dialecto é uma distinção de extensão semântica (qualquer língua pode abranger vários dialectos; um dialecto não pode conter línguas), de estatuto sócio-político (reconhecimento oficial + normatização vs. não-reconhecimento + ausência de normatização), de função social (uso em qualquer situação vs. uso evitado em situações formais) e de estrutura interna (a gramática de cada dialecto apresenta algumas diferenças periféricas relativamente ao sistema de que faz parte)».

Ls studos feitos subre la lhéngua mirandesa, percipalmente por José Leite de Vasconcelos na fin de l século XIX, por Ramón Menéndez Pidal ne l ampeço de l seclo XX, i por Manuela Barros Ferreira, subretodo ne ls anhos 90 de l seclo XX, assentórun ls fundamientos lhenguísticos de l mirandés. Ende quedou bien claro que l mirandés nun era un dialeto de la lhéngua pertuesa, mas un dialeto stur-lhionés que, cul tiempo, fui ganhando outonomie an relaçon a outros dialetos que ende tenien l sou assento.

Bistas las cousas na sue eiboluçon stórica, las lhénguas lhieban l sou tiempo a formar-se: houbo un tiempo an que l galhego i l pertués éran la mesma lhéngua; antes desso, l galhego-pertués era un dialeto dun antigo romance que naciu zde l lhatin. L mesmo se passou cul mirandés: houbo un tiempo an que la fala de la Tierra de Miranda staba antegrada ne l romance que se falaba ne l Reino de Lhion i, nesse sentido, eilha ye un dialeto de l romance stur-lhionés que se falaba nesse reino i que yá benie de ls romances que se formórun zde la fin de l ampério romano [este assunto queda solo eiqui andicado yá que le dedicaremos ua licion deiqui a algun tiempo]. La eiboluçon que sufriu dende para acá, apartada de l grupo a que pertencie debido a rezones políticas, ye que lhebou a la sue custituiçon cumo lhéngua cula outonomie que hoije le damos.

Sien aqueilhes studos i la Perpuosta de Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa [1995], de que Manuela Barros Ferreira fui la cordenadora científica [sendo Domingos Raposo l cordenador de ls falantes de mirandés que neilha partecipórun], amostrando que era possible zambolber ua scrita que ounisse todas las bariadades, haberie sido mui defícele que la lhéngua mirandesa houbira sido recoincida cumo lhéngua de Pertual pula lei nº 7/99, de 21 de Janeiro.

An mie oupenion, l mirandés yá era ua lhéngua mesmo antes de ser recoincida por lei. Nun ye la lei que faç las lhénguas, i ls dreitos lhénguísticos, na sue raiç, ténen a ber cula denidade de las pessonas que fálan ua lhéngua. Assi i todo, la lei fui eissencial pa l recoincimiento de l mirandés cumo lhéngua. Mas nien todo cun essa lei quedou resolbido pa l mirandés: solo s’ampeçou ua nuoba era, agora cun melhores cundiçones, para pormober i zambolber la lhéngua, i esse yá ye un deber que mos cabe a todos cumo cidadanos.

Anquanto lhéngua, l mirandés ten benido a ser cunsidrado cumo ua lhéngua minoritária, cunsante la defeniçon de la Carta Ouropeia de las Lhénguas Regionales ou Minoritárias, de l Cunseilho de l’Ouropa, pus ye ua lhéngua tradecional çfrente de la lhéngua de l stado, falada solo nua parte de l sou território por un númaro de pessonas que justefica la tomada de medidas pa la sue porteçon i pormoçon. Mas inda que seia tenida cumo «minoritária», esso nun quier dezir que seia menos lhéngua ou que seia ua lhéngua menor, mas solo que l númaro de ls sous falantes nun se stende a todo l stado pertués.

Inda que tenga aprobado la lei 7/99, de 21 de Janeiro, proclamando l mirandés cumo lhéngua de Pertual, l Stado Pertués inda nun assinou la Carta Ouropeia de las Lhénguas Regionales ou Minoritárias, de l Cunseilho de l’Ouropa. Yá bai sendo tiempo de dar mais esse passo, mui amportante pa la porteçon i pormoçon de la lhéngua, lhebando mais palantre ls cumpermissos que l Stado Pertués assumiu al aprobar aqueilha lei.

13 de Setembre de 2006

Amadeu Ferreira

Ação concluída.
Antrar

Para screbires ne l sítio, diç-mos quien sós. Ye ua beç — depuis quedas antrado.

ó