019 · 019 - Ls assentos an mirandés (1)
21/03/2007
amadeu · 21/03/2007
editada dia 21-03-2007 1:25:23 por: amadeu019 - Ls assentos an mirandés (1)
La Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa trata de ls assentos nas páiginas 26-27. Ende stá dezido l eissencial, que eiqui bamos a seguir. Mas houbo algues modeficaçones cula Purmeira Adenda, quanto a la fin de l assento circunflexo ne ls ditongos crecientes, que eiqui tenemos de lhebar an cuonta.
Esta licion resulta de l que se diç na Cumbençon cul que se dixo apuis na sue Purmeira Adenda. Assi i todo, cuido que hai causos que merecien nuobo studo i mais zambolbida seluçon. Dende que alguns de ls causos que eiqui bou a deixar mais séian un nuobo punto de salida para repuostas mais adelantradas que un die puodan ser çcutidas.
1. Assentos i outros sinales gráficos an mirandés
An mirandés solo s’usa l assento agudo ´.
Puode-se ousar tamien l til ~ cumo marca gráfica, mas solo cula sequéncia ũa, nas palabras ũa, algũa, dũa, ningũa, niũa.
La Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa, tenendo an cuonta que l ~ nun aparece porriba la letra u ne ls botones de ls cumputadores, aceitou que se screbira sien ~. Assi, la scrita deste sinal depende de cada pessona.
Apuis de la Purmeira Adenda a la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa nun hai palabras cun assento circunflexo ^ [que era ua marca gráfica de bogal cerrada]. Anque haba zaparecido esse sinal, las segundas bogales de ls ditongos crecientes ie i uo, nas tierras adonde se dízen, cuntínan a ser cerradas.
2. Percípios subre l’assentuaçon an mirandés
La Cumbençon Outográfica de la Lhéngua Mirandesa pon trés ourientaçones percipales quanto a l’assentuaçon:
- reduzir ls assentos al mínimo;
- quedar lhougo a saber qual ye la sílaba tónica;
- quedar a saber la bogal tónica.
3. Regras de assentuaçon an mirandés
3.1. Ténen assento las palabras agudas [que ténen cumo tónica la última sílaba] acabadas an –a(s), -e(s), -o(s).
Aperséntan-se a seguir listas de eisemplos de cada un desses causos.
- Palabras agudas acabadas an -a(s):
- á, acá, acolhá, además, atrás, bá, bichá, dá, datrás, há, lhebará, más, muitá, oulá, ouxalá, quantá, trás, trés, yá, xetá.
A esta lista tenemos que acrecentar las formas berbales de l feturo de l andicatibo, na 2ª i 3ª pessonas de l singular, i algues formas de la cunjugaçon pornominal. Eis.: lebarás, lhebará; screbirás, screbirá; scolherás, scolherá; lhebá-lo, sacá-lo.
Eiceçones: monossílabos que nun séian tónicos nun lhieban assento: a, la(s), na(s), pa, pra.
- Palabras agudas acabadas an -e(s):
- abecé, aldé, alrobés, anglés, arnés, arreché, assemblé, barranqués, café, haré, cinués, Einés, fé, fragués, goulés, Jesé, lhionés, més, mirandés, pedrés, pertués, rés, rolés, saiagués, scalhabrés, sendinés, terruntés, tremés, trés.
Bárias formas berbales síguen la mesma regra: dé, tené-lo.
Eiceçones: monossílabos que nun séian tónicos nun lhieban assento: çque, de, le(s), me, ne, que, se, te, zde.
- Palabras agudas acabadas an -o(s):
- abó, belhó, bó, bós, ló, nó, nós, oulhó, robó, senó, só, sós, xó.
Eiceçones: monossílabos que nun séian tónicos nun lhieban assento: bos, lo(s), mos, no(s)
3.2. Ténen assento las palabras grabes [que ténen cumo tónica la penúltima sílaba] acabadas an –ç, –r, -n. Estes causos son eiceçones a la regra 6, yá que la palabras que acában desse modo son quaijeque siempre agudas. Por esso, ls eisemplos son mui poucos, i you solo çcubri ls que stan a seguir, quanto a palabras acabadas an -ç i an -r:
- palabras acabadas an –ç: lápeç;
- palabras acabadas an –r: cárter, néctar;
- palabras acabadas an –n: álbun, ámen, ampécen, cánten, póngan... i muitas formas de la terceira pessona de l plural de alguns tiempos berbales].
3.3. Ténen siempre assento las palabras sdrúxulas [que ténen cumo tónica la antepenúltima sílaba] afuora ls causos an que la tónica seia un ditongo creciente –ie- i -uo-.
- águila, almorródia, ambálido, áncora, anfáncia, ansénsio, anúncio, anxúndia, bágamo, baláncio, bárrio, batifúndio, bózio, brício, bárdio, bérrio, béstia, bóbeda/bóbida, cántara, carátele, cencérria, cúmio, cuncéncia, cúscaro, çprézio, décima, defénsia, defícele, defréncia, díbeda, dóndio, dúbeda, dúnia, einútele, eipístola, eisército, einútele, eitália, fácele, falhéncia, fário, fedúcia, gábia, gáçpia, ganáncia, géstio, grácia, íntemo, Júnio, justícia, lhéngua, lhúria, márcio, mantenéncia, matáncia, mazmárria, nacéncia, nérbio, oudácia, óndia, ouiditório, pítula, porbíncia, précio, príncepe, próssimo, rábia, sámbano, séstia, sítio, slúbio, trúbio.
3.4. Anque la Cumbençon Ourtográfica nun fale deilhes, hai que çtinguir na scrita ls causos an que dues bogales seguidas nun fórman ditongo. Para esso cuido que l melhor ye poner un assento nas bogales –e- –i- i –u- tónicas quando nun fórman ditongo cula bogal que stá atrás:
- adaínha, bruído, buí [de l berbo buer, çtinto de bui, animal] caí, caída, çtraído, juíç, juízo, ladaínha, perjuízo; an general muito partecípios passados: çcaído, çtruído, derruído;
- biéç, diéta i fiél [çtinto de fiel, uorgano de l cuorpo];
- biúbo/biúdo.
3.5. Nun lhieban assento las palabras, séian agudas, grabes ou sdrúxulas, an que la sílaba tónica ye l dítongo creciente –ie-, i –uo- [ber eisemplos an 4.1., 4.2. i 4.3., de la licion a seguir].
3.6. Nun lhieban assento las palabras agudas acabadas an –ç, -r, -l, -n, -i(s), -u(s), -ie(s), -ue(s) [ber eisemplos 4.1., de la licion a seguir].
3.7. Nun lhieban assento las palabras grabes acabadas an a(s), e(s), o(s) [ber 4.2., de la licion a seguir].
21 de Márcio de 2007
Amadeu Ferreira