Bocabulairo (01) - La medida de l tiempo
22/02/2007
amadeu · 22/02/2007
editada dia 22-02-2007 22:24:23 por: amadeuBocabulairo (01) – La medida de l tiempo
Anque báiamos a cuntinar culas outras inda por muito tiempo, ampeçamos eiqui las liciones subre un nuobo assunto, l bocabulairo, adonde bamos a studar las palabras alredror de ciertos temas yá que ye ampossible agarrá-los a todos. Ye pul bocabulairo que podemos chegar a muitas amportantes manifestaçones de la cultura mirandesa, pus sabemos que la cultura mais fonda ye aqueilha que s’agarra a las palabras i al modo cumo eilhas son ousadas. Assi i todo, estas liciones son solo ua antroducion a ua parte de l bocabulairo, un achegar a la borda, sien querer sustituir outros strumientos pa l sou studo.
Nesta purmeira licion de bocabulairo bamos a falar de bárias palabras i spressones cun que se mide l tiempo, zde ls cachicos mais pequeinhos até als mais grandes. Sabemos bien que l tiempo ye slúbio, nun pára i naide l agarra, mas siempre houbo la grande preocupaçon de l medir, de l cuntrolar ou, talbeç, tener modos de nós mesmos nun mos perdermos andrento del. Zde hai muito, l que bemos an muitos campanairos? Un reloijo, cumo se l tiempo fura a modo un dius i l reloijo l sou saçardote.
Nun será eiqui solo feita ua apersentaçon de l bocabulairo, mas tamien se daran algues splicaçones que se cúiden amportantes para antender esse bocabulairo. Falar de las palabras que dízen la medida de l tiempo ye falar de marcas culturales mui fuortes i mui antigas que mos andícan raízes de la nuossa cultura; mas tamien mui modernas, ende se amostrando que este ye un campo adonde la lhéngua sufriu ua berdadeira reboluçon hai mui pouco tiempo, quando sustituiu l tiempo de l sol pul tiempo de ls reloijos, que ye ua cierta maneira de dezir la passaige dua cultura solo rural para ua cultura tamien ourbana. I dezir cousas cumo estas ye dezir muito de la fuorça de la lhéngua i de la sue capacidade de rejistença, mas tamien de la sue capacidade de adaptaçon.
Esta licion ten de ser cumpletada cula licion de fala 012 – Que horas son?
Meses i staçones de l anho
Ls meses de l anho, an mirandés, siempre fúrun dezidos cunsante las caratelísticas de l tiempo ou de ls trabalhos de l campo ou até de las fiestas relegiosas. Dende que cada més tenga quaije siempre mais dun nome, inda que hoije se úsen mais ls nomes que se tornórun quaije ounibersales nas lhénguas cercanas a la nuossa. A seguir bamos a acumparar cul pertués, l castelhano i sturiano, mas ls resultados serien mui aparecidos se acumparássemos cul francés ou l eitaliano, por eisemplo, yá que l mais desses nomes bénen de l calendairo romano.
Mirandés
Pertués
Castelhano
Sturiano
Janeiro/ més de las giladas
Janeiro
Enero
Xineru
Febreiro/ més de las nubrinas
Fevereiro
Febrero
Febreru
Márcio/ Março/ més de San Jesé
Março
Marzo
Marzu
Abril/ més de la Páscoa/ San Marcos
Abril
Abril
Abril
Maio/ Santa Cruç/ més de la yerba
Maio
Mayo
Mayu
Júnio/ Junho/ San Juan
Junho
Junio
Xunu/ xuniu/ més de san Xuan
Júlio/ Julho/ més de la segada
Julho
Julio
Xunetu/ Xuliu/ més de la yerba
Agosto/ més de la trilha
Agosto
Agosto
Agostu / més de l pan
Setembre/ més de la bendímia/ més de l Naso
Setembro
Septiembre
Setiembre
Outubre/ més de la sementeira/ més de l rosairo
Outubro
Octubre
Ochobre/ més de les castañes / més de los rosarios
Nobembre/ més de ls Santos/ San Martino/ més de las almas
Novembro
Noviembre
Payares/ més de los santos/ més de los homes / més de les ánimes
Més de l Natal/ més de las matáncias
Dezembro
Diciembre
Diciembre/ avientu
L nome popular de alguns meses puode bariar de sítio para sítio i alguns desses nomes éran mais ousados do que outros. La lista que ben arriba nun stá cumpleta i talbeç que ls alunos destes curso mos puodan ajudar a cumpletá-la un cachico mais. Eilhes son andicadores dua cultura rural que ye quemandada pula relegion i pul tiempo ou ls trabalhos de l campo, hoije an zaparecimiento mui adelantrado. Mas esso nun ampide que ls nomes se puodan mantener, yá que ls outros nomes tamien lhémbran rialidades que yá zaparecírun hai muito, cumo ls diuses ou personalidades de l ampério romano. An alguns nomes de meses até quedórun marcas que son ua mintira: setembre quier dezir més siete, mas hoje el ye l més nuobe de l anho; outubre quier dezir més uito, nobembre quier dezir més nuobe i dezembre quier dezir més dieç, mas sabemos que agora eilhes son l més dieç, onze i doze de l anho. Mas tiempo houbo an que esses nomes batien cierto porque l anho ampeçaba an márcio. L anho passou a ampeçar an Janeiro i nien por esso ls nomes daqueilhes meses demudórun. Ende stá porque ls bielhos nomes mirandeses nien siempre ténen que demudar, inda que la rialidade tenga demudado. Yá quanto al nome de las staçones de l anho, l mirandés sigue la mesma regra de l pertués i de l castelhano, sien specialidades.
mirandês
pertués
castelhano
sturiano
primabera
primavera
primavera
primavera
berano
verão
verano
branu
outonho
outono
otoño
seronda/otoñu
eimbierno/ambierno
inverno
invierno
iviernu
L anho
L anho puode ser anho bissesto, caso an que l més de Febreiro tenerá 29 dies. Se stubirmos a falar de l anho que stá a correr, dezimos astanho. Tomando este cumo centro podemos cuntar, para trás i palantre:
l outranho
l anho passado
(2006)
astanho
(2007)
pa l anho
l anho que ben
(2008)
Se nun tubirmos l anho que stá a correr cumo referéncia, podemos dezir:
- l anho apuis/ l anho a seguir.
- l anho atrasado/ l anho atrás/ l anho antes.
Nua cultura rural, cumo la que era dominante até hai pouco tiempo an tierras de Miranda, pouco percisában las pessonas de cuntar ls anhos, sendo muita beç defícele dezíren la era an que nacírun. Claro que todo esso demudou i la lhéngua mui debrebe se adaptou a la nuoba situaçon, an que la cuntaige de l tiempo, rigorosa, ye mui amportante. Por esso se diç seclo, milénio i, subretudo, se usa la era / anho cierto, cumo aquel an que stamos, 2007. Stá bien de ber que, nesta mudança, l mirandés sufre l’anfluença que hoije stá mais acerca, la de la lhéngua pertuesa.
Ls dies de la semana
Ne ls nomes de ls dies de la semana, l mirandés amostra bien cumo ye ua lhéngua que se antranha na cultura pertuesa, pus ye sabido que an pertués ls nomes de ls dies de la semana son mui defrentes de l mais de las lhénguas lhatinas.
Esse dado cultural ben de anfluença relegiosa-crestiana, yá de l séc. VI, na altura an que San Martino de Braga dezie contra ls paganos: «... I eilhes nun acradítan na fé de Cristo cun todo l coraçon, mas bíben de tan anganhados que até para cada die de la semana ténen nomes de demonhos, chamando-le die de Marte, de Marcúrio, de Júpiter, de Benus, de Saturno, que nunca fazírun die nanhun, mas fúrun homes muis i creminales antre las gientes de ls Griegos» [Martinho de Braga, Instrução Pastoral sobre Superstições Populares / De correctione Rusticorum, ed. Cosmos, 1997, p. 112-113 – edição, tradução, introdução e comentários de Aires A. Nascimento]. Essa prática relegiosa de dar outros nomes als dies de la semana ganhou tamien raiç na Eirlanda i, an parte, na Galízia yá que eiqui se úsan ls dous sistemas.
Nas outras lhénguas románicas mantubírun-se ls nomes que yá benien de ls romanos [die de la lhuna; die de Marte; die de Marcúrio; die de Júpiter; die de Bénus], cun acrecento de l deimingo [crestiano] i de l sábado [judiu].
mirandés
pertués
castelhano
sturiano
deimingo/demingo
domingo
domingo
domingu
segunda
segunda-feira
lunes
llunes
terça
terça-feira
martes
martes
quarta
quarta-feira
miércoles
miércoles
quinta
quinta-feira
jueves
xueves
sesta
sexta-feira
viernes
vienres
sábado
sábado
sábado
sábadu
An mirandés nun s’usa poner la palabra feira apuis de l die de la semana, cumo se faç an Pertués. Hai dies de la semana que son speciales, que ténen nome próprio.
Eisemplos: - Deimingo/ Demingo Gordo [demingo antes de l Antruido];
- Antruido [terça antes de ampeçar la Quaresma];
- Cinzas [quarta apuis de l Antruido];
- Folar [segunda apuis l die de Páscoa];
- Quinta de Andoenças [quinta feira santa];
- Sesta de Paixon [sesta feira santa];
- Sábado de Alaluia [sábado antes de Páscoa].
Esses son dies de fiesta ou dies santos ou, por ua rezon relegiosa, son dies nomeados ou dies lomeados. Trabalhando-se de sol a sol, todos ls dies, éran muitos ls dies santos, l que era un modo de ajuntar mais uns dies de çcanso.
Ls dies cuntados zde l die de hoije (die 0), agarrado cumo refréncia:
-3
-2
-1
0
+1
+2
+3
trasdontonte
trasdonte
onte
hoije
manhana
passado/ passado manhana
apuis de passado manhana
Quando l die [que há-de benir] stá próssimo, mas nun ye cierto, úsan-se outras spressones cumo un die destes, qualquiera die. Nestes casos nun ye solo l die que nun ye cierto, mas la própia rializaçon de l’acion queda an dúbeda ou la pessona amostra que nun ten antencion firme de la lhebar palantre ou que inda nun tomou ua resoluçon.
Quando ls dies son cuntados sien tener cumo referéncia l die de hoije, diç-se:
- a soutordie = l die apuis;
- a soutordie i soutro = dous dies apuis = deiqui a dous dies;
- l die atrás;
- hai dous dies
L die – de la manhana a la nuite
Tamien yá passou la cultura de un se guiar pul sol, sien precisar de reloijo. Hoije to la giente ten reloíjo ou ten acerca alguien l tenga. Por esso, la cuntaige de l tiempo bieno-se a tornar cada beç mais la que ye feita puls punteiros de l reloijo ou, muita beç, pulas badalhadas dadas puls reloijos de ls campanairos, horas marcadas cum minutos i segundos cumo an todo l lhado. Tamien la lhéngua mirandesa yá demudou de l tiempo (rural) de l sol, pa l tiempo (ourbano) de ls reloijos. Fui esse modo percipal de hoije se cuntar l tiempo an mirandés que yá deixemos na licion de fala 012 – Que horas son?
Assi i todo, muitos outros modos de cuntar ou debedir l tiempo inda cuntínan ou puoden cuntinar a ser ousados, porque quedórun agarrados a la lhéngua i, nesse sentido, son ua marca cultural que se manten i que podemos apersentar assi:
- l die ampeça, inda cun de nuite, antes de nacer l sol, pula madrugada, bien cedo, inda antes de ampeçar a anclariar ou albar ou, tamien se diç, de alhebantar l die; l nacer de l sol trai la purmanhana, que s’alharga até meidie, cun marca cierta a meia manhana;
- meidie yá nun ye la manhana i inda nun ye la tarde: ye l renhon de l die que, ne l berano, ye tamien l renhon de la calor. Meidie ten un balor por el mesmo, al punto de se poder debedir l die an: até meidie ou antes de meidie, ye la manhana; parriba de meidie ou apuis de meidie, ye la tarde;
- la tarde ye apuis de meidie i alharga-se até quedar cun de nuite, apuis de l çponer de l sol ou, tamien se diç, de la çpuosta de sol. A meia tarde inda hai muito die para andar, mas todo bai smorecendo até la tardica [tarchica ou tardechica] i, lhougo apuis, até la nuitica que ye quando la lhuç se stá mesmo a ir ambora, quier dezir, a scurecer ou a quedar cun de nuite. De nuite scuro yá l tiempo ten menos balor: la nuite bai até meia nuite i, inda que cuntine a ser de nuite por muito tiempo, zdende lhougo s’ampéçam a cuntar las horas cumo sendo de la manhana [ua de la manhana, dues de la manhana....].
Pul meio podemos ousar muitas outras formas de marcar i debedir l tiempo, caso nun quérgamos ousar minutos i segundos:
- un ratico, que ye un cachico mui pequeinho de tiempo;
- un rato, que yá ye algo mais;
- ou anton dezir solo un cacho ou un cachico, referidos al tiempo, yá que essa palabra tamien puode querer dezir quantidades de cousas.
Hai debisones de l tiempo que cuntínan a tener ua marca cultural mui fuorte: la dúnia, ye l cacho de tiempo que le toca a cada pessona dun grupo a moler ne l molino quemun, ou a ousar l’auga quemun para regar la huorta, ou l tiempo que le calha a cada un ne l trabalho que por todos ten que ser debedido. Hai eiqui raízes que yá bénen de l antigo comunitarismo i que inda se manténen i dében de mantener pus cuntínan a fazer todo l sentido, adaptadas a nuobas rialidades. Por eisemplo, se bários alunos nua classe ténen de ler la licion a la beç, ende cada un ten la sue dúnia de ler i muitos poderan ser ls causos a que esta palabra puode ser adaptada.
Mas tamien spressones mui mirandesas - cumo yá quantá, ou yá muitá -, para dezir que fui hai algun/bastante tiempo, mas antendido este an termos relatibos al que se stá a falar, podendo ser ua ou bárias horas ou un ou bários dies. L uso destas spressones nun ye armano nien eilhas ténen siempre l mesmo segneficado:
- yá quantá ye spresson que, anque puoda referir-se a acion yá acabada, ten subretodo a ber cun acion que inda stá an curso ou que, de algun modo, ten relaçon cul persente.
Eisemplos: - yá quantá que ampecemos i el inda nun bieno; yá quantá que bin i inda naide me dou nada que fazer;yá quantá que stá eilhi parado sien dezir auga bai, auga ben.
- yá muitá ye spresson que puode, subretodo, ser ousada an frases anterrogatibas [yá quantá nunca ten esse uso], tenendo un uso mais reduzido.
Eisemplo: - yá muitá que benistes?
- si, benimos yá quantá.
Quando se quier dezir que algo se passou hai muito tiempo, sien este ser antendido an termos relatibos, úsan-se outras spressones cumo, eiqui atrasado, yá un par de dies / anhos, hai muito tiempo, datrás, antigamente, al modo que bamos andando al para trás ne l tiempo.
Un die destes, al falar ne ls adbérbios i locuçones adberbiales de tiempo, teneremos oucasion de tornar a este tema.
22 de Febreiro de 2007
Amadeu Ferreira