SENDIM EM LINHA SENDIN
← Curso de lhéngua mirandesa (1º Anho)

BOcabulairo (04) - L tiempo que faç III

12/03/2007

amadeu · 12/03/2007

Bocabulairo (04) - L tiempo que faç III

Cun esta licion bamos a acabar de falar de l tiempo que faç, acupando-mos de l bocabulairo de la calor i de l friu. Yá nas liciones atrasadas algun bocabulairo deixemos subre estes temas, mas agora bamos a tratá-lo mais d’afeito. Claro que nien todo l bocabulairo de l tiempo que faç ten a ber cul friu i cula calor. Hai tamien un tiempo an que nien faç calor nien faç friu, un tiempo ameroso an que se anda bien. L friu i la calor stan nas puntas de l tiempo, tanto un cumo outro son mui malos, i ye desse tiempo que hai mais bocabulairo.

Bamos a ampeçar por falar de l bocabulairo de la calor, que ye cousa de l berano, an que l tiempo ye beraniego i solo dá gana de quedar a la selombra, anque até a la selombra un se beia mal, subretodo quando la beranada ye fuorte. Cula calor, ua pessona anda menos bestida ou anda arremangada i aforrada para nun quedar tan ancalorada ou ancalmada. Hai dies que son tan calientes que la calor nien apláquia de nuite, ou an que l tiempo solo amerosa algo alhá pula madrugada. Nessas nuites, se la casa nun stubir purparada, cumo se passaba datrás i inda se passa hoije cun muita casa, ua pessona nun ye capaç d’acunhar uolho.

Claro que ua pessona puode-se calcer al lhume ou nun calcedor ou por outro modo, mas esso yá nun ten a ber cul tiempo, yá nun ye ua calor natural i nun ye dessa calor que bamos a falar eiqui.

A la bezes faç ua alfa ou ua calma tan fuorte que ua pessona se alfa toda, ou queda toda ancalmada, i até le custa a respirar, cuas rosas mui burmeilhas na cara i l sudor a caier de la tiesta i pulas cuostas al para baixo. Un até stá sujeito a agarrar un calenton ou un scaldon que deixa l cuorpo quaijeque an ferida, mesmo sien haber ido pa las praias. Ye assi quando ua pessona ten que andar a trabalhar pul rechinadeiro de l sol sien se poder poner a la selombra i sien ua barrila d’auga fresca a la borda para buer. Claro que, pul termo i de berano, até nua barrila era mui defícele mantener l’auga fresca. Mas l pior de todo ye l tiempo marralheiro, un tiempo mui caliente i abafado, an que nien cuorre un airico, i an que até la roupa s’apega al cuorpo i l mundo todo parece que deixa de respirar. I ende se diç que stá un suberrolho que nun s’aguanta.

L rechinar de l sol até parece ua cantiga anterpretada pulas checharras: quando eilhas ‘cántan’ até un sinte las lhadeiras a ambolcar-se para anriba, al son de la calor. Ua pessona queda alboriada de la cabeça i parece nien bate cousa cun cousa, cumo se un quedasse sien saber adonde stá. Esse rechino ye mui malo por to l berano, mas an agosto yá se seca todo, que este més ye l’eimaige mesma de la secura ou sequidade. Por esso se diç que algo stá agostado ou s’agostou quando stá seco ou se bai a secar. Dende l dito que diç: Agosto seca las fuontes, Setembre ls montes. Mas tamien se puode dezir que algo stá abranado ou s’abranou quando stá seco ou se bai a secar, porque stá murcho ou pasmado cula calor i por nun haber sido regado. Neste tiempo yá nien se bei yerba berde a nun ser puls morredeiros, solo fenascos i palhaços, todo dun amarielho ardido, i ls poucos berdes siempre a zbotar nien sei para que quelor.

Cumo las pessonas nun ténen aire acundicionado, pónen-se a la selombra i adonde cuorra la fresca. Mas pul meio de l die drúmen la séstia i solo trabálhan pula manhana ou a la tardica, yá que se drume menos pula nuite, que hai que aporbeitar l frescor i la fresquidon de l tiempo an que nun hai sol. Tamien l ganado nun ye capaç de comer pul meio de l die: las oubeilhas quédan a sestiar a la borda dalgue alble i ls outros animales ban pa l palheiro a la spera que passe la fuorça de la calor.

Datrás las pessonas aporbeitában l berano para se lhabáren, que l’auga era mais caliente. Mas cumo l’auga era mais scassa [secában-se las ribeiras i l mais de las fuontes i de ls poços], tamien se lhabában pouco i algues solo ciento ua beç, criando a cotras que yá nun se çtinguien de la piel. Al menos de you moço, ls pais nun deixában ir ls filhos a nadar pa l riu Douro, cun miedo que s’afogássen, yá que algue giente alhá s’afogou. I, assi, l mais de la giente nun sabie nadar, al alrobés de antigamente an que l mais de ls rapazes sabien nadar, pus passar l riu pa l outro lhado era ua cousa normal i mui percisa.

Falar de l bocabulairo de l friu quier dezir que stamos a falar de bocabulairo ousado ne l mais de l tiempo de l anho. Diç-se que l die de santo Andrés [die 30 de Nobembre] chega l eimbierno de beç, mas ye bien berdade que l friu ampeça muito tiempo atrás. Las giladas/geladas ampéçan cedo i a las bezes manténen-se até la boca de l berano, l que le cháman giladas/geladas tardiegas ou giladas negras, que dan cunta de todo, queimando binhas i todo l que tenga arrenbentado hai pouco tiempo. Pulas nuites fries i sien nubres, ye fácele adebinar que stá ou bai a benir gilada pula nuite. Pula fin d’Abril hai ua amportante fiesta nas tierras de Miranda, que ye la Senhora de la Lhuç, tamien coincida por San Marcos, i calha l redadeiro demingo de Abril. Essa fiesta ye raiana, benindo giente de ls dous lhados de la raia, dezindo-se que San Marcos ten ua barica que bota todo abaixo: essa barica son las giladas tardiegas.

L friu ye ua sensaçon, mas tamien se puode ber culs uolhos quando todo queda ancarambinado ou ancarambelado: bonda ua pessona mirar para esse branco abseluto para quedar atrecida. L carambelo toma cuonta de todo l que ye auga, que até se deixa ancarambelar ne ls canhos i poços. Questuma-se çtinguir l carambelo de la carambina solo porque esta ye mais fina, mas todo bai a dar al mesmo. A las bezes, para todo çcarambelar/zancarambelar ou çcarambinar/zancarambinar lhieba muitos dies. A las bezes ye mesmo la tierra que queda ancarambelada, nun se podendo trabalhar pus queda dura cumo ua piedra, i a esso se le chama cúscaro ou touron. Se la tierra stubir ancuscarada, por eisemplo, hai que asperar a meia manhana para que l sol derrita todo i se puoda fazer algo. Quando s’aricában ls panes, habie que sperar que derretira l cúscaro senó nun se cunseguie fazer nada.

A las bezes ye la nubrina que queda ancarambinada, deixando todo branco, subretodo las arbles. A essa nubrina chamamos-le cenceinho. Quando las cencenhadas son mui fuortes, ua pessona nien puode salir de casa que stá sujeito a dar ua caída i a cobrar ua pierna ou las costielhas. Forman-se pingones ou candelárias ou candelas ou chupos [stalatites de carambelo] colgados de las arbles, colgados de ls telhados i de muitos outros sítios adonde l cenceinho s’agarre.

Las pessonas, para se çfendéren de l friu, ándan mais bestidas, cun roupas calientes ou fázen lhume. Mas, se nun tubíren lheinha ou nun podíren fazer l lhume, un modo de se calcéren tamien puode ser trabalhar ou dar uas fugidas. Era l que muita beç me passaba quando andaba a studar an Bergança. A las bezes ua pessona queda tan angaranhida i atrecida, que se bei mui mal. Tembrar de friu ye ua cousa mala i inda mais mala se ua pessona nun tubir modo de se calcer, deixando de bater l diente. El si hai pessonas que son mais afriajadas do que las outras, mais hai ciertos frius crudos a que naide scapa, que ua pessona queda sien sentir ls pies ou las oureilhas i manos.

I pronto, assi yá le demos la buolta al mais de l bocabulairo subre l tiempo que faç. Todas las palabras que eiqui deixemos pássan tamien a star ne l bocabulairo que tenemos benido a custruir para apoio a estas liciones. Ye berdade que nien todo l bocabulairo de l tiempo eiqui quedou, mas cul tiempo i a perpósito de outras situaciones el eirá sendo cumpletado i tamien cada un de ls alunos puode ir cumpletando la sue lista.

12 de Márcio de 2007

Amadeu Ferreira

Antonio Mendes · 13/03/2007


buonas nuits .

amadeu · 13/03/2007


Caro António Mendes,

Ponei las buossas deficuldades. Puode ser an pertués.
Screbi-me para amadeuf@gmail.com i bos poderei ajudar, subretodo culs eisercícios cumo pedistes hai dies. Mas nun tengo l buosso e-mail sien ser por este site.

Un abraço,
Amadeu Ferreira
Ação concluída.
Antrar

Para screbires ne l sítio, diç-mos quien sós. Ye ua beç — depuis quedas antrado.

ó