SENDIM EM LINHA SENDIN
← L Sagrado

009 - Pornomes demustratibos

amadeu · 9 de nobembre de 2007 · CURSO DE MIRANDÉS de l SAL – 2º ANHO

editada dia 09-11-2007 15:15:16 por: amadeu

Pornomes demustratibos

L anho atrasado apersentemos liciones subre ls pornomes pessonales i ls pornomes possessibos. Bamos agora a cuntinar la apersentaçon de ls pornomes. Tal cumo pa ls outros, tamien ls pornomes demustratibos nun ténen sido studados an mirandés. L que eiqui se apersenta ye, antoce, ua purmeira abordaige que inda percisa ser uito zambolbida cun nuobos studos.

1. Formas

1.1. Formas bariables:

singular

plural

singular

plural

singular

plural

masculino

este / aqueste

estes/ aquestes

esse / aquesse

esses / aquesses

aquel, lo, l

aqueilhes, los, ls

femenino

esta / aquesta

estas / aquestas

essa / aquessa

essas / aquessas

aqueilha, la

aqueilhas, las

1.2. Formas ambariables [neutro]:

isto, esto /

aquisto, aquesto

isso, esso /

aquisso, aquesso

aquilho, aqueilho, l

1.3. Outros pornomes demustratibos [que nun stan na Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa]

singular

plural

singular

plural

singular

plural

masculino

l mesmo

ls mesmos

l outro

ls outros

l tal

ls tales

fenmenino

la mesma

las mesmas

la outra

las outras

la tal

las tales

Estes pornomes nun stan na lista de pornomes demustratiobos de la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa, sin que alhá se deia qualquiera splicaçon. Por mi, nun beio rezones para ls apartar de la gramática mirandesa neste lhugar que tamien le pertence.

Estes pornomes son demustratibos quando tubíren antes l artigo ou outro pornome.

Eisemplos:

- Achas que fui el que le roubou l rabo a la cabra i l spinaço a l’eigreija? – Nun hai dúbeda, fui el mesmo .

- Quieres lhebar este altemoble? – Nó, gusto mais de l outro.

- Aqueilha rapaza ye la tal de que te falei: mais guapa nun puode haber.

1.4. Outras formas de pornomes demustratibos son ousadas an mirandés, anque nun seia an todos ls sítios:

- essoutro [Moisés Pires, Pequeno Vocabulário de Mirandês-Português]

Por mi nun ten dados para abaluar se esta forma [ou outras aparecidas] inda se usa i adonde. La Cumbençon tamien nun fala deilhas.

1.5. Las formas l/la i ls/las son pornomes demustratibos quando ban antes de   que ou de.

Eisemplos:

- L que tu dizes yá you l sei, mas ye siempre buono lhembrar l que stá squecido.

- Nun traias mais lheinha, chega la que yá traiste.

1.6. Las formas aqueste / aquestes, aquesta / aquestas, aquisto, aquesto, aquesse / aquesses, aquessa / aquessas son cunsideradas cumo antigas [arcaicas] pula Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa. Mas la berdade ye que se cuntínan a ser mui ousadas i nun parece acertado que se deia ua andicaçon que lhiebe a deixar essas formas fuora de uso. Quie seia de l miu coincimiento pessonal, cumo de oubir a outras pessonas, essas formas inda son bastante ousadas, al menos na lhéngua oural.

1.7. La Cumbençon Ourtográfica squece la eisisténcia de las formas esto / aquesto, esso / aquesso i aqueilho de l pornome demustratibo, anque séian mui ousadas:

- a la ua, son las únicas formas ousadas ne l sendinés;

- a la outra, son ousadas noutras bariadades de l mirandés, subretodo raiano, anque ralamente, yá que tamien eiqui domínan las formas isto, isso, aquilho.

José Leite de Vasconcellos na sue obra Flores Mirandesas (1884) usa las seguintes formas: todo esso acaba, Marie! [poema “Trobas”] ; Esso fui todo pul destino scrito [poema “Las Muralhas de Miranda”].

L mesmo outor, ne ls sous Estudos de Philologia Mirandesa [p. 355], pon las dues formas a la par, acrecentando quanto al sou uso, an que amostra tener fuortes dúbedas [p. 356]:

«A fórma ésso dizem-me que só se usa na raia. A fórma aquésto usa-se, por exemplo, em S. Martinho, e ésto em Sendim. A fórma aqueilh’ só se emprega antes de vogal (aqueilh’amor, aqueilh’alto; mas aquél monte, aquél miu amigo), e ainda assim não se usa em toda a Terra-de-Miranda.» Pul modo cumo scribe, bei-se bien que José Leite de Vasconcellos ten pouca anformaçon i que que nun cunfia muito neilha.

Moisés Pires [Pequeno Vocabulário Mirandês-Português]: diç que aquesto i aquesso se úsan an San Martino;parece cunsidrar la forma aqueilho cumo giral i rigular.

Que podemos dezir estes anhos todos apuis? Cuido que estas formas son mui ralamente ousadas fuora de l sendinés. Cunsultei ls bários scritores mirandeses subre esta question i solo achei l uso de esso i nesso an António Bárbolo Alves [Cuntas de la Tierra de las Faias], mas ua sola beç sendo l normal l uso de las outras formas. Seia cumo fur, cuido que stá por fazer un studo sério quanto al uso destas formas. L que tengo cumigo son grabaçones adonde la forma esso aparece ousada a modo de anterjeiçon, cumo beremos mais alantre, mas nun dá para sacar grandes cunclusiones.

Hai quien cuide que las formas esto, esso aqueilho, son afluéncia de l castelhano [por eisemplo Moisés Pires ne l sou Pequeno Vocabulário Mirandês-Português], mas trata-se de formas bien lhionesas. Tamien nun se puode dezir que isto, isso séian formas pertuesas, inda que nesta lhéngua séian armanas.

2. Usos / funcion de ls pornomes demustratibos

2.1. Andicaçon de prossimidade

Cumo ye sabido, ls pornomes demustratibos sitúan la pessona ou la cousa designada ne l spácio ou ne l tiempo: amóstran algo sien l nomear.

2.1.1. Prossemidade spacial

L’andicaçon de prossemidade, an giral, respeita a la prossimidade de spácio ou, dun grupo de pessonas ou cousas, la que stá mais acerca:

- este/esta andica mais grande prossemidade de la pessona que fala

Eisemplo. - esta casa ye la mie.

- esse/essa andica mais grande prossemidade de la pessona para quien se fala

Eisemplo - esse altemoble ye l tou;

- aquel/aqueilha andica que stá loinje tanto de la pessona que fala cumo de la pessona para quien se fala: aquel rapaç nun ye dacá.

2.1.2. Mas tamien puode andicar la situacion dun sítio an relaçon a la pessona que fala, mais ou menos próssimo, sendo acumpanhado de perposiçon de i para:

- deste lhado (dacá, mais acerca, antes, l lhado adonde stá la pessona que fala): Sendin yá queda deste lhado de l riu.

- desse lhado (l lhado adonde stá outra pessona cun quien se fala): desse lhado nun bate tanto l aire.

- daquel lhado (andica l lhado cuntrairo): Penilha yá queda daquel lhado de l riu.

- para aquel lhado (apuis, mais loinje, a seguir): essa tierra inda ye para aquel lhado de Lagoaça.

2.1.3. Prossemidade temporal

L’eideia de prossemidade dada puls pornomes demustratibos tamien puode tener un balor temporal. Assi:

a) - este/esta andica que stamos delantre de un tiempo mais ou menos próssimo. Mas ralamente se usa cul sentido de andicar un tiempo cierto.

Eisemplos [an que este die ten l sentido de hai poucos dies]:

- este die fui al doutor, mas nun agarrei beç;

- l Antonho falou muito este die, mas yá nun se me lhembra l que dixo;

- este die nistante me deixaba drumir, mas hoije stou mais spierto.

b) - esse/essa andica que stamos delantre de un tiempo que ye antermeio antre próssimo i çtante.

Eisemplo:

- nesse tiempo nun habie doutores i ua pessona tenie que se zanrrascar cun malzinas i sangraduros.

Mas tamien puode andicar un tiempo cierto.

Eisemplo:

- Quieres ir cumigo a la feira a Mogadouro? – Nó, nesse die bou a tener que ir a Bergança al reixiç.

c) - aquel/aqueilha andica que stamos delantre de un tiempo mais çtante, que tanto puode ser un tiempo bago cumo andicar un tiempo cierto.

Eisemplo:

- apuis, naquel anho chobiu muito i nin la sementeira fumus capazes de fazer.

- naquel tiempo era todo mui caro

2.2. Andicaçon de puosse

Tamien puode haber ua andicaçon de puosse:

- este respeita a algo bien determinado que stá na puosse de la pessona que fala:  

- esse respeita a algo bien determinado que stá na puosse de la pessona cun quien se fala;

- aquel respeita a algo bien determinado que nunca andica puosse de las pessonas que fálan, mas dua terceira pessona ou de naide.

Eisemplo:   esta (la mie, la que you tengo) barrila faç l’auga mais fresca do que essa (la tue, la que tu tenes), mas aqueilha inda ye melhor do que las nuossas.

2.3. Funcion de lhembráncia [anafórica]

Ls pornomes demustratibos ténen tamien la funcion de amentar ne l que yá fui dezido ou que inda se bai a dezir:

Eisemplo:

Las ubas solas nun fázen bino: este quier tamien buonas manos; aqueilhas han de haber sido criadas cun bun sol i an buona piçarra.

2.4. Andicaçon de zagrado i de çprézio

2.4.1. Esta andicaçon de zagrado an relaçon a algo, inda que steia acerca ye dada pul pornome esse ou isso / esso:

Eisemplos:

- tira-me esse rapaç de la frente senó nun sei l que le fago;

- isso / esso nun ye quemido que se deia a ua pessona;

- nun me traias esse talamouco, que nun sabe fazer nada;

- nun comas esso que te puode fazer mal.

2.4.2. Se fur referido a ua pessona esse uso andica un fondo çprézio i ye mui oufensibo, subretodo tratando-se de las formas neutras de l pornome [isto/esto, isso/esso, aquilho/aqueilho]:

Eisemplo:

- esso nin ye home nin ye nada.

2.5. Outros usos

2.5.1. Las formas isso i esso tamien puoden ser ousadas cumo anterjeiçon:

- quier dar l’eideia de admiraçon, mais ou menos cumo la spresson pertuesa “não me digas!” i usa-se siempre an repuosta a ua afirmaçon: isso!, anton íbamos a bender las ubas i habiemos de las trer outra beç para casa?  

- quier tamien dar l’eideia de cuncordáncia, de aprobaçon: isso mesmo, assi ye que se faç! Esta mesma funcion yá la oubi an Paradela, mas para esso, querendo dezir eisatamente, isso mesmo.

2.5.2. Las formas nisso / nesso úsan-se cul sentido de «anton», «nesse momento», «de repente», «sin naide cuntar»:

Eisemplo:

- nisto / nesto botou-se a chober cun tanta fuorça que nun se bie nada;

2.5.3. Uso anfático ou pleonástico, a seguir al nome de referéncia, muita beç trai tamien un sentido crítico.

Eisemplos:

- lhieba alhá la bicicleta essa que naide te la quier.

- anton a cumo québran pula antrada essa?  

2.5.4. L pornome mesmo usa-se muita beç usa-se para reforçar outro pornome:

Eisemplo:

- ye esse mesmo, trai-lo acá.

2.5.5. Uso que andica surpresa, spanto:

Eisemplo:

- mira que outra cumo esta!

2.5.6. Uso que andica admiraçon:

Eisemplo:

- aqueilho ye ua casa que se puoden poner alhá ls uolhos!

2.5.7. Uso que andica rábia:

Eisemplo:

- Este burro an beç de fazer l que le mandei, andubo puli a la quessalta!

2.5.8. Locuçones an que l uso de l pornome ten sentidos própios. Eisemplos: por isso/esso, nin por isso/esso, por essas i por outras.

3. Cumbinaçon de ls pornomes demustratibos culas perposiçones

3.1. Cula perposiçon de fórman ua sola palabra

deste, desta, disto / desto, desse, dessa, disso / desso, daquel, daqueilha, daquilho / daqueilho, etc.

3.2. Cula perposiçon an / ne tamien fórman ua sola palabra:

neste, nesta, nisto / nesto, nesse, nessa, nisso / nesso, naquel, naqueilha, naquilho / naqueilho, etc.

3.3. Cula perposiçon cun screbie-se cada palabra an separado.

Mais hai alguns casos am que tamien se ajúntan, cumo se passa an Sendin ne ls seguintes casos, an que se dá ua aglutinaçon: custe / custes, custa / custas, cusse / cusses, cussa / cussas.

3.4. Culas outras perposiçones scríben-se siempre las dues palabras apartadas.

9 Nobembre de 2007

Amadeu Ferreira

138 besitas ne l sítio de anton

Ação concluída.
Antrar

Para screbires ne l sítio, diç-mos quien sós. Ye ua beç — depuis quedas antrado.

ó