SENDIM EM LINHA SENDIN
← L Sagrado

015. La fala mirandesa de Caçareilhos

2giga · 11 de janeiro de 2008 · CURSO DE MIRANDÉS de l SAL – 2º ANHO

editada dia 11-01-2008 13:23:08 por: 2giga

editada dia 11-01-2008 13:21:19 por: 2giga

La grabaçon a que le correspónden ls testos que a seguir se aperséntan fui feita an 26 de Júlio de 2004, an Caçareilhos, aldé que pertence al cunceilho de Bumioso.

Ls falantes son trés pessonas: Adélia Augusta Garcia [Caçareilhos, nacida a 15/07/1933, cula 3ª classe] i Tomé dos Santos Vicente [Caçareilhos, nacido a 06/09/1924, sien anstrucion., que solo le deixórun daprender la carreira de l «A»]; la treceira pessona ye la antrebistadora, natural de Malhadas, Filomena da Conceição Pires Preto Alonso.

Ten un sentido special apersentar eiqui pessonas de Caçareilhos a falar mirandés, porque yá alguns anhos que se dou la fala mirandesa cumo acabada nessa aldé, i la própia Cumbençon Ourtográfica aceitou essa cunclusion, mas mal, cumo yá mais de ua beç dixe [Quien quejir fazer un punto de la situaçon, puode tornar a ber la licion 003 – Adonde se fala mirandés, de l 1º anho deste curso]. Assi i todo, la doutora Manuela Barros Ferreira, percipal cordenadora científica de la Cumbençon Ourtográfica, parece que nun acraditaba muito nessa eideia, yá que an 2001 you fui a Caçareilhos cun eilha a saber l que se passaba, mas nanhue cunclusion saquemos yá que nun coiciemos alhá a naide nessa altura.

Ye berdade que la lhéngua mirandesa se bieno a perder an Caçareilhos mais debrebe que an outros lhados, mas até als anhos sessenta de l seclo passado inda se falaba bastante, cumo me fui cunfirmado pul tiu Tomé Vicente nua lharga cumbersa que cun el tube an 2004. Hoije inda hai alguns falantes de mirandés, mas yá se cúntan puls dedos dua mano i las pessonas que aparécen nesta licion son ls sous mais qualificados repersentantes, poços sien fondo de la cultura tradecional mirandesa. Estas cunclusiones son amportantes, yá que serie possible restourar l mirandés nesta aldé, sien que se chegasse anteiramentre a perder, assi las pessonas quejíssen i houbira apoios.

Nun hai studos subre l que se haberá passado an Caçareilhos antre ls anhos quarenta a sessenta de l seclo XX, para que eilhi la fala sufrira un reculo mais grande que noutras aldés. Possiblemente las rezones seran muitas, mas hai muita giente desse tiempo que fala de l zelo fanático dun porsor contra l mirandés, que na scuola recorrie a todos ls meios, mesmo biolentos, para arrincar de ls alunos las redadeiras semientes de mirandés que neilhes habien sido sumbradas i cun ua grande porpaganda culs pais desses alunos. Esse trabalho durou mais de binte anhos i fui dua grande eificácia. Anque nun splique todo, muito ajudará na splicaçon subre l modo cumo l mirandés se bieno a morrer an Caçareilhos. Spero que un die todo esso benga a ser ambestigado, para melhor antendermos l que se passou.

La fala que eiqui se apersenta, puode dezir-se que stá mais acerca de l mirandés central do que de las outras dues bariadades. Assi i todo, bamos a fazer ua análeze de todo l que oubimos i a sacar dende las mais amportantes cunclusiones. Tal i qual cumo an liciones atrasadas, las caratelísticas seran assinaladas ne l testo cun númaros, que seran puostos an pie de cada palabra ou frase cunsante l que seia.

Percipales cunclusiones que se puoden sacar de l studo de l testo, solo tenendo an cuonta las falas de las pessonas de Caçareilhos:

i. Ua purmeira cunclusion, que ye bálida para todos ls mirandeses, subretodo ls nacidos antes de meados de l seclo XX, ye la sue achegada relaçon cula fala castelhana. Esso ten antresse nun solo para amostrar cumo ls mirandeses adominában essa lhéngua, que eiqui la tie Adélia Gracia tamien fala, mas subretodo para se ber cumo para eilhes ye ua lhéngua mui defrente de l mirandés. Hai solo un caso de la forma llamában, que ye castelhana i aparece ne l meio dua frase mirandesa.

ii. Ua segunda cunclusion respeita al mirandés destes dous falantes, que yá apersenta algues anfluenças de l pertués, subretodo porque la antrebista ye feita cun bárias outras pessonas que fálan subretodo pertués. A las bezes sálen formas que acában por nien ser pertuesas nien mirandesas, subretodo algues formas berbales: dastes; comíamos; conhecían;

Esso amostra cumo l pertués se bai subreponendo an bários casos, que assinalaremos cun un risco por baixo para alhá de l númaro (ii), para que cada ua/un çtinga bien l que ye pertués de l que ye mirandés. Assi i todo, neste caso l mirandés nun sal deturpado.

  iii. Cumo ne l mirandés central i raiano,

- hai uso de lh- an ampeço de palabra, ne ls seguintes casos: lhougo, lhebában-me. Assi i todo hai palabra que nun ampeça por lh- inda que esso se passe na fala de outras aldés, cumo: labrar, labraba [assi i todo la forma mais mirandesa parece ser arar].

- uso de ls ditongos crecientes –uo- i –ie- al menos an muitos casos, cumo tal: camisuolo, tuortas, pies. Nun úsan l ditongo na palabra scuola, dezindo scola, sendo que aquel ditongo solo deixou resquícios ne l sendinés.

Mas nun mos aparece nanhue caratelística specífica de l mirandés raiano

iv. Parece-me que son de çtacar algues caratelísticas morfológicas:

- palabras formadas cun sufixos nó mui ousados, mas bien mirandeses, cumo: camisuolo (camisola+uolo), tapetoco (tapete+oco), taberneca (taberna+eca);

- bariaçon ne l persente de l cunjuntibo de l berbo cuntar: cúntades (Filomena) i cunteis (tiu Tomé) [tengo chamado l’atençon pa la eisisténcia desta dues formas, anque la 1ª me pareça ser mais ousada];

- ls numarales cardinales 24 i 26 sien cunjunçon i, cumo yá chamei l’atencion i an sentido cuntrairo a la Cumbençon;

- la defrente forma an rigaleijo (Filomena) i rialeijo (tiu Tomé), caindo l –g- neste caso, tal cumo na sendinés;

- l uso de quarteiron cumo medida de capacidade de 25 cl.;

- la palabra calor aparece ua beç cumo femenino [cumo debe de ser] i outra cumo masculino;

- l uso de l andefenido «muitas» cul sentido de «algues», «uas»: ... «yá se apanhórun las batatas ou cumo? / - Quantas si outras nó.»

v. L uso de alguas forma bocabulares, que tamien se úsan an algues outras tierras de l mirandés central, cumo fome [an beç de fame], beijo [an beç de beiso].

vi. Cumo custruciones sintáticas, bárias podien ser çtacadas, mas falo solo de ua que tamien yá referi a perpósito de ls pornomes andefenidos: «Si, si, muita beç. Muita beç fui you cun eilhes» [an beç de «muitas bezes»], l que ye ua caratelística giral de l mirandés que se tem benido a perder.

Muitas outras questiones poderien ser çtacadas, mas nun podemos squecer que esta ye, antes de mais, ua licion de fala, inda que estas liciones téngan benido a serbir para afundar las caratelíscas de las bariadades de mirandés, ousando un método que até agora naide ousou publicamente. An nuobas liciones eiremos mais loinge al traier la fala de mais aldés mirandesas.

TESTO DE LAS FALAS GRABADAS

Saludar i trabalhos

- Dius bos dé bos (ii) tardes gente de Caçareilhos. Anton que andais a fazer Adélia?

- Buonas tardes mos dé Dius. You stou aqui derramar un camisuolo, para apuis fazer un tapetoco.

- Ah, stás a ber... Mas ls tapetes agora fai muita calor... para andar a....

- Não (ii) para poner als pies de la cama ó ... ó ambaixo... de l rabo, de l que calhe.

- Stá bien ...

- De l que calhe.

- Ora stais aqui a la selombra...

- Aqui stá-se bien agora, stá-se melhor que alhá dentro. Alhá dentro fai muito calor.

- Pus fai. La gente ... quaijeque nun se puode star.

- Pus não.

- Olha, Adélia, anton parqui yá se apanhórun las batatas ou cumo?

- Muitas si outras não.(ii)

- Não.(ii)

- I... Hai mais por apanhar do que apanhórun.

- Si. I la segada yá se fizo, Adélia?

- Aqui yá se acabou.

- Olha, i inda se fai por muita segada?

- Nada., pouco. Pouca pouca.

- Yá nun dá, ora si?

- Nun dá nada, só dá prejuízo.

- Stá bien. I anton estas ties tamien fázen uas rendas mui guapas...

- Assi cumo nós pouco mais ou menos.

(...)

- I aqueilha senhora (ii) anda a fazer un....

- Ua meia.

- Un miote.

-   Ua meia.

- Ye ua meia par’eilha.

- Uma meia meia feita i outra meia por fazer, diga-me cá minha menina, quantas meias bêm a ser. (ii)

(...)

L cuntrabando, la Spanha i ls carabineiros

- Fala-me un cachico de quando tu andabas de cuntrabandista, a passar .... Nun te lembras de algo, dua perpécia que acunteciu assi culs guardas ou algo.

- .... Eu i aquela, olha.(ii)

- I apuis

- Bós i aqueilha tie?

- Si.

- I apuis Adélia, ibades daqui apuis para adonde?

- Ibamos daqui a Angueira a pie todo l camino daqui a Alcanhiças i apuis chegábamos alhá cumprábamos un fardo, muitas bezes sacábamos-l pa las touças antes de l pagar, i de comer ... salien-mos ls guardas, ls carabineiros salien eili lhougo (iii)... a la punta de fuora de la bila, de Alcanhiças

«qué que llebas, qué que llebas?» (i),

«nun llebamos nada» (i)

«bueno, bueno, antoce a qué benis» (i)

«benimos a ‘scar pan, benimos a ‘scar pan». (i)

mas nós yá teniemos sacado l fardo para fuora... fodiemos-los.

- Á Adélia i ls fardos de que cumprábades... assi, que ye que era l que mais traziedes?

- Traziamos cousas que mos mandában, chinelos, calças de pana, i...

- i barrilas de barro...

- i pimiento i galhetas ..

- i fouces nesta altura,

- i fouces i tudo (ii)... i rodas (ii) de pneu, l que mos anquemendában

- Pois (ii), stá bien ...

- Qualquiera cousa que mos anquemendában, trazíamos.(ii)

- Olha i tamien passábades gente, ora si Adélia? A las bezes ajudábades gente a chegar al lhado d’alhá.

- Si, si, muita beç. Muita beç fui you cun eilhes.

- Pessonas que íban pa França, a salto...

- Si...

- ...a salto, era...

(....)

- iban a salto

(...)

- I a las bezes inda íbamos a... a las bezes inda íbamos a fazer... a passar l passe als carabineiros. Eilhes éran buonos, ls carabineiros.

- I que era, que era isso Adélia?

- ... É cumo un belhete d’eintidade pra íren pra Spanha, pra França.

- Á, stá bien.

- Dábamos assi cousas.

- Olha Adélia, mas tamien segábades, ora si, eiqui...

- I alhá... i alhá...

- Ibades a segar pa Spanha?

- Á pa Spanha you i aqueilha muita beç.

- Stás   aber...

- I apuis ... i la Diomar i outro que l llamában (i)... miu primo... Zé Garcia... era l Redondo, nós chamábamos-le l Redondo ...

- Stá bien...

- L outro, l outro... Cumo se chamaba? Demingos, que l chamában aqui d’alcunha...     Cumo era Guiomar, que le chamában de alcunha?

- O França.

- O França! Isso. Era l França.   I andábamos puli a cantar i ls carabineiros a la bezes íban-mos a sperar.

- Pois...

- Diç,

«Délia, Diomar, aquel cantar que estabas cantando hace poco... »

- Porque el gustaba de bos oubir las cantigas.

- Gustaba de mos oubir cantar...

- Stá bien..

- «... yá nó sé qual era.»(i)

«Mira que todo los dias ... todo el dia cantando, cantando y segando. Mira como aguantais!»(i)

- Bés!?

- I nós «Si, aguantamos, ... yá stamos habituados...»(i)

- Lembra-bos algua cantiga de la segada que cantábades por aí?

- ... cantigas de la segada! ... Cantigas de la segada tengo you alhi muitas ...

- Stá bien. Olha, Adélia, i ... aqueilho antigamente trabalhaba-se muito, ora si?

- Oi, mai! I scuita, i chegábamos a casa, ...   d’ir a Alcanhiças, chegábamos a casa i íbamos a labrar.(iii)

- Pois!

- Apuis tornábamos a benir de labar, comíamos un carolo, pouca cousa, l que teniemos outra beç pa Alcanhiças.

- Ala, a andar outra beç

- Outra beç, muitas bezes.

- Olha, i quales éran melhores, ls guardas pertueses ou ls spanholos.

- Nós... para nós éran melhores ls spanholes.

- Éran. Alguns se calhar apuis yá bos conhecien, ora si?!

- Pus conhecían....

- Pois.(i)

- ... pus andábamos siempre na raia... A las bezes até mos dezien assi:

«Mira, lhá ben Délia i Diomar. Alhá bénen».(i)

- Adélia i Guimar?

- Si. Yá mos conhecien pula ária.

(...)

La fala pertuesa i la mirandesa

- Parqui yá quaije todo mundo fala só pertugués, yá pouca gente fala mirandés.

- Pertugués...

- Si.

- Nun se diç pertugués, dízen grabe. Dezimos assi: faleste grabe?

- Falas-se grabe...

- I mirandés..

- Hai pouca gente ... que fala...

- ... Mirandés hai pouco.

(...)

Saludar

- Á tiu Tomé bós tardes!

- Bós tardes mos dé Dius tie... Cumo ye la buossa graça?

- Chamo-me Filomena.

- Que seia por muitos anhos.

- I bós que ls cúntades.

- Oulhai, anton stais eiqui a fazer cumpanhie a estas ties, ora si?

- Pus stou, a ber cumo eilhas trabálhan.

- Fazeis bien. Esta ye la buossa mulhier?

- É.(ii)

- Que seia tamien por muitos anhos.

- I bós que ls cunteis.

- Oubrigado.

- Teneis muita família?

- Tenemos ua rapaza.

- I nun stá acá, an Caçareilhos, não?(ii) ... Onde móran?

- An Lisboua

- Olha, á tiu Tomé, i porque fui pra alhá?

- Fui pra ganhar la bida.

- Pois.

- Aqui la bida custa a ganhar, ora si?

- Pois.

La bida de antigamente: trabalhar i nun studar

- I agora yá se bai bibindo. I no buosso tiempo cumo era?

- Ah! Ah! no miu tiempo... no miu tiempo bibie-se bien.

- Si?

- Quando nun era cun mais fartura era cun mais fome. Mas bibie-se mais ou menos.

- Pois. (ii) Olha, mas l trabalho era outro, ora si, ls tiempos éran outros?!

- Pus era... L trabalho nin tenie acumparança. You comecei... comecei a andar... de 14 anhos deixórun-me a mi cun duzientas i trinta i siete [237] canhonas.

- Stás a ber?

- ... de 14 anhos!?... A mudar todos ls dies 24, 26 canhiças todos ls dies. A dues bezes. I   aturar aquilho todo al fin de l anho you nun tenie quaije nada.

- Stás a ber...

- ... Quaijeque acabei cun aquilho.

- Mas teniedes outros armanos tiu Tomé.

- Ls armanos scapórun pa la Fráncia ficórun-me outros dous mais nuobos que you.

- I bós teniedes de cuidar daqueles ó si, inda.

- Apuis antregórun-me aquilho... tenie que aturá-lo. Que remédio tenie.

- An beç de ir pa la scola a aprender, ora si, a ler.

- Aprender a ler!... Qual aprender a ler!? I quien m’ansinaba? Fui trés dies a la scola, ansinórun-me la carreira de l A i inda la sei hoije toda.

- Bés!

- Só tube liçon un die... Yá bedes cumo era.

- Bien difrente de l   que ye hoije...

- Agora ls garotos nien sáben se son nacidos nien por nacer.

- La nuossa fui de.. de seis anos,(ii)... fui de seis anhos pa la scola. Até l’eidade de binte i un que se casou nós quaije nun tornemos a tener frimeza neilha para nada. Studar, studar, studar, studar... yá que you nun studei, studa tu.

- Ora, i se l’aprobeitou fui l melhor.

- Graças a Dius.

- ... melhor. I anton yá teneis nietos, si?

- Yá tenemos uns garoticos.

(...)

- Á, yá son moços.

- I la rapaza yá ten binte trés...

- Ó, yá son homes feitos, ...

- Pus yá.

Namorar i dibertir

- Oulhai, i apuis quando bós érades assi rapazes nuobos, nos deimingos que faziedes, esta gente, para se dibertir?

-   Que faziemos...

- Tocar rialeijo i beilar.

- Ora!

- You iba un pouco a bezes ... a las bezes lhebában-me (iii) la camisa para alhá, bestie-la por alhá... i andaba cula barba a quinze dies ou mais. I depuis quando benie para casa lhougo (iii) me dezien, “olha que a tal hora tenes que star culas canhonas”.   You depuis que me garraba an casa tamien iba quando you querie.

(...)

- Nun habie cafés para ir al café...

- ... I que ye que serbie!? Habie ua taberneca... nós nun teniemos para ir a buer alhá un quarteiron.

- Pus era.

(...)

- Nin telbison.

- Qual telbison.

- Nesse tiempo inda nun s’ousaba.

- ... cumo dezie la tie Paula, «nesse tiempo nun s’ousában».

(...)

- «No miu tiempo, no miu tiempo que you me casei nun s’ousában ls beijos. You nunca l dei un beijo al miu Francisco.»

- Não?(ii)

- Á tia Paula, anton i nunca le dastes (ii) un beijo ao tiu Francisco? «Ai caralho, pus naquel tiempo nunca ... nun s’ousában ls beijos»....

(...)

- Pus não,(ii) antes ls rapazes i las rapazas namorában assi loinge un de l outro.

- Trás das touças, trás das fragas.(ii)

- Pus claro.

(...)

- Quando la gente ia a ancher (ii) un cántaro a la fuonte, o (ii) rapaç ia lá i apois enquanto manaba a fonte enchia-se o cántaro.(ii)

- Pois, (ii) i cumbersaba-se na bica.

- Pois.(ii)

(...)

- ... I apuis quando ye que era l namoro que era de buntade de ls pais ... agora quando era contra ou un nun se gramaba culs pais de la moça... ó cousa, á... anton aquilo andaba siempre cumo, cumo un que andaba scorriçado, a fugir. Carai!

- Antes eilhes éran assi, ls pais nun deixában. Uns porque éran ricos i nun querien, ... outros porque éran pobres... Tenien que ser mais ou menos... l que un tenie, tenie que tener l outro...

(...)

Trabalho i cuntrabando

- Olhe i apuis a arar, arar arábades á tiu Tomé arábades cun juntas de mulas ou de bacas, de bacas...

- An cas de miu pai era cun bacas. Apuis you çque me casei para demudar algua cousa labraba (iii) cun burros.

- Stás ber...

- I apuis inda chegou a labrar (iii) cun mulas.

- I apuis cheguei a labrar (iii) cun mulas i agora torno a tener burros... la bida bai andando assi.

- Ora eisatamente, ten que ser. Si senhora.Nunca fustes tamien cuntrabandista.

(...)

- You parece-me que inda fui trés bezes a la Spanha.

- A buscar tuortas.

- A buscar tuortas.

- Un anho que houbo ua scassidade de pan... I you depuis alhá trés bezes... deixaba esta cul... la garota era pequenina inda... i deixaba a esta culas canhonas... ficaba eilha i ua mie cunhada que agora stá no spital. I you dixe-le un die a miu cunhado: «Olha eu nun torno à Spanha».(ii)

La fiesta de Santa Luzie de Caçareilhos

- Olhai, i la fiesta de Caçareilhos, la Santa Luzia, siempre tubo muita nomeada, era ua fiesta mi... mi grande ora era?

- ....

- Inda ye !?

(...)

- Agora, pra mi nun ten balor aquilho.

- Não? (ii)

- La cumbersa de ls cunjuntos... só aquel batuque alhi a sbatucar. ... Fazie mais ... tan grande fiesta you dantes, quando staba sulteiro, cun miu rialeijo cumo fai agora l diabo de l cunjunto.

- Inda sabeis tocar, tiu Tomé? Nun teneis nenhun rigaleijo? Senão (ii) yá le botábamos agora ua rigaleijada.

- Tengo trés.

[Grabaçon feita por Filomena da Conceição Pires Preto Alonso [Malhadas, nacida a 05/07/1965], l die 26 de Júlio de 2004, pa l IDS – Instituto de Desenvolvimento Social, antidade propiatária de ls fexeiros.]

Amadeu Ferreira [Trascriçon i ourganizaçon de ls testos]

7 de Janeiro de 2008

2363 besitas ne l sítio de anton

Ação concluída.
Antrar

Para screbires ne l sítio, diç-mos quien sós. Ye ua beç — depuis quedas antrado.

ó