020 - Ls assentos an mirandés(2)
amadeu · 31 de márcio de 2007 · Curso de lhéngua mirandesa (1º Anho)
020 - Ls assentos an mirandés(2)
(cuntinaçon de la licion 019)
4. Cumo saber adonde stá la sílaba / bogal tónica an mirandés
4.1. Las palabras acabadas an –ç, -r, -l, -n, -i(s), -u(s), -ie(s), -ue(s) ténen cumo tónica la última sílaba – palabras agudas -, afuora ls causos de 3.2.
Aperséntan-se a seguir listas de eisemplos de cada un desses causos.
- Palabras acabadas an -ç:
acideç, alferç, algoç, ambalhideç, amperatriç, ancapaç, andaluç, aniç, arroç, atroç, beç, belheç, berniç, biubeç, boç, calantriç, capaç, cartaç, chafariç, cherriç, cruç, dieç, drobeç, dunzelheç, dureç, eificaç, faroç, Felç, felhoç, feliç, gaç, giç, goraç, hounradeç, Infainç, juiç , lhuç , madureç, matriç, menineç, nariç, nineç, nuoç, oudaç, ougarraç/augarraç, paç, paçpalhaç, paiç, peç, Perç, perdiç, Pirç, prenheç, raiç, rapaç, rascapeç, talbeç, teç, urç, xadreç, xiç.
L mesmo bal pa las formas berbables que acában an –ç, cumo diç i fiç.
- Palabras acabadas an -r:
abenir, acusador, alcacer/alcacel, alredror, amor, anferior, arador, balor, bendimador calor, cantador, colher, delor, doutor, fabor, falador, lhabrador, lhar, maior, mulhier, mundador, oulor, oupor, outor, palumbar, pecador, pior, por, porsor, reissenhor, segador, senhor, smoler, superior, telar, tenedor, trabalhador.
L mesmo bal pa las formas berbales acabadas an –r: todos ls anfenitibos ampessonales i la 1ª pessona de l singular de l anfenitibo pessonal i de l feturo de l cunjuntibo.
- Palabras acabadas an -l:
abelhanal, abril, adil, al, alhal, almendral, andebidual, anfernal, anfiel, animal, antestinal, anzuol, aquel, arachal, arzinal, atual, azul, batismal, berdial, bogal, bornal, cabanhal, canal, candial, candil, canhal, caracol, carcanhal, carril, cebil, cordel, creminal, cultural, cumbibial, çtrital, daquel, debinal, del, dunzel, eidial, eigual, eileitoral, eimortal, eissencial, el, fardel , frol, funil, gabelhal, gentil, global, lhibaral, lhagrimal, lhençol, lial, machinal, maçanal, maioral, mal, mandil, marfil, miel, mil, muradal, nabiçal, nacional, natural, nel, nial, normal, oubal, oufecial, oural, oureginal, oulhal, outibal, outonhal, papel, pardal, pascoal, personal, piel, pinheiral, pul, pula, regional, Sabel, sal, semanal, sexual, social, sol, spanhol, special, tal, testual, zeigual.
- Palabras acabadas an -n:
acabaran, abiaçon, açadon, açafran, acupaçon, acusaçon, agrelhon, aldrujon, algun, alicran, alperchin, anjaçon, anton, antreten, atun, baron, bedun, Belen, bien, binten, boucin, cachachin, capitan, carreiron, claron, coraçon, cumben, carreiron, chinchin, colharin, çarafin, deboçon, dragon, dun, duracion, ferrian, ferron, fertun, figuron, fin, fincon, formon, foucin, fulhin, gabelhon, gabilan, galan, galardon, galaton, guardian, jardin, Jarusalen, lhatin, lhion, marcacion, maron, mastin, mirandun, mulon, munton, nien, niun, ouraçon ourientaçon, pan, peciçon, perdigon, pimpin, pimpon, precion, quemun, quinan, rachon, renhon, ruin, san, Santaren, sartian, scarranchin, sertun, tan, ten, un.
-Palabras acabadas an -i(s) [ou an -ai(s), -ei(s), -oi(s), -ui(s)]:
– i(s): assi, dalhi/deilhi, eilhi, aqui/eiqui, daqui/deiqui, mi, oubi, porqui, puli/pulhi, rui, si, ti;
– ai(s): andai, carai, mai, pai;
- ei(s): delei, dirreis, lei, porquei, rei;
- oi(s): caboi, cascaboi, heiroi;
– ui(s): adepuis, apuis, bui, çpuis, mui, rui.
Eiqui cáben tamien las formas berbales acabadas an –i: comi, cantai, amei, fui, etc.
- Palabras acabadas an -u [-au (s), eu(s), -iu (s), -ou (s)]
- u(s): baju, bru, caju, çu, peru, pus, tu, baju.
- au(s): bacalhau, bau, calhau, Charrau, degrau, gau-gau, lhafrau, quinau,
- iu(s): adius, algarbiu, calafriu, dius, fastiu, feitiu, fetiu, friu, gentiu, judiu, miu, nabiu, niu, riu, selumbriu, senhoriu, tiu. I las formas berbales acabadas an -iu-
- eu(s) – ateu, berceu, beu, camafeu, chapeu, fideu, heibreu, ouropeu, pigmeu.
- ou (s): dous, ou, sou, tou, you, amou, belou, cantou... I outras formas berbales assi acabadas an –ou.
- Palabras acabadas an -ie(s):
– abadie, abarie, abemarie, alegrie, alergie, algarbie, die, anfermarie, bacie, balancie, cuntapie, einergie, fantesie, judie, lotarie, magie, maiorie, Marie, mie, pie, selumbrie, senhorie, strepie, tenerie, tie.
Todas las formas berbales acabadas an -ie-, de l amperfeito de l andicatibo i de l cundicional. Eis.: amarie, darie, screbie, screbirie, ponie, ponerie, tenie, tenerie.
- Palabras acabadas an -ue(s):
- algue, dues, nanhue, rue, sue, tue.
4.2 – Ténen cumo tónica la penúltima sílaba – palabras grabes -, las palabras ende assentuadas [ber 3.2.] i inda:
- palabras grabes acabadas an a(s), e(s), o(s), a nun ser que téngan assento noutra sílaba:
- able, aceinho, acerca, acre, aila, aigla, açucre, agre, aire, ala, andeble, antre, anxame, apeias, auga, baca, beche, benairo, biaige, brime, caçurro, camboio, camino, campanairo, canhiça, canho, cenceinho, cunda, çafra, çamorano, çanchina, çanco, çapato, çaranda, çcalço, çcarga, çcriçon, çcuçon, çcuido, çculpa, çcurso, çfeito, çforra, çoco, çpacho, çparate, çpoijo, çquila, çubiaco, çumo, çupapo, çuquete, çurriago, dantes, debrebe, deble, deimingo, dende, deseio, diabro, dino, dito, doble, dosa, doutrina, dreita, dreito, drento, egre, eibado, eidade, eigreija, eilha, eilhes, eilustre, eimaige, eimoble, einauga, eipopeia, eiquipa, eirmita, eisame, eisemplo, eiternidade, eiterno, eixe, ende, esso, esto, faba, faceira, falhisca, faquita, fermoso, ferruge, filo, finolho, fixa, fogaça, foia, folhaige, fraile, frezno, friura, froixo, furco, galhina, garabato, garaige, garbanço, garunhas, geriboila, gorra, gralho, grilho, guapo, guedeilha, guincha, guira, gusto, heireije, hoije, heiroico, home, houmano, hourrible, inda, ingre, isso, isto, jaleco, jinela, jogo, junta, juntouro, jura, lhaço, lhado, lhadronaige, lhama, lhana, lhargo, lheira, lheuga, lhienço, lhibro, lhino, lhuna, lunjura, maça, maçana, madrina, maleitas, malina, malzina, mandilete, manha, manhuço, mano, manolho, maquila, marrana, mauga, medonco, mensaige, molino, mona, mora, miles, mofo, moreno, moucho, munha, naide, nalga, narça, nembro, nubre, nubrada, nubrina, nuite, ouca, ouxado, pala, palabra, palo, palomba, pana, panho, parba, peco, peine, peinha, pelaige, pelo, penca, perro, pila, pocho, probe, queiso, quiço, raba, racha, raia, ralo, rana, ranco, raposa, rebo, reilha, reina, relica, releixe, reloijo, remolino, rodo, rojura, rosairo, runquido, sano, salude, sanja, sarta, sartigalho, sbalido, scapada, scarabanada, scarranchas, scoba, seclo, seno, senreira, serano, sgoda, sgueilha, silbote, smola, soto, spalda, speto, spina, spinaço, spineiro, squadrie, squila, squineira, staca, stada, stadulho, strada, stube, stuque, taxe, uba, uito, xabon, xara, xefe, xordo, zambunho, zinolhada, zinolho.
- palabras que téngan ls ditongos –ie- i –uo- na penúltima sílaba:
- abierto, alguien, amarielho, andependiente, anhiego, anielho, antierro, ariesta, augardiente, azariego, bacielho, baliente, beraniego, bielho, bien, bienbenido, bieldre, biendo, bientre, biespera, boubielha, burrieça, caliente, canielha, capielha, carrielho, castielho, ciego, cielo, ciento, cierto, corriente, costielha, dieç, diente, duzientos, eimbierno, fazienda, ferramienta, fierro, fiesta, giente, grieta, lhiebre, lhienda, lhiendre, maçanielha, maçcarielha, manielha, martielho, miedo, miel, mielgo, mierla, morcielha, mulhier, niebe, niebro, nieto, nobielho, oufierta, ourielho, ourdebielha, ourielho, ourrieta, paniego, parabienes, patrielhas, pertendiente, pieça, piedra, piel, pierna, portielho, pumiento, qualquiera, quieto, quien, quienquiera, quetobielho, rabadielha, rebielho, reciente, relhuziente, renozielha, riestra, rodielho, semiente, sequiera, siempre, sienes, sierra, siete, spadielha, sparrielha, squierda, tamien, tarabielho, teniente, tenrielha, termienta, tiempo, tienda, tienro, tierra, tiesta, trezientos, zanquieto;
- almuorço, ambuolto, ampuosto, ancuolhas, antruolhos, biuola, biruolho, buolta, buono, buosso, buosta, cachuola, caçuola, carniçuolo, carriuola, castanhuolas, chuobe, chuoco, ciguonha, cumpuorta, cuolho, cuolmo, cuonta, cuorbo, cuorda, cuorno, cuosta, çpuosto, çuola, duolo, duonho, fuogo, fuolha, fuolhe, fuonte, fuora, fuorça, fuoro, fuorte, guola, huorta, huorto, muola, muolde, muolo, muordo, muormas, muorte, muorto, muostra, nuobe, nuobo, nuoç, nuolo, nuora, nuosso, perpuosta, pessupuosto, Pruoba, puolo, puonte, puorco, puorta, puorto, puosse, puosta, puosto, queluobra, raiuola, rebuolta, recuolha, renuobo, repuosta, resfuolgo, ruoca, ruodra, Ruolos, scuola, scuolha, sfuorço, spiruolho, subrepuosto, suogro, suola, suolo, suolto, suonho, suorte, triçuolho, triuola, truono, tuoro, tuorto, tuosse, uobo, uoco, uoçca, uolho, uolmo, uosso, zambuolto.
4.3. Ténen cumo tónica la antepenúltima sílaba – palabras sdrúxulas -, las palabras cun assento nessa sílaba [ber 3.3.] i inda:
- las palabras que téngan ls ditongos –ie- i –uo- na antepenúltima sílaba:
- biespera, morciegano, niebeda, ouriegano. I bárias formas berbales de alguns berbos cumo lhiebemos.
- huospedo, uorfano, uorgano. I bárias formas berbales de alguns berbos cumo puodamos.
30 de Márcio de 2007
Amadeu Ferreira