021 - Pornomes possessibos
amadeu · 14 de abril de 2007 · Curso de lhéngua mirandesa (1º Anho)
021 - Pornomes possessibos
Formas
un possuidor
bários possuidores
un solo oubjeto
( singular )
bários oubjetos
( plural )
un solo oubjeto
( singular )
bários oubjetos
( plural )
{masc
1ª pessona
{femen
miu
mie
mius
mies
nuosso
nuossa
nuossos
nuossas
{masc
2ª pessona
{femen
tou
tue
tous
tues
buosso
buossa
buossos
buossas
{masc
3ª pessona
{femen
sou
sue
sous
sues
sou
sue
sous
sues
Cumo l nome andica, ls pornomes possessibos andícan (quaije siempre) ua relaçon de puosse. Mas na terceira pessona usa-se subretodo l pornome pessonal - el/eilha, eilhes/eilhas - junto cula perposiçon de.
masculino
femenino
3ª pessona de l singular
del
deilha
3ª pessona de l plural
deilhes
deilhas
Eisemplos:
- á pai, esta camisola ye del ;
- á tie Marie, estas pitas son deilha;
- las nuossas canhonas nun son tantas cumo las deilhes.
Usos de l pornome possessibo
- Uso familiar de l possessibo miu / mie + artigo defenido
- se nun se le seguir nanhun nome ten l sentido de home [ marido ] / mulhier [sposa].
Eisemplos:
- l miu manhana nun puode ir a la feira.
- la mie faç uns doces que nien an casamento bés melhor.
Este uso tamien se bei cun tou / tue, mas mais ralamente .
- se apuis de l possessibo tubir l nome de la pessona puode querer dezir, cunsante l cuntesto:
- home [ marido ] / mulhier [sposa].
Eisemplos:
- l miu Antonho stá malo;
- la mie Marie.
- filho i, mais ralamente, nieto i armano.
Eisemplos:
- l miu Jesé fui a la scuola;
- l miu Juan bai-se a fazer mui grande ;
- l miu Manuel nunca fui a la tropa .
- Uso de l pornome possessibo, na funcion de sujeito, cun nomes que andícan parentena
- Nun s’ usa l artigo defenido antes de adjetibo possessibo quando stamos a falar de pessonas an que s’andica ua de las seguintes parentenas: pai /mai, abó, armano/armana, primo / prima , tiu/tie [sendinés: tio / tia ], padrino/madrina.
Eisemplos:
- mie mai i tou pai son primos carnales , filhos de armanos;
- miu armano casou-se cun tue armana, mas you era tan pequeinho que mal se me lhembra;
- mie madrina i miu padrino quaije nun se conhécen, que solo se bírun l die de l batizado ;
- mie bó inda andaba bestida a la moda de antigamente , cun saiote de burel i bolsa bordada ;
- se nun fusse tou primo a salir por el habie de lhebar ua buona túndia;
- bai a ber se tue mai stá a fertir uobos cun palha .
- stube agora mesmo cun tou tie i inda cheguemos a amentar na tou pai, de tiempo na que dambos éran garoticos.
- Usa-se l artigo antes de adjetibo possessibo quando stamos a falar de pessonas an que s’andica ua de las seguintes parentenas [tal i qual cumo na regra giral]: filho / filha , nieto/nieta, genro /nuora, tiu/tie [cul sentido de home ( marido )/mulhier(sposa)]
Eisemplos:
- sabes por adonde andará l miu filho ? Nun andará metido cul tou?;
- l tou nieto passa porqui i queda siempre un rato a falar cumigo;
- la mie nuora até que ye ua buona rapaza;
- l tou tiu inda tarda a benir?;
- agorica mesmo passei pula tue tie.
Esta regra yá nun se amprega ne ls causos de bocatibo, cumo ls eisemplos a seguir .
Balores de uso de ls possessibos
La regra ye que estes pornomes andíquen ua relaçon de puosse, cumo yá dezimos arriba. Mas hai causos an que nun ye assi, cunsante se apersenta a seguir.
- Usos de ls possessibo cun balor afetibo
Eisemplos:
- mira, miu filho , bás-te pul mundo , mas a ber se nunca te squeces de nós;
- la bida stá mala para todos , miu amigo , i un ten que se bolber.
- Uso de possessibo para andicar ua manha
Eisemplo:
- cul miu bagar chego adonde ls outros;
- uso de possessibo cun sentido andefenido
Eisemplo:
- you acá tengo las mies rezones para nun gustar del.
- uso de possessibo para reforçar ua eideia negatiba, referindo-se a la própia pessona que fala .
Eisemplos:
- agora miu Abílio ye que ten de arrotar a fazer l trabalho todo ;
- benga miu Manuel a quedar siempre culas culpas ;
- quando mais naide querie ir , toca miu Antonho a tratar de las bacas.
- uso de l possessibo para reforçar ua eideia, an que l possessibo se usa an beç de l artigo defenido.
Eisemplo:
- staba you mui çcansado a comer mie merenda;
- andaba you cun miu ganado pul termo
- indo you la sierra arriba delantre de miu ganado, repicando miu caldeiro, remendando mie çamarra.
- uso [substantibado] de l possessibo para andicar aprobaçon dun cumportamiento, modo de pensar ou parentena.
Eisemplo:
- assi me gusta a mi , este ye acá de ls mius.
- puls nuossos [ pula nuossa família ]fazemos siempre todos ls sacrafícios.
Posiçon de l pornome possessibo na frase
L pornome possessibo, an regra , ben antes de l sustantibo. Mas puode benir apuis de l sustantibo, cumo ne ls seguintes causos , antre outros :
- quando l sustantibo nun ten artigo defenido:
Eisemplo:
- yá mais dun anho que nun recebimos amboras buossas;
- quando l sustantibo yá stá determinado por artigo andefenido, ou por outro modo .
Eisemplos:
- nun recebiste ua carta mie eiqui atrasado?
- nun fagas couso, fui acá ua eideia mie.
- para reforço de l’eideia.
Eisemplos:
- an tierra mie nun pon el ls cotos
cun filha mie nun se ha de el casar .
Cuncordáncia de ls pornomes possessibos
An regra , ls pornomes possessibos cuncórdan:
- an género i númaro cul oubjeto possuído;
- an pessona cul possuidor desse oubjeto.
Eisemplos:
- las buossas bacas i ls nuossos burros ye quanto bonda para arar la tierra i traier aqueilha lheinha toda;
- l miu carro i la tue bicicleta nun puoden ir a la par.
Casos de cuncordáncia stranha
Hai casos an que se usa l pornome masculino , mas cun balor femenino, i al alrobés. Queda l registro, mas nun bamos eiqui a studar estes causos.
Eisemplos:
- diç la mai pa la filha : á sou machote que nun páras de andar cula jolda!
- diç l pai deregindo-se al filho : sal-me dende, sue almanecha, nun bés que te molhas?
- diç la mulhier pa l home: a nda que se fusse buona iba a ser para ti, sue baboso !
NB – Ye tamien amportante tener an cuonta l uso de ls pornomes possessibos nas formas de tratamiento, cumo tamien yá dezimos a respeito de ls pornomes pessonales. Mas de las formas de tratamiento falaremos nua licion a la parte .
14 de Abril de 2007
Amadeu Ferreira