SENDIM EM LINHA SENDIN
← L Sagrado

Bocabulairo (03) - L tiempo que faç II

amadeu · 6 de márcio de 2007 · Curso de lhéngua mirandesa (1º Anho)

Bocabulairo (03) - L tiempo que faç II

Nesta segunda licion subre l tiempo que faç, bamos a falar de l aire i de l’auga, pus l tiempo que faç an muito depende destes dous eilemientos de la natureza. Tanto un cumo outro, para alhá desso, yá éran tenidos puls bielhos filósofos griegos cumo eilemientos fundamentales de la bida i de todo l que eisiste ne l mundo. Todo mundo mundo sabe que l aire i l’auga nun ténen solo a ber cul tiempo que faç, mas eiqui bamos a tratá-los mais desse lhado, deixando outros lhados para outras oucajiones.

L aire

L aire, an mirandés, quier dezir tanto esse eilemiento gasoso anquanto tal [atmosfera / atomosfera], cumo tamien quando stá an mobimiento. Neste segundo causo tamien le chamamos biento, mas esta palabra ye menos ousada, ousando-se mais fazer aire [‘hoije nun faç aire’]. Assi, tanto se diç, atirou cun ua cousa al aire, cumo faç un aire (biento) mui fuorte. Ou anton puode-se dezir: las sardinas nistante las alhebantórun ne l aire; alhebantou-se un aire (biento) tan fuorte que custaba a andar pula rue.

Sabemos que l aire arrastra las nubres, trai l friu ou la calor i por esso ten un papel eissencial ne l tiempo que faç. Tamien el, cumo outros eilemientos de la natureza mos aparece ne l bocabulairo cumo un ser animado: lhebanta-se, cuorre, assopra, silba, abranda, serena, assossega, abranda. A las bezes até ancarna ciertos spritos i fuorças: quando se lhebanta un pulberino, que ye un remolino de aire, chamamos-le tamien ua bruxa, que s’albanta ne l aire i lhieba todo cun eilha. Se un andaba pul campo a segar ou a fazer assi cousas aparecidas, era mui malo que benisse ua bruxa pus strampalhaba todo, solo benie para fazer mal, lhebando todo puls aires cumo las bruxas.

Hai algues cousas liadas al aire que siempre m’ampressionórun muito. Cumo tal, ben l més de agosto i ls panes stan trilhados nas eiras; l miedo ye mui grande que chuoba i deia cabo de todo; mas nien sequiera faç un airico para lhimpar (atirar cun palha i grano juntos al aire i l aire aparta un de l outro), todo sereno sien bulhir ua palha; bi you giente passar la nuite an claro a la spera que s’albantasse un airico para ir a lhimpar, mesmo pula nuite, bundaba que houbira un cachico de lhuna para se ber algo. Outra cousa que siempre m’ampressionou muito era la giente andar a trabalhar pul campo, cumo tal na segada, pul rechinadeiro de l sol i sien correr/fazer un airico que fusse, quando las cantigas s’alhebantában cumo ouraciones a rezar por aire i l’einfierno ardie ne l sudor que queimaba l subruolho:

Á Senhor mandai, mandai,

Un airico corredor,

Que s’abrasa l mundo todo,

Miu Dius cun tanta calor!

Quando assopra l aire, tanto puode ser ua airaçada ou bufarda/bufiarda [tamien puode ser bentanie ou bentaneira] ou rabanada d’aire [quando nun dura tanto tiempo], que todo faç abanar i até puode scachar las cousas, ou ser un airico criançoso, quier dezir, suable; puode ser un aire de Touro, friu i seco, tamien chamado Sieiro [quando faç un aire friu dezimos: faç ua cisca ou trisca ou içca, que nun s’aguanta], ou puode ser un airico que cuorre pula calor, an que nun se diç que cuorre l aire, mas diç-se que cuorre la fresca. Assi, l tiempo an que l aire nun pára de assoprar ye un tiempo airoso; l tiempo de calor an que nun cuorre l aire diç-se que ye un tiempo abafado/marralheiro. Ye neste tiempo abafado que un airico sabe bien, un airico an que cuorre la fresca, cumo diç la cantiga:

Fiç la cama na moreira,

Cun gana de madrugar;

Bieno un airico [l biento i] abanou-me,

Staba bien deixei-me star.

Ls nomes de ls aires, an mirandés, puoden bariar de tierra para tierra. Eiqui bou a deixar ls que you conheço i que ls daprendi na mie tierra, an Sendin, tal i qual cumo los úsan las pessonas. Hai trés classes percipales de aires: aire de baixo, aire de riba i aire galhego. Cada un deilhes ten caratelísticas própias i puode recebir outros nomes:

- l aire de baixo [aire que assopra de Sul (S), de Oueste (O) i de Sudoueste (SO)]: este aire, quando assopra de Sul tamien le cháman aire de Preinha [de l nome dua aldé spanhola, Pereña, que queda acerca de l riu lhougo an zlhado de Fermeseilhe] i era cun el que benien las nubradas feias, que quaije siempre traien auga.

- l aire de riba [aire que assopra de Este (E), de Nordeste (NE) i de Sudeste (SE)]: a este aire cháman-le aire de Touro ou Sieiro quando assopra de Nordeste (NE); quando assopra de Sudeste (SE) cháman-le aire de Fermeseilhe. De l aire de riba se diç l dito: aire de riba, aire traidor, pula manhana friu i a la tarde calor.

De l aire de Touro se diç tamien que trai l friu ne ls cuornos, i subre el screbi un die:

(...) Aire de Touro que trai las campanas de Penilha ne ls cuornos

i bola pula Marrielha a rir-se de frunteiras...

Quando l son bai smorecendo

pon folharascas a beilar al tuoro de las cepas

i faç ua música d’einfierno a roçar puls xeixos (...)

(Fracisco Niebro, Cebadeiros, Campo das Letras, 2000, p. 20]

- l aire galhego [ye l aire que assopra de Norte (N)]: ye un aire ancierto, que stá siempre a mudar de cara, de direcion, i por esso ye un aire que rebufa muito.

Quando ua pessona anda pul campo a trabalhar, ten que buscar la buona cara de l aire (sítio de adonde assopra). Assi habie que ir a trabalhar para un sítio adonde se stubisse a la buona cara de l aire senó nun s’aguantaba i chegaba-se a la fin de l die mais muorto que bibo i ende mais balie ua pessona poner-se na araige, quier dezir, ir-se ambora. Saber bien la cara de l aire era mui amportante para outras cousas: por eisemplo, un bun lhapo/lhape tenie que star bolbido pa la buona cara de l aire, senó nun ye abrigadoso; l mesmo la puorta dun casulho, daqueilhes que tenemos muito pul campo, que tamien habie de star bolbida pa la buona cara de l aire. Na nuossa region la melhor cara de l aire ye a Sul.

Para saber d’adonde stá la cara de l aire puode-se fazer de muita maneira, mas l mais ousado ye la beleta, que se pon ne ls telhados i subretodo ne l campanairo, i muita beç ye la figura dun galho que roda cunsante le bate l aire. Por esso se diç que ciertas pessonas son cumo la beleta de l campaneiro i, por esso, nun son de cunfiança, son pouco ciertas i firmes, pus se buolben cunsante d’adonde le bate l aire.

Un sítio de lhadeira que steia bolbido para Norte stá menos spuosto als aires, mas ende l sol nun bate no eimbierno i por esso ye mais friu, i chamamos-le abexedo [absedo ou abissedo]; un sítio de lhadeira que steia bolbido para Sudeste, stás mais spuosto als aires, mas tamien le bate mais l sol no eimbierno i por esso ye mais caliente, i chamamos-le solaina.

Nun die de sol, pul eimbierno, adonde se stá melhor ye a la brigada, quier dezir, adonde bate l sol mas nun bate l aire. Esse ye un sítio abrigadoso. Ye ende que las pessonas de mais eidade gústan de se poner a calcer nas tardes de eimbierno cun sol.

Ls garoticos tamien aporbeitábamos, a las bezes, l aire para jogar. L modo mais ousado era culas boladeiras, que podien ser de bários feitius. La que mais se me lhembra de fazer era cun dous papelicos quadrados que se prendien cun picos de silba nun palico de par’ende un furco de lhargo; apuis prendie-se noutro palo mais grande i ende podiemos prender la boladeira nun sítio alto ou anton dar ua fugida pula rue ou por un camino.

Tamien hai quien ponga uas boladeiras a modo de spantalhos para fazer rugido i spantar ls páixaros, para que nun báian a dar cabo de l fruito ou dua huorta.

 
L’auga

L’auga ten un bocabulairo inda mais lhargo que l aire, yá que puode ser tratada de muitos modos i an muitos stados: hai l’auga que chuobe, l’auga que mana i cuorre, l’auga que stá parada an poços i lhagonas, l’auga que se faç oupor ou carambina, l’auga que se bebe, l’auga cun que se rega, l’auga cun que se lhaba, you sei alhá... Haberá algo que mais mos acumpanhe do que l’auga, yá que sien eilha nien la nuossa bida puode cuntinar nien la bida de nada de l que eisiste?

L mirandeses nun ténen mar i, até hai algun tiempo, l mais deilhes nunca haberan bisto l mar. Dende que l bocabulairo mirandés lhigado al mar seia mui pequeinho. Assi i todo pulas tierras de Miranda passa un grande riu, l riu que mais auga lhieba an toda la Península Eibérica, l Douro. Esso nun sustitui l mar an termos de bocabulairo, mas nun deixa de traier un bocabulairo special lhiado a l’auga. Assi i todo, l bocabulairo liado al riu quedará para outra altura, se acauso treminarmos a tratar del.

Sendo tan lhargo l bocabualiro liado a l’auga, hai deixar clara la raia desta licion: eiqui solo trataremos de l bocabulairo que ten a ber cul tiempo que faç, quier dezir, subretodo de l’auga que ten a ber cul chober i todo l que stá antes i apuis. Mas inda trataremos de l’auga que se faz carambelo quando falarmos de l friu, l que será na próssima licion.

An mirandés usa-se mui pouco la palabra chuiba, anque s’use muito l berbo chober. Cumo sinónimo de chuiba usa-se la spresson caier auga ou outra aparecida: porrascada d’auga, zamborinada, scarabanada; cobiçcar, chobiznar, merujar ou smerujar, snubrinar, etc. Cada ua dessas palabras ten ua segneficado bastante rigoroso, cumo beremos, de modo que la palabra chuiba, de ser tan giral i andeterminada, acaba por nun fazer muita falta ser ousada.

Cumo sabemos, l’auga que chuobe ben de las nubres i l melhor ye ampeçar por estas. Las nubres son formadas cul oupor/bafo que s’albanta de l’auga por bias de la muita calor. Puoden ser nubres de muitas quelores i feitius, mas se fúren spessas i negras, chamamos-le ua nubrada que, an regra, trai ua termienta, sendo las dues palabras sinónimas ua de l’outra, tamien s’ousando troniada ou tronada, quando mete truonos ou trúnios. Mas se fúren nubres que nun amanácen termienta, anton yá solo será un nubrado / anubrado, i por eiqui se bei cumo puode ser tan defrente ousar la palabra ne l femenino ou ne l masculino. Mas nubrado tamien se puode ousar cumo adjetibo, cumo quando dezimos: l cielo stá nubrado, quier dezir, ten nubres. L que ten a ber cun nubres pouco mais bocabulairo mete, pus yá atrás falemos [ber bocabulairo 01] de cielo amalgado, que ten a ber cun ua cierta forma de nubres altas [l que an pertués le chámam ‘cirros’]. Tamien a las bezes s’usa la palabra nubre an sentido figurado para segneficar grande quantidade de cousas juntas: ben ende ua nubre de andorinas; era ua nubre de giente que nun cabie ne l Sagrado. Quando l cielo ampeça a quedar sien nubres ou estas ábren para deixar ber l cielo i pára de chober, diç-se que stá ou bai a scampar ou a anclariar, ou que l cielo stá scampado   ou anclariado, quier dezir, sien nubres. L cielo scampado ye própio de las nuites de gilada / gelada.

Bamos agora a falar de termientas / tormientas ou troniadas / tronadas, que tráien muita auga acumpanhada de truonos, relhampos / relampos, centeilhas, i de fuortes airaçadas que dan cabo de culturas, fruitos i sementeiras. Era para zbiar las termientas que se tocában las campanas a Tinta Nubrada, cumo yá dezimos an licion atrasada [bocabulairo 01]. Nua termienta, puode haber muitos truonos / trúnios [tronar, atronar, troniar] i relhampos/relampos ou relhistros [relhampar/relampar, relhistrar], i puoden caier centeilhas [raios]. Las pessonas siempre tubírun muito miedo a las troniadas subretodo por bias de las centeilhas: quando hai ua troniada i ua pessona anda pul termo nun se puode poner ambaixo las arbles nien star an pie de cousas de fierro, que atráien las centeilhas i até habie a mulhieres que tirában las buoltas de l cachaço i las argolhas de las oureilhas. Cunta-se muita cuonta de pessonas que se morrírun agarradas por centeilhas. Nua troniada, l’auga a las bezes ye tanta que bai todo de mar a monte, ye un delúbio i l’auga cuorre a bazacon formando grandes mundiadas ou chenas / anchenas, quedando las tierras arrieiradas pulas grandes ribeiradas que se formán.

Hai algues troniadas ne l berano, subretodo an Agosto, que nun tráien auga: óuben-se ls truonos i ls relhampos/relampos al loinge, mas nun chega a chober. Cháman-le troniadas secas, mas tamien le cháman caixa i bombo, por solo fazéren rugido.

Algues de las termientas mais malas son de graniço, graniçadas ou zgraniçadas, an que chuobe piedra [zgraniçar], que dá cabo de todo, subretodo an ciertos meses cumo Maio ou Júnio an que las culturas stan an grande zambolbimiento, quedando todo apedreado.

Quando la termienta se bai ambora, l cielo queda scampado, mas muita beç forma-se la cinta de la bielha ou cinta de la raposa, que mais ralamente se diç arco íreç.

Quando l’auga faç falta, úsan-se spressones speciales:

- Bai a chober.

- Que Nuosso Senhor la mande.

Ou, anton:

- Parece que bai a chober...

- Que benga bien chobida, que le faç bien a todo.

L’auga de Márcio questuma tener caratelísticas prórias, yá que, cumo diç l dito, an Márcio faç tiempo de muita maneira: stá un cacho a fazer sol, mas lhougo se bota a chober, tornando a parar un cacho apuis. A esta auga de Márcio cháman-le scarabanadas, zamborinadas ou porrascadas. Se ben ua porrada d’auga fuorte, diç-se que ye ua çcarga d’auga [dende que se diga na cantiga pa la troniada s’ir a çcargar para outro lhado...]. Muita beç essa auga ben puxada a aire i parece inda mais fuorte do que ye.

L chober pouca auga, mui debagarico, tamien ten nomes speciales: esto nun passou dun refieiro ou un merujeiro, diç-se quando chobiu tan pouco que mal dou para atamar l puolo; se chuobe debarico, mas muito tiempo, diç-se que stá a chobiçcar, ou chobiznar, ou a smerujar, ou a snubrinar. A essa auga chama-se-le ua morrinha, ua chobiznalha, un nubrineiro, un nubreiro, i outros nomes. Quanto chuobe muito diç-se: chuobe que Dius la dá; chuobe tanto que até ls perros bében de culo.

L’auga que chuobe, cai an pingas, que puoden ser pingas gordas ou a modo de nubrina. Las pingas gordas báten ne l suolo, adonde yá hai auga, i sáltan fazendo cacholicas. L mesmo se passa culas boteiras de ls telhados.

Hai a bezes, ne l eimbierno, an que l’auga cai an forma de niebe, cumo ua nebada, caiendo an copas de niebe / mofas de niebe. Quando stá a nebar parece todo mui guapo i ye antressante porque podemos andar a boladas i fazer caramonos de niebe, mas queda mui friu. A las bezes la niebe mete-se por todos ls lhados, ye ua niebe furaqueira / niebe buraqueira, formando grande cembas nas rues i até acubrindo las puortas de las casas.

Quando se spera que baia a chober muito diç-se: bai a star un die d’auga; falando de l passado: stubo un die d’auga.

A las bezes, l’auga nun chega a formar nubres nien a caier deilhas, formando solo nubrina. Esta puode ser rala ou spessa/cerrada, i ser mui frie. Quando la nubrina se çfaç diç-se que stá a alhebantar. A las bezes la nubrina deixa todo ancarambinado, que até eilha mesma se buolbe an carambina, i a essa nubrina chama-se-le cenceinho. Deilha falaremos melhor na próssima licion, quando tratarmos de l friu.

06 de Márcio de 2007

Amadeu Ferreira

206 besitas ne l sítio de anton

Ação concluída.
Antrar

Para screbires ne l sítio, diç-mos quien sós. Ye ua beç — depuis quedas antrado.

ó