Preguntas al porsor
francisco · 25 de setembre de 2007 · CURSO DE MIRANDÉS de l SAL – 2º ANHO
Senhor porsor como l´anho passado habi esta rubrica astanho tamin serie anportante.
You no primeiro exercício bi a alhá "bento" scrito. Ua lhéngua stará siempre a eiboluir i a buscar cousas a outras lhénguas, i esta(Mirandés) irá a buscar a l Portués.
Sculpai-me mas you en mi casa nunca oubi dezir. " l bento stá galhego, ou de baixo, ou de riba, ou fazie un bento".
Se you fala-se assi, an modo de casuada en casa lhougo me dirén se you era de Trabanca a falar assi, sien sprimor para Trabanca.
Bien sei que muita palabra destas se usán pala Raia, nun sei se este será l caso.
Mas queda assi splicado l porque you digo porque quiro siempre falar a la moda de Sendin, i direi siempre aire(se ye assi que se scribe).
Sculpai-me que you em algues cousas nun poudo ceder.
abraços
zé mialito
36 repuostas
amadeu 25 de setembre de 2007
Este spácio ye para poner las preguntas al porsor.
2giga 27 de setembre de 2007
Sr. Porsor, ua beç que andamos a fazer eisercicios de traduçon, gostarie de le pedir que se possible fazisse ua lista de pelabras i spreçones que se puodan traduzir de maneira facele ne l WORD utlizando la ferramienta "localizar-substituir". Por eixemplo:
Não -nó
É - Ye
já - yá
sim - si
e - i
o - l
os - ls
v - b
.... etc
Neste ultimo eisercicio utlizei esta ferramienta i fui mui utele.
Oubrigado
amadeu 28 de setembre de 2007
Stá bien, Pedro. Essa ye ua mui buona eideia.
I cumo ye que se faç esso, que puode ambolber miles i miles de palabras, yá que ten de tener las formas todas, berbos cunjugados, singular i plural, masculino femenino, etc.?
Por mi stou çpuosto a fazer essa spécie de corretor, i todo mundo puode ajudar, mas perciso de la ferramienta anformática para esso. Qualquiera pessona ou bárias puode ir metendo alhá palabras, çque stéian ciertas i l dicionário de berbos cunjugados puode ajudar, assi cumo l bocabulairo que l anho atrasado publiquei i las letras de l dicionário que stou a publicar,etc.
Que me dizes? I quien starie çpuosto a colaborar? Por mi puodo cordenar para que nun sálan erros.
Será que esse poderie ser un de ls oubjetibos, para alhá de ls outros, deste curso?
Queda abierta la çcuçon i béngan perpuosta i eideias práticas.
Amadeu Ferreira
alfredo 7 de outubre de 2007
Buonas nuites, Porsor Amadeu,
You bou a poner ua pregunta que cumoquiera ten ua respuosta mui simples, mas you solo nun sou capaç de l'ancontrar. Pido-bos más un cachico de l buosso tiempo a ber se me zdais este nuolo.
Ne l eisercício ampeçar II, ua de la resoluçon de ua de las frases dezie: "habie alhá dous PALUMBICOS...."
You habie screbido PalOmbicos, por bias de cuidar que palombicos serie ua deribada de palombo i que nun se poderie demudar la raiç de la palabra mai an la deribada. Sei bien que antes de las nasalisaçones cun M,N se debe ousar U i tamien sei que eisistirá palumbar. l que you procuro ye: la regla de U antes de M/N bal siempre i nun se le bota fé a las deribaçones?
Çculpai la dúbeda ser tan de purmeira classe, mas a nun ser eiqui you nun sou capaç de ancontrar/ancuntrar sítio adonda la çfaga.
amadeu 8 de outubre de 2007
Repuosta a preguntas 03
Ne l eisercício ampeçar II, la resoluçon de ua de las frases dezie: "habie alhá dous PALUMBICOS...."
You habie screbido PalOmbicos, por bias de cuidar que palombicos serie ua deribada de palombo i que nun se poderie demudar la raiç de la palabra mai an la deribada. Sei bien que antes de las nasalisaçones cun M,N se debe ousar U i tamien sei que eisistirá palumbar. l que you procuro ye: la regla de U antes de M/N bal siempre i nun se le bota fé a las deribaçones?
Çculpai la dúbeda ser tan de purmeira classe , mas a nun ser eiqui you nun sou capaç de ancontrar/ancuntrar sítio adonda la çfaga.
Alfredo (6/10/2007)
Repuosta
1. La pregunta que pones, Alfredo, nun ye fácele i sabes-lo bien. Por esso, tamien nun sei se la repuosta bai a ser buona, mas tamien eilha corresponde al stádio de antendimiento an que tengo las cousas.
Bamos a ampeçar pul que sabemos i adonde yá stá l eissencial. Na licion 007 de l 1º anho , dezie l seguinte :
«L zaparecimiento de ls ditongos crecientes ie i uo nas palabras deribadas
(...)
La regra que acabemos de apersentar lhieba a que palabras deribadas de outras que ténen ditongo creciente, déixen de tener esse ditongo : ie passa a e i uo passa a o. An todos esses casos de palabras deribadas, la sílaba tónica muda de sítio , cumo podemos ber ne ls eisemplos a seguir .
Eisemplos:
- piedra > pedreiro > pedreira > pedrica > pedregal;
- fierro > ferrico > ferreiro > ferrador ;
- biendo > bendear > bendada; bendica;
- cuorda > cordel > cordeleiro > cordon;
- suonho > sonheira > sonhador .
Se l ditongo creciente uo ten a seguir un n ( que nun steia ne l grupo nh) anton, an palabra deribada, passa a u.
Eisemplos:
- fuonte > funtica > funtana > funtanina;
- cuonta > cuntica > cuntador;
- puonte > puntica > puntalete. »
2. Esta ye ua regra que aparece na Cumbençon a perpósito de las deribadas de sílabas an que na palabra simples hai ditongo creciente, dando-se l eisemplo de funtica [p. 24]. Mas essa regra balerá para todos ls casos an que l grupo –on- ou –uon- / –om- séia átono , screbindo-se siempre –un- / –um-. Esso quier dezir que la scrita acumpanha l sonido de la palabra , que tamien ye altarado quando la sílaba deixa de ser tónica, tornando-se, assi, muito mais fácele la scrita i la lheitura de las palabras mirandesas. Buono serie que la Cumbençon tubisse çclarado essa i outras regras , mas bien sabemos que la Cumbençon nun tratou de todas las regras .
L que Alfredo stranha ye que se demude la raíç de la palabra mai. Mas que raíç i que palabra mai?
Cumo podemos ber, la raíç tanto demunda an palumbico cumo an palumbar (lhatin columbar), yá que dambas las palabras bénen de palomba (lhatin columba).
L mesmo se passa de fuonte (lhatin fontem) para funtana (lhatin fontana) i para funtanina (lhatin fontana+ina), i nien por esso la regra deixa de ser cunsagrada na Cumbençon.
Ye berdade que hai essa mudança , i fui essa la regra que fui cumbencionada, mas se agarrarmos la raíç lhatina bemos que ye palomba que se aparta de la raíç i nó ls sous deribados. Yá an fuonte se passa todo alrobés. Dende que you arribe pregunte, - que raíç i que palabra mai?
Anton, esso amostra que la regra cunsigue ajuntar l modo de formaçon, scrita i lheitura dun cunjunto de palabras, seia la sue raiç [mirandesa ou lhatina] –on-/-uon-/-om- ou –un-/-um-.
3. Eisemplos.
Dou ls seguintes eisemplos, para alhá de ls que yá stan arriba , adonde la scrita demuda nas palabras deribadas:
selombra > selumbriu > selumbron
chombo > chumbar > chumbadeiro
palomba > palumbar > palumbica
Quanto a berbos dou l eisemplo de dues formas berbales, an que la sílaba aparece cumo tónica (-on-, -om-) ou cumo átona (-un-, -um-):
ancuntrar: ancontro, ancuntramos (1ª pes. sing. i pl. de l pers . and.)
cumprar: compro, cumpramos ( id .)
arrunsar: arronso, arrunsamos ( id .)
asselumbrar: asselombro, asselumbramos ( id .)
strelundar: atrelondo, atrelundamos ( id .)
mundar: mondo, mundamos ( id .)
runcar: ronco , runcamos ( id .)
scunder: scondo, scundemos ( id .)
zumbar : zombo, zumbamos ( id .)
rumper: rompo, rumpemos ( id .)
adundiar: adóndio, adundiamos ( id .)
Eisemplos de algues palabras an que se bei la aplicaçon de la mesma regra [i que an pertués se scriben cun –on- / -om-]:
cumbencido, cumbersar, cumbidar, cumbinar, cumbite, cumpadre, cumpanha, cumpanheiro, cumplicar, cumponer, cumprar, cumprir , cumpuosto, cumputador, cunceilho, cundiçon, cunfessar, cunfiança, cunfiar, cunfisson, cunfrarie, cunfundir, cunfuson, cungresso, cunjugaçon, cunjunçon, cunjunto, cunquistar, cunsagraçon, cunsagrar, cunseguir, cunseilho, cunserba, cunserbar, cunsolar, cunsulta, cunsultório, cunta-dedos, cuntaige, cuntapie, cuntar, cuntato, cuntenido, cuntento, cunterránio, cuntestar, cuntigo, cuntinar, cuntinéncia, cuntinente, cuntino, cuntrabandista, cuntrabando, cuntradiçon, cuntrafeito, cuntrairo, cuntrapeso, cuntraponer, cuntratar, cuntratiempo, cuntrato, cuntriçon, cuntrito, cuntrolar, cunturbar.
4. Mira Alfredo, se achares que puode tener antresse zambolber este diálogo , bamos a esso.
07 de Outuibre de 2007
Amadeu Ferreira
alfredo 8 de outubre de 2007
Buonas nuites, porsor Amadeu,
Oubrigado pul buosso tiempo!
Nun ye perciso cuntinar la splicaçon. L que me dezistes fai sentido! Bien me cheiraba que la rezon habie de ser simples, i por isso más me anreliaba por nun ser capaç de la ancuntrar you solo. Oubrigado outra beç i çculpai por bos fazer gastar l buosso tiempo cun las mies chochices!
Leonardo Antao 23 de outubre de 2007
Amigo Amadeu Ferreira:
L que significa zgobiar? Parece ser la purmeira beç que beio este berbo. Agradeçie l tou esclarecimiento
Leonardo Antão
amadeu 23 de outubre de 2007
Caro Leonardo,
Eiqui te deixo l que poderie ser l'antrada de la palabra zgubiar/zgobiar nun dicionário mirandês-português:
zgubiar v. 1. Escorregar: sentou-se na peinha i zgobiou puli al para baixo. SIN. arrebalar, slubiar. 2. +se Escorregar: la lhatica zgubiou-se-le de la mano i caiu-le al poço. SIN. scucir.
Cuido que queda claro. Mas tenes rezon, esta palabra nun ye fácele oubi-la i you mesmo solo la oubi hai mui poco tiempo, de pessona yá cun arrimado a nobenta anhos. Ye daqueilhas cousas que se ua pessona nun registra pula cierta se ban a perder.
Un abraço,
Amadeu Ferreira
francisco outor 23 de outubre de 2007
editada dia 22-10-2007 23:37:23 por: francisco
Bounas para todos....
Senhor porsor no Eisercício IV aparece l berbo tembrar, you nunca l oubi.
Penso que querá dezir - tremer. Mas tremer en Mirandés nun eixiste?
Mas you tal como l colega de classe Leonardo tamién nun conhecie zgubiar, i tamien acredito que um de ls sous sinónimos tamien muitos nun l conhecissen que ye slubiar.
Dado que nun tenerie dado assi ourige a nenhua palabra pal portués. Mas desso nun sou antendido, deixo para bós. se assi l antendirdes.
abraços
´
Zé Mialito
amadeu 23 de outubre de 2007
Tembrar i tremer an mirandés, subre ua pregunta de Zé Mialito
Antes de mais, buonas nuites, Jesé. Nunca deixes de poner preguntas, pus son las preguntas que mos pónen a pensar i a çcubrir l que nun sabemos ou a dar un melhor aliçace al que yá sabemos.
Siempre oubi dezir an mirandés tembrar i ls sous deribados, cumo tembradeiras, tembradela, tembraduro, tembradura. Fui essa la palabra que you daprendi zde siempre an mirandés. Sei que tamien se usa la palabra tremer, mas cuido que haberá antrado ne l bocabulairo mirandés hai pouco tiempo, por anfluença de l pertués, i nada me stranha que Zé Mialito solo tenga oubido esta. L berbo tembrar yá stá decumentado an José Leite de Vasconcellos [Estudos de Philologia Mirandesa, I, 1900, p. 285] i, mais achegado a nós, an Moisés Pires, Pequeno Vocabulário Mirandês-Português.
Tembrar ben de l lhatin tremulare, sendo palabra tamien ousada ne l lhionés de la Maragatarie (Eugenio Miguelez R., Diccionario de las Hablas Leonesas). Dízen Corominas-Pascual que essa ye la forma mais antiga i que ye dialetal, sendo la mais ousada na Eidade Média (Diccionario Crítico Etimológico Castellano e Hispánico - DCECH, temblar). An Deilão [aldé adonde se falou lhionés até hai uns anhos atrás], Bragança usa-se tembrão, deribado de tembrar, que ye ua pessona que tembra muito [Vítor Fernando Barros, Dicionário do falar de Trás-os-Montes e Alto Douro].
An castelhano i asturiano usa-se subretodo temblar, mas an castelhano tamien se usa, mas menos, tremer, cumo an pertués.
An cunclusion you dezirie :
- que tembrar ye palabra mirandesa i lhionesa zde la alta eidade média, quando la lhéngua se formou;
- que tremer antrou a fazer parte de l mirandés yá mais acerca de nós, por anfluença de l pertués, porparando-se para spulsar aqueilha forma, se por nós nun fur defendida.
23 de Outubre de 2007
Amadeu Ferreira
PS - Un die destes yá tornarei a falar de sgubiar i de slubiar.
francisco outor 23 de outubre de 2007
Solo para acabar esto de l tembrar i de l tremer.
Hai ua palabra antermédia i esta si la oubi muito. Nun la ponis-tes na boussa lista de berbos que ye tritar. Stou a tritar de friu; eilha tritaba(ou tremie) como baras berdes.
Ambora tamin se usé fazer trites que querá dezir - nun fagas caçuada de mi.
Ou quando se bei un palhaço ou malabarista puode dezir-se assi: fazie pali uns trites.
Ambora la morfologie de las palabras bai a l´ancontro del mesmo sentido, penso you.
Quanto a la lista de berbos, ende se bei que la Língua Mirandesa ye rica i tien muitas palabras que na traduçon imediata nun se apliquen en portués.
zé mialito
amadeu 24 de outubre de 2007
Tritar, trites i triteiro
Buonas nuites Jesé i a todas i todos,
Tenes rezon, Jesé, tritar quier tamien dezir tembrar. Mas nun fui mie eideia sgotar todos ls berbos cun esse sentido. El correponde al tiritar que se usa an pertués i an castelhano, cul mesmo sentido que an mirandés. La sue ourige parece ser ounomatoipaica, quier dezir, ben de l sonido tir/tre que ua pessona faç repetidamente quando stá a tembrar.
Mas la palabra triteiro, nada tem a ber, inda que la forma para ende mos lhiebe. Quier dezir an mirandés, cumo diç Jesé: saltimbanco, un misto antre artista de circo, trapezista, i palhaço. Por esso, trites son todos ls mobimientos que faç l triteiro: dar saltos speciales, fazer de palhaço, arremedar, etc.
An castelhano corresponde-le la palabra titerero i an pertués titereiro. Nun caso i noutro essa ye la pessona que mexe ls títeres, que son a modo uns caramonos que se méxen por meio de cordeles que se púxan ou por meio dua mano que se mete andrento. Admite-se que las palabras pertuesas haberan benido de l castelhano i cuido que las mirandesas tamien poderan haber eiboluido zdende. L que ye antressante de ber ye cumo l sentido de las palabras eiboluiu. Tamien se aceita que l’ourige de la palabra títere será ounomatopaica.
Antigamente andában artistas de circo pulas aldés, que le chamában triteiros ou rebertos. Inda se me lhembra bien. I tanto fazien representaçones cun monhecros (títeres) cumo eilhes mesmos dában saltos i fazien palhaçadas. Assi, ls trites deixórun de ser esses monhecros para passar a ser todo l que era feito puls triteiros. Dende la palabra passou pa l uso quemun aplicando-se a atos de las pessonas acumparados als de ls triteiros.
Podemos preguntar-mos cumo ye que se eiboluiu pa la forma de la palabra mirandesa, i talbeç ende tenga habido algue anfluença de l berbo tritar ou outra palabra que ten a ber cun ua pieça de l carro, adonde roda l eixe, que le chamamos antriteiras i que an ciertas falas lhionesas le cháman triteiras ou triteiros. Mas nun sei se assi haberá sido ou nó.
24 de Outubre de 2007
Amadeu Ferreira
francisco outor 24 de outubre de 2007
editada dia 24-10-2007 22:12:49 por: francisco
francisco outor 24 de outubre de 2007
editada dia 24-10-2007 22:23:51 por: francisco
editada dia 24-10-2007 22:15:32 por: francisco
Bounas noites outra beç: Mirai para acabar está cobersa, ponistes onte outra palabra que ye antriteiras, se bien percebie son las cunhas que están spetadas nas barras de l carro, que nun deixon scpar l eixe nin para trás nin para adelantre. Tamin nun conhecie essa palabra, que até rima com angrideiras. Antre las antriteiras i l´eixe botaba-se alhá xabón para l carro nun chiar. Mas en Zenísio como screbiu nas Froles Mirandesas Faustino Antão botaban bergonças de trubisco, para apertar i fazer chumaço, i serie ua melhor soluçon que el xabón porque no berano la madeira contrai i l chiaduro até fazie música.Buono até la proxima pergunta.zé mialito
amadeu 25 de outubre de 2007
editada dia 25-10-2007 1:40:08 por: amadeu
Antriteiras i coucelhones
Buonas nuites, Jesé,
Dizes que la cumbersa iba a acabar, mas bien bés que inda nó. Torneste hoije cula palabra antriteiras [an+triteiras], i faziste bien porque ye ua palabra bien guapa i que cuorre l risco de se perder porque respeita al antigo carro de buis i de mulas que stá a zaparecer. Un carro tenie dues antriteiras de cada lhado i podemos defeni-las assi: pieças de madeira que son metidas nos coucelhones i entre eilhas roda l eixe de l carro.
Hai lhugares de Miranda adonde le cháman triteiras, que ye la palabra de base. Esta ye ua palabra lhionesa, que se usa an bárias falas lhionesas, i por palabras cumo estas tamien se bei cumo l mirandés nada ten a ber cul pertués nien cul castelhano.
La palabra ben de l lhatin tractoria [de l berbo traho, que quier dezir puxar, arrastrar] que se refire a cousas que sírben para puxar, para arrastrar.
Eiqui acerca de la tierra de Miranda, an Fornos de Lagoaça, cháman-le estroitoiras/estroitoeiras, i sabemos que essa ye ua tierra de anfluéncia de la fala lionesa i ye essa ua palabra lhionesa que passou pa l pertués stramuntano. An Pertués de fuora de nuossa zona cuido que le cháman cantadeiras.
Para nun quedáren dúbedas, torno a ua palabra de que onte nun falemos i que ye aparecida cun todas estas de que tenemos benido a falar, mas que puode anganhar: ye l berbo antritar, que quier dezir « scaldar, meter las cousas an auga a ferber» i que ye algo que se faç culas tripas quando las stan a amanhar i assi al meté-las an auga i sacá-las lhougo a seguir quédan ancolhidas, cumo se stubíssen cun friu. Cuido que este berbo ben de tritar, de que falemos eiqui onte.
Arriba dixe que las antriteiras / triteiras éran metidas ne ls coucelhones. Este tamien éran pieças de l carro que se ponien de cada lhado, por baixo i al meio de las baras / ceda. An Binhais cháman-le coucilhões; an Freixo coicões/coucões; noutras partes, an pertués, tamien le cháman cantadeiras.
Tamien cuido que esta ye ua palabra lhionesa, yá que an bárias falas lhionesas se diç cocillón / cociñón / coción / cociyón (este an sturiano). Porqui se bei cumo tamien esta palabra mirandesa nun ten nada a ber cul pertués i mesmo cul castelhano.
Dízen ls outores que ben de l lhatin calcilione, de calx. cis > carcanhal.
I pronto, quédan eiqui mais estas palabras i ua rápida splicaçon. Serie antressante que algues deilhas se podíran aplicar als carros modernos, i esso solo nun acunteciu porque las anfluenças ténen sido outras i, l mais de las bezes, las pessonas que trabálhan cun esses carros nun adomínan bien l bocabulairo mirandés.
Solo mais ua cousa, Jesé, para acabar por hoije. Quien falou de meter l trobisco ne l eixe de l carro fui you. Bai a lhá a ler outra beç l blogue i berás. Muita beç, quando you era garoto i iba a acarrear cun miu pai, el me mandou a saber de trobisco para meter ne l eixe de l carro i assi nun ‘arder’. Essa era ua prática de Sendin, mas solo para quando nun se tenie a la mano xabon, ou borras de azeite, ou ua miolha de quenhon, que esses éran ls materiales de primeira.
25 de Outubre de 2007
Amadeu Ferreira
adeusdado 26 de outubre de 2007
Cara porsor Amadeu.
Parece que l sistema bai dando erros i anton mandei mais que ua berson
d´al eixercicio. Apagai todos menos l´último
adeusdado
alfredo 4 de nobembre de 2007
Caro porsor Amadeu,
Acá stou you outra beç cun las mies cunsemiçones! You bien digo que nun bos quiero roubar muito tiempo, mas siempre roubando…desta beç la culpa tamien fui de buosso armano Carlos que me animou que diç que bos gusta muito cumbersar subre estas cousas. L que you tengo tamien nun son bien dúbedas, ye solo para bos pedir la buossa oupenion:
1 - Ye por bias de l Persente de l Cunjuntibo de ls berbos de la purmeira cunjugaçon. Nun de ls buossos scritos, bós dezis: “L persente de l cunjuntibo ten benido a sufrir algues pressones quanto a la sue cunjugaçon, yá que hai ua tendéncia para demudar l assento i torná-lo armano al de l pertués, subretodo na 1ª i na 2ª pessonas de l plural.
Assi, hai ua tendéncia pa la forma béilemos passar a beilemos i pa la forma béiledes passar a beileis. Dambas a dues son ousadas.
Assi i todo, estas segundas formas inda son menos ousadas i cuido que debemos de mantener las formas oureginales mirandesas.”
You stou por la buossa eideia i inda acrecento que, an San Pedro, las pessonas que fálan Mirandés nun conhécen las segundas formas ou anton dízen que ye Pertués. Assi i todo, staba todo bien, l porblema ye que la Cunbençon nun assinala las purmeiras formas ousadas an San Pedro. L paradigma que dan para la purmeira cunjugaçon – cantar - solo apersenta CANTEMOS i CANTEIS. A ber a bós que bos parece!
2 - Inda ne l Persente de l Cunjuntibo, an la 3ª cunjugaçon, l modelo que ye dado – partir - apersenta an la terceira pessona, plural: PÁRTEN. An San Pedro ye cierto que la forma ye PÁRTAN, cumo bós tamien poneis siempre. You cuido que há de haber sido un errico que se les scapou antes la botar a la tipografie, assi i todo nun custa nada perguntar a ber.
3 – Subre l berbo SER tamien dezis bós: “Hai un outro tiempo que tamien apersenta bariaçon, mas nun tengo dados para medir la sue amportança nien an que tierras essas formas son ousadas. Solo por esso nun las pus a la par de las outras na cunjugaçon de l berbo. Stou a falar de las trés purmeiras pessonas de l amperfeito de l cunjuntibo, an que tamien se úsan las formas fussa, fussas, fussa. Tengo oubido estas formas, mas tamien tengo oubido pessonas que fálan bien a corregir l uso deilhas. Tamien estas formas nun aparécen na Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa. Esta bariaçon e/a na fin, nun aparece solo ne l berbo ser, yá que s’usa tamien ne l mesmo tiempo de l berbo tener (tubissa, tubissas, tubissa) i de l berbo haber (habissa, habissas, habissa), i inda an outros berbos, rezon porque cuido tratar-se de algo que ten que ser melhor studado.”
You sou meio xordo, mas puodo dezir que an San Pedro oube-se muito las formas fussa, fussas, fussa,- tubissa, tubissas, tubissa - habissa, habissas, habissa…i mais: nun ye solo ne l singular mas tamien ne l plural – fússAmos, fússAdes, fússAn – tubíssAmos, tubíssAdes, tubíssAn i por ende afuora.
I inda acrecento que nun ye solo nestes berbos, ye an todos, e.g., stubissA, stubissAs, stubissA, stubíssAmos, stubíssAdes, stubíssAn…an todos los berbos.
Tamien le procurei als que fálan Mirandés a ber l que les parecie, se serie fussE ou fussA, i, al cuntrairo de l que bos dezírun a bós, eiqui pénsan que habie de ser fussA i lhebar l “A” an to las pessonas de l Amperfeito de l Cunjuntibo de todos ls berbos.
4 – Inda por bias de trocas de “E” por “A”, tamien dízen an la Cumbençon: “A letra e, seguida na mesma sílaba de n ou m, representa, em posição tónica, uma vogal nasal aberta (benga). Em posição pretónica, representa uma vogal nasal muito fechada (bendima).”
Antes, an la página 13, son apersentados ls sonidos de l ABC Mirandés i esta bogal nasal mi cerrada ye repersentada por un “i” cun un tracico al meio i un til (you nun ancontro ls símbolos fonéticos ne l cumpu*ador, tengo que me splicar assi). L mesmo símbolo, sin til – nó nasal -, ye apersentado para repersentar l sonido de l E an “bEstido, bErgonha, cEbada, cerrado i dEzir.
Torno a dezir que you sou meio xordo i nun se me puode botar muita fé, mas a mi peç-me que, an san Pedro, l sonido de l E an bEndima i an cEnteno nun será l mesmo sonido que se oube an cEbada i an cErrado i que stará más cerca de l sonido que se oube an mAndil ou an Antes, que son outros eisemplos dados an la página 13, para oucurréncias de scrita de l A.
Mesmo quando ye la reduçon de l ditongo”ie” l sonido que se oube ye A – Tiempo > tAmporada.
Para reforçar la mie eideia, tamien bos puodo dezir que tenemos acá un que le chamamos l “Angenheiro BAndimas” por bias de já haber sido acaçado a screbir muita beç “bAndimas” an Pertués, l que puode querer dezir algua cousa subre la cuncéncia que las pessonas ténen de l sonido que óuben.
Por isso you cuido que se puode dezir que an San Pedro l sonido de EN/EM antes de sílaba tónica nun será tanto l sonido de cEbada ou cErrado i que será más l de mAndil.
You nun quiero demudar la Cumbençon nien dezir que stá mal fazida, loinge disso, solo cumbersar subre eilha i subre l Mirandés, oubir la oupenion de Porsor Amadeu, que ye siempre un regalo oubir-la, ou anté a de ls outros de ls outros pobos, que tamien poderan dezir muito subre isto.
Oubrigado por la buossa pacéncia, pra quien ampeçou a dezir que nun querie roubar muito tiempo yá fiç un lindo cerbiço!
francisco outor 4 de nobembre de 2007
Staba só aspera de lá traduçon, quedei admirado quando bi que en Zenísio se diç brime i en San Pedro tamien, en Sendin nunca l oubi. I inda ajudei a puxar durante alguns anhos feixes de bimes, i buta-los de molho junto cun berga nun poço para ls lados del Rosal nun poço de ls Patateros. Apuis de algun tiempo de molho, fazien-se como se sabe, asnales, cestos de la palha, cestas, augadeiros, cestos strequeiros, i canastras, i an tiempos outras cousas. Mas nun fui por esso que bin.
Agora pergunto you, anbora nun haba ligaçon de sgnificado antre bime i bimar que son usádas en Sendim, penso you que só na forma scrita.
Nas outras tierras diç-se brime, tamien se usá brimar? Yá que por alhá tamien se brimaba? ou bimaba? desso tengo you la certeza!
zé mialito
amadeu 4 de nobembre de 2007
Bime i bimar
Buonas questiones que tu pones, á Jesé. Bamos a ua de cada beç: bime i bimar.
1. Bime i brime
Tenes rezon quando dizes que nunca oubiste dezir brime, mas siempre bime, pus ye assi que se diç an Sendin. Portanto, até ende, stá todo bien. Se tornares a ler las notas que deixei a la traduçon de l guapo testo de Trindade Coelho [que nun chegou a ser coneilho, cumo tu dizes], berás que you digo esso mesmo, i acrecento que l género demuda: bime ye siempre masculino, mas brime nuns sítios ye masculino, mas ne l mais de las tierras ye femenino. Por eisemplo arrepara que Alfredo [San Pedro de la Silba] i Pinheirinho [Caçareilhos] úsan la palabra brime cumo masculina, mas Faustino Antão [Zenízio] cumo femenino. Todos ls sendineses úsan bime cumo masculino. Quales stan ciertos? La repuosta, yá la sabes: todos stan ciertos, i cada ua/un stá a aporbeitar la bariaçon que la lhéngua premite.
Aqueilhas dues formas bénen de l lhatin vimen, vimenis. Dende bieno la palabra mais antiga bimbre, que dou mimbre an castelhano, por eisemplo. Mas las formas desta palabra son tantas an lhionés que até dá admirança, i eiqui deixo ua lista para beres: vimbre, bimbria, brimbia, brimba, brimbe, bremba, brembia, blima, blime, brime, brima, bime [Janick Le Men, Léxico del Leonés Actual, I, 2002]. Porqui se bei cumo la bariaçon an mirandés até nien ye tan grande.
La bariaçon antre femenino i masculino nun se dá solo an mirandés, mas noutras falas lhionesas i tamien an castelhano. Dende nun ben qualquiera porblema.
2. Bimar
La palabra bimar nada ten a ber cun bime. Bonda mirar pa l sou sentido i ourige, mas tamien pa las forma que recibe nas bárias lhénguas.
Cumo sabes, la primeira arada que se dá a la tierra ye la relba / relbar que se faç antre janeiro i márcio, cunsante l tiempo deixa. Puode-se relbar a scachar quando se ara ne l mesmo sentido de ls sucos bielhos, scachando l lhombo de l suco; ou relbar a cortar quando se ara de modo perpendicular ou de sgueilha an relaçon als sucos bielhos.
La segunda arada que se le daba a las tierras, ende pul més de maio ou júnio, era la bima / bimar. A las bezes, quando la tierra ten muita grama ciega ou algo assi, até hai que tornar a bimar an agosto. I para cortar melhor las yerbas, a las bezes (subretodo nas binhas) ousaba-se la bimadeira que era un fierro, muita beç feito de ls cambones de carro, i que se prendie a la reilha an forma de cruç i cortaba la yerba que agarraba.
Ora la ourige de bimar ye l lhatin binare que, por sue beç ben de binus que quier dezir doble: acá stá anton l’eideia de segunda arada, que la palabra ten an mirandés (i nas outras lhénguas).
Hai que dezir que esta palabra eisiste an todas las lhénguas romances spánicas i gálicas, i nun ye specífica de l mirandés: binar (pertués, castelhano, catalan i oucitano), bimar (galhego), biner (francés). An lhionés achamos las seguintes formas: abinar, binar, bimar, bismar, bimir, bimer.
Eiqui stá Jesé, i spero tener adelantrado algo na splicacion. Sabes que nua tierra bien bimada se sembraba melhor.
Un abraço,
4 de Nobembre de 2007
Amadeu Ferreira
francisco outor 4 de nobembre de 2007
Mirai, nun tierra bimada até puode nun se sembrar melhor! Depende de la mano del arrador. Se la tierra stubir chena de marradas apuis de bimada, l trigo poude quedar a las anbelgado.
Mas you yá sei que l Mirandés ye rico a dezir las palabras. Afinal an todas las tierras se diç bimar(berbo) ou bima(que nun ye femenino de bime).
Pus brime yé mais ua maneira de deixar dezir i screbir a ls falantes del mirandés central. Assi se puode dezir bime i brime.
Outra cousa que a mi me anda a ruber ye las palabras quel caíu l "g" entre dues bogales en Sendin tamien se poudem screbir de las dues maneira como eisemplo bos dou trio/trigo miguelito/mielito/mialito.
zé mialito
amadeu 4 de nobembre de 2007
L persente de l cunjuntibo [1ª i 2ª de l plural] de ls berbos de la 1ª cunjugaçon
Buonas tardes, Alfredo,
Cumo pones preguntas mui cumplicadas, bou a tener que te respunder a las prestaçones. Mas bota-le siempre que you gusto de çcutir estas cousas i este ye un bun modo de ber l que stá bien ou nó, yá que muita beç nun coincemos la bariaçon de la nuossa lhéngua. Todo nós tenemos que studar muito mais i nun cuidar que yá sabemos todo.
Dizes tu a respeito de persente de l cunjuntibo de ls berbos de la 1ª cunjugaçon:
1 - Ye por bias de l Persente de l Cunjuntibo de ls berbos de la purmeira cunjugaçon. Nun de ls buossos scritos, bós dezis: “L persente de l cunjuntibo ten benido a sufrir algues pressones quanto a la sue cunjugaçon, yá que hai ua tendéncia para demudar l assento i torná-lo armano al de l pertués, subretodo na 1ª i na 2ª pessonas de l plural.
Assi, hai ua tendéncia pa la forma béilemos passar a beilemos i pa la forma béiledes passar a beileis. Dambas a dues son ousadas.
Assi i todo, estas segundas formas inda son menos ousadas i cuido que debemos de mantener las formas oureginales mirandesas.”
You stou por la buossa eideia i inda acrecento que, an San Pedro, las pessonas que fálan Mirandés nun conhécen las segundas formas ou anton dízen que ye Pertués. Assi i todo, staba todo bien, l porblema ye que la Cunbençon nun assinala las purmeiras formas ousadas an San Pedro. L paradigma que dan para la purmeira cunjugaçon – cantar - solo apersenta CANTEMOS i CANTEIS. A ber a bós que bos parece!
2 - Inda ne l Persente de l Cunjuntibo, an la 3ª cunjugaçon, l modelo que ye dado – partir - apersenta an la terceira pessona, plural: PÁRTEN. An San Pedro ye cierto que la forma ye PÁRTAN, cumo bós tamien poneis siempre. You cuido que há de haber sido un errico que se les scapou antes la botar a la tipografie, assi i todo nun custa nada perguntar a ber.
I. Repuosta a la 2ª question: párten i pártan
Ampeçamos porqui, que ye mais fácele la repuosta: l que scribo ye un erro. Oubrigado pula tue atençon. You bien buoltas le dou als testos, mas sei que siempre scapará algun. Por esso estas ajudas son eissenciales para que nada passe. Oubrigado.
Se fures al Dicionário de Berbos Cunjugados, que tengo benido a publicar cumo material de apoio a este curso, berás que stá i siempre stubo PÁRTAN i essa ye la forma cierta, cumo dizes.
Anton, queda claro i nun se fala mais nesso. Bou-me alhá a corregir l erro.
II. Repuosta a la 1ª question: la 1ª i 2ª pessonas de l plural de l persente de l cunjuntibo de ls berbos an –ar (1ª cunjugaçon)
II. 1. L porblema solo se pon pa la 1ª cunjugaçon, yá que pa las outras nun parece haber dúbedas. Stá bien de ber que las dúbedas que deixei screbidas ne l testo citado por Alfredo, ténen nun solo a ber cula Cumbençon Ourtográfica, anque claramente se faga ende ua scuolha por ua assentuaçon armana al pertués. Las mies dúbedas ténen inda mais quatro fuontes: tengo oubido muita giente falar assi i essa giente fala bien l mirandés; essas dúbedas acho-las tamien an José Leite de Vasconcellos; alguns de ls percipales scritores mirandes [Bernardo Fernandes Monteiro, Manuel Preto i António Mourinho] solo úsan formas armanas a las de la Cumbençon. Todo esso cuido que son rezones bien fuortes para me deixar la dúbeda, l mesmo ye dezir, para tener la houmildade ou coutela que ye amportante nestas cousas: la berdade, seia eilha l que fur, ye cumplexa i nó simples cumo a las bezes parece.
La scuolha que you fago, seia nas liciones, seia ne l dicionário de berbos cunjugados ye cuntraira a la Cumbençon: aparece siempre l assento na antepenúltima sílaba. Assi i todo nun poderie deixar de apersentar la dúbeda, cumo a dezir que l assunto debe de ser melhor studado. I you mesmo quiero deixar notas nua bersion mais acabada de l dicionário a dar cuonta destas cousas.
II. 2. Ampecemos pul que diç José Leite de Vasconcellos ne ls sous Estudos de Philologia Mirandesa:
- a pp. 382-3:
“Disse-se no § 146 que o accento latino permanece geralmente em mirandês; ha porem certas particularidades nos verbos...
Quando se comparam (§218) as formas latinas do conjunctivo
timeámus – timeátis,
vestiámus – vestiátis,
sedeámus – sedeátis,
e outras análogas, com as respectivas mirandesas [N.B. nun apersenta berbo an –ar]
témamos – témades,
vístamos – vístades,
séiamos - séiades
observa-se um desvio no accento latino. Isto resulta de influencia da analogia: como no singular se diz téma, témas, téma, e na 3ª do pl. témã, estas quatro formas actuaram nas duas restantes, e fizeram que ellas se subordinassem à mesma accentuação, recuando tambem para a primeira syllaba o accento tonico. Na lingoagem popular portuguesa diz-se, pela mesma razão, séjamos, etc. ...”
- a p. 422 subre la cunjugaçon de l berbo amar ne l persente de l cunjuntibo:
“amémos , améis”. I acrecenta an nota: “Também se diz, mas menos vulgarmente: ámamos, ámades [N.B. you dezirie ámemos, ámedes] Assim ouvi, por ex.; apóstamos, apóstades [N. B. you dezirie apóstemos, apóstedes], por apostémos e aposteis. Mas creio que não será isto muito geral.” De l mesmo modo cunjuga l berbo balanciar (p. 423): baláncie, baláncies, baláncie, balanciémos, balanciéis, baláncien.
- a p. 371 cunjuga assi l berbo antrar ne l persente de l cunjuntibo: “entre, entres, entre, antrémos (ou éntramos), antréis (ou éntrades), entren”. [N.B. you dezirie éntremos, éntredes]
II. 3. Uso de las formas de l persente de l cunjuntibo por alguns scritores mirandeses:
- Bernardo Fernandes Monteiro, na sue traduçon de l Eibangeilho de San Lucas usa, las seguintes formas de l persente de l cunjuntibo de ls berbos passar, ampeçar, cobrar, tratar, julgar, cundanar, chorar, lhebar, saludar, andar: passemos até Belen i beiamos [cumo nun usa l assento an nanhun de ls berbos ye defícele cuncluir]; i nun ampeceis a dezir...; nun cobreis mais de l que lo que bos fui ourdenado; nun trateis mal nin ouprimais [podemos dezir cun sigurança que esta forma de l pers. cunj. de l berbo oupremir stá arrada] cun calunies persona algua; nun julgueis, i nun sereis julgados; nun cundaneis i nun sereis cundanados; nun choreis, que la nina nun stá muorta; nun lhebeis cousa pul camino; nun lhebeis bolsa .... i niun saludeis pul camino; nun andeis de casa an casa.
- Manuel Preto na sue obra Bersos Mirandeses usa las seguintes formas de l persente de l cunjuntibo (2ª de l plural) de ls berbos acraditar, juntar, abanar: I, ans que nun acraditeis; Dius secou l Anguileira por que bós junteis las manos; temo abaneis la ceranda cuidando que l trigo ye broça.
- António Mourinho na sue obra Nuossa Alma i Nuossa Tierra usa las seguintes formas de l persente de l cunjuntibo (2ª de l plural) de ls berbos deixar, ancuntrar, pensar, deixar, ajudar: nun mos deixeis cundanar; que ancuntreis an mi; nun penseis que bos squecemos; nun deixeis sfriar l amor; nun ajudeis a anterrá-la. L mesmo outores usa las seguintes formas de l persente de l cunjuntibo [1ª de l plural] de ls berbos achar, chamar, amar, deixar, cantar: Stá siempre a acender las streilhas, Pa que nun achemos tropieço; Por qualquiera que chamemos, Qualquiera deilhas responde; Amemos I alegrie, D' la nuite, al rumpé' l die; Amemos l fragal, L zimbro i la preinada; Nunca deixemos rabielha i açada; Cantemos siempre.
II. 4. Apuis de todo bisto, amigo Alfredo, tenemos argumientos mui fuortes a fabor de las formas que aparécen na Cumbençon pa la 1ª i 2ª pessonas de l plural de persente de l cunjuntibo. Assi i todo nun podemos squecer que tanto Leite de Vasconcellos cumo la fala de muita giente bai ne l sentido que you apunto i ne l que tu mesmo oubes an San Pedro.
A todo esso acrecento you inda dous argumientos:
- Quanto a la 1ª pessona de l plural, hai necidade de çtinguir la forma de l persente de l cunjuntibo i la forma de pertérito perfeito. Eiqui quédan dous eisemplos, cul lhatin antre parénteses:
cante (cantem)
cantes (cantes)
cante (cantet)
cántemos (cantemos)
cántedes (cantetis)
cánten (cantent)
cantei
canteste
cantou
cantemos
cantestes
cantórun
beile
beiles
beile
béilemos
béiledes
béilen
beilei
beileste
beilou
beilemos
beilestes
beilórun
- Quanto a la 2ª pessona de l plural, la question yá nun ye solo de assentuaçon, mas de defrentes formas [desinéncias], i ende tamien José Leite de Vasconcelos mos apersenta dúbedas quanto a la desinéncia, cumo bimos i eilha quedra bien a la eitimologie lhatina. Eisemplos:
- edes : ámedes [ametis], cántedes [cantetis], éntredes [intretis]: bei-se que esta desinéncia stá diretamente relacionada cula lhatina.
II. 5. Cuido, amigo Alfredo, que serie antressante cunfirmar todo esto i you cumbidaba-te a oubir outra beç las pessonas i a traier-mos eiqui las falas deilhas.
Cuido que la cunclusion nun poderá ser outra a nun ser que son aceites las dues formas . Solo nun será assi se nuobos studos i nuobos dados mos beníren a amostrar l cuntrairo.
Cun todo esto spero haber ajudado a sclarecer algo. Mas ua cousa sei you que quedou mais clara: fúrun las mies dúbedas i l sou bien fondo aliçace, yá que este fui un tema por mi studado yá hai muito tiempo.
4 de Nobembre de 2007
Amadeu Ferreira
alfredo 4 de nobembre de 2007
Caro porsor Amadeu,
Oubrigado pulas buossas respostas que pónen siempre todo más claro. Yá nisquiera tengo la pouca bergonha de bos tornar a pedir çculpa por todo l tiempo que bos fago gastar!
Solo más ua notica:
You nun dixe que érades bós que screbiedes PÁRTEN para la 3ª pessona plural de l persente de l cunjuntibo, you bien beio que bós poneis siempre PÁRTAN. L que you dixe fui que ye assi que l paradigma ye apersentado an la Cunbençon (página 39). A mi cheiraba-me a erro de tipografie, mas nunca se sabe, poderie ser qualquiera cousa que you nun stubira a ber bien. Oubrigado por la buossa splicaçon.
Inda outra cousica - dezis bós:
“amémos, améis”. I acrecenta an nota: “Também se diz, mas menos vulgarmente: ámamos, ámades [N.B. you dezirie ámemos, ámedes] Assim ouvi, por ex.; apóstamos, apóstades [N. B. you dezirie apóstemos, apóstedes], por apostémos e aposteis. Mas creio que não será isto muito geral.”
An buona berdade, an San Pedro, inda hoije, tamien se puode oubir alguas pessonas a formáren l Persente de l Cunjuntibo, 1ª cunjugaçon, 1ª i 2ª pessonas plural cun: raiç+amos, raiç+ades (dambas a dues sdrúxulas), cumo dezie Leite Vasconcelos que habie oubido. Cumo you sou meio xordo (i nun ye figura de stilo quando bos digo que sou meio xordo), cuidei que yera you que nun staba a oubir bien, mas anton, afinal, ten algua rezon de ser.
auch 6 de nobembre de 2007
Buonos dies Porsor Amadeu,al fazer l último eixercício,quedei cun algues anterrogaçones!
Quiero saber quando se pónan las terminaçones:"AN,,EN,UN" nels berbos?
auch 8 de nobembre de 2007
Porsor Amadeu, mais ua queston:
L berbo "ARREBALAR",tamien ye cierto dezir "ARRESBALAR"?Lembro-me
de oubir assie an Sendin!
Bouno fin de semana i bien haija!
amadeu 8 de nobembre de 2007
editada dia 08-11-2007 19:40:00 por: amadeu
Desinéncias -AN, -EN, -UN de ls cun cunjugaçon rigular, na 3ª pessona de l plural
Buonas nuites Conceição,
La question que tu pones [quando se scribe –AN, -EN, -UN] sei bien que ye ua de las mais defíceles ne ls berbos mirandeses, subretodo para quien se deixa lhebar pul oubido, que a las bezes mos anganha. Toda eilha ten a ber cula desinéncia de la 3ª terceira pessona de ls tiempos de ls berbos mirandeses.
L que te puodo dezir ye que hai que daprender essas desinéncias. Bou a apersentar uns quadros acumparatibos de las desinéncias de ls bários tiempos, tanto an mirandés cumo an pertués. Talbeç dende puodamos sacar algue ajuda.
1ª Cunjugaçon: desinéncias de ls berbos de cunjugaçon rigular (eis. amar)
Pers.
And.
Amp.
And.
Fet.
And.
Mais Q. Perf
Pert.
Perf.
Pers
Cunj
Amp.
Cunj
Anfen.
pess.
Fet.
Cunj.
Mirandés
-AN
-ÁB AN
-AR AN
-ÁR AN
-ÓR UN
-EN
-ÁSS EN
-ÁR EN
-ÁR EN
Pertués.
-AM
-AVAM
-ARÃO
-ARAM
-ARAM
-EM
-ASSEM
-AREM
-AREM
2ª Cunjugaçon: desinéncias de ls berbos de cunjugaçon rigular (eis. nacer)
Pers.
And.
Amp.
And.
Fet.
And.
Mais Q. Perf
Pert.
Perf.
Pers
Cunj
Amp.
Cunj
Anfen.
pess.
Fet.
Cunj.
Mirandés
-EN
-IEN
-ER AN
-ÍR AN
-ÍR UN
-AN
-ÍSS EN
-ÉR EN
-ÍR EN
Pertués.
-EM
-IAM
-ERÃO
-ERAM
-ERAM
-AM
-ESSEM
-EREM
-EREM
3ª Cunjugaçon: desinéncias de ls berbos de cunjugaçon rigular (eis. bibir)
Pers.
And.
Amp.
And.
Fet.
And.
Mais Q. Perf
Pert.
Perf.
Pers
Cunj
Amp.
Cunj
Anfen.
pess.
Fet.
Cunj.
Mirandés
-EN
-IEN
-IR AN
-ÍR AN
-ÍR UN
-AN
-ÍSS EN
-ÍR EN
-ÍR EN
Pertués.
-EM
-IAM
-ERÃO
-ERAM
-ERAM
-AM
-ESSEM
-EREM
-EREM
Que cunclusiones sacar?
1. La purmeira cunclusion ye que las desinéncias -EN i -AN de ls tiempos de ls berbos rigulares, nas trés cunjugaçones, son mui aparecidas a las las del pertués [la rezon ye que tamien an lhatin son armanas]. Deiqui se puode cuncluir que la cunjugaçon pertuesa puode ser ua buona caiata pa la cunjugaçon mirandesa [falo solo an termos de lhembrácia, an termos pedagógicos i nada mais].
2. La segunda cunclusion ye que la desinéncia UN solo se dá na 3ª pessona de l plural de pertérito perfeito.
I pronto, Conceição, spero haber ajudado algo. Son squemas que yá habie apersentado, an parte, nas liciones de l anho atrasado subre la cunjugaçon de ls berbos. Cuido que la prática bai ajudando, yá que las regras son simples.
Na dúbeda puodes simples cunsultar l Dicionário de Berbos Cunjugados. Se alhá nun stubir l berbo que quieres ye solo dezir i lhougo l ponemos alhá.
Se de la resoluçon de l último eisercício inda quedeste cun mais dúbedas, nun deixes de las poner.
07 de Nobembre de 2007
Amadeu Ferreira
amadeu 8 de nobembre de 2007
Oulá Conceição,
Tenes rezon, puode-se dezir: arrebalar/arresbalar, rebalar/resbalar.
Todas essas formas stan ciertas. You pus arrebalar porque fui la que siempre oubi çque me conheço i cuido que stá mais de acordo cul mirandés. Mas esso sou you a falar, que todas se úsan.
8 de Nobembre de 2007
Amadeu Ferreira
amadeu 8 de nobembre de 2007
editada dia 08-11-2007 23:35:58 por: amadeu
La scrita de palabras adonde nun se lei l -g- an mirandés
Jesé ben a poner este porblema defendendo que se scríban de las dues maneiras las palabras an que cai l -g-. Esta ye para mi ua question amportante i bou a deixar eiqui la mie oupenion i tamien l’eideia quanto al que se debe de fazer, i que l anho atrasdo pus na liciones.
Un die destes bou a publicar ua licion de gramática subre este fenómeno, mas quédan yá eiqui algues eideias.
1. Ne l testo splicatibo de la purmeira Adenda a la Cumbençon Ourtográfica, l grupo de sendineses persentes na reunion [António Rodrigues Mourinho, Emílio Martins, Carlos Ferreira, António Carção e Amadeu Ferreira] aperpuso que se screbíssen sien -g- las palabras adonde el cai. La perpuosta nun fui aceite. Las Doutoras Manuela Barros Ferreira i Rita Marquilhas, na justeficaçon de la 1ª Adenda, screbírun para justeficar essa nun aceitaçon:
«É inútil modificar a grafia das palavras em -igo, porque isso iria criar confusões ( “trio” instrumental e “trio” de que se faz o pão). Basta explicar aos aprendizes da escrita que sempre que escrevem , ou virem escrito, um i em sílaba tónica seguido de g, o g não se lê em sendinês.»
Nunca cuncordei cul argumento, yá que nun beio cunfusion nanhue, mas aceitei que assi fusse an nome de la ounidade de l mirandés.
2. Hoije ponerie las cousas doutra maneira, yá que son mais ls casos an que cai l -g- an mirandés i porque essa nun ye ua caratelística solo de l sendinés, mas tamien de l mirandés raiano, al menos na bariadade de Paradela i, quanto a alguns casos, de Infainç i de Custantin. Nesse sentido, fui un erro la question haber sido çcutida an relaçon al sendinés i nó tamien an relacion outras bariadades de l mirandés.
Cuido que la seluçon cierta serie admitir ua dupla scrita para essas palabras, que até son an pequeinho númaro i esso nun trai cunfusion.
Queda clara la mie posiçon, mas nun acunseilho [yá que la Cumbençon, cumo l nome l diç, nun ye ua lei] a screbir essas palabras sien -g-, pus defendo que la Cumbençon i sue Adenda dében de ser respeitadas. Un die, cuido you, talbeç haba ouportunidade de tornar a çcutir las cousas i ende se puoda abançar.
3. Eiqui queda ua lista de palabras [talbeç nun seia cumpleta] an que cai l -g- ne l casos an que aparece antre las bogales i/a-o [queda eiqui la nota de que esses nun son ls únicos casos, mas esso queda para ua licion que salirá un die destes].
abrigar [an toda la cunjugaçon]
abrigadoso
amigado
amigar-se [an toda la cunjugaçon]
amigo
ampregrado
antigamente
antigo
arrigueirado
arrigueirar [an toda la cunjugaçon]
artigo
barriga
barrigada
barrigueira
bexiga
bexigoso
biga
bigor
brigada
cantiga
castigador
castigar [an toda la cunjugaçon]
castigo
cumigo
cunsigo
cuntigo
derraigada
einemigo
estriga
fadiga
fedigueira
figo
figueira
figueiral
figuico
formiga
formigueiro
ligar
ligueira
miga
migar [an toda la cunjugaçon]
Miguel
Miguelito
oubrigaçon
obrigado
oubrigar[an toda la cunjugaçon]
ourtiga
ourtigar [an toda la cunjugaçon]
ourtigon
perdigon
perdigueira
perdigueiro
postigo
rigueiro
rodriga
sartigalho
spiga
spigado
spigar [an toda la cunjugaçon]
trigo
trigueira
Formas verbales de l berbo dezir
1ª pessona Persr. Andicatibo.: digo
Pers. Cunjuntibo: diga, digas, diga, dígamos, dígades, dígan
Amperatibo: diga
Eisemplos de alguns chamadeiros adonde cai l -g-
Sendin: derreiada, fieiral, perdieira, fuonte de sartialho
A. Bibas. beia
8 de Nobembre de 2007
Amadeu Ferreira
amadeu 9 de nobembre de 2007
Bariaçon a/e ne l amperfeito de l cunjuntibo
1. Diç Alfredo:
«Subre l berbo SER tamien dezis bós: “Hai un outro tiempo que tamien apersenta bariaçon, mas nun tengo dados para medir la sue amportança nien an que tierras essas formas son ousadas. Solo por esso nun las pus a la par de las outras na cunjugaçon de l berbo. Stou a falar de las trés purmeiras pessonas de l amperfeito de l cunjuntibo, an que tamien se úsan las formas fussa, fussas, fussa. Tengo oubido estas formas, mas tamien tengo oubido pessonas que fálan bien a corregir l uso deilhas. Tamien estas formas nun aparécen na Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa. Esta bariaçon e/a na fin, nun aparece solo ne l berbo ser, yá que s’usa tamien ne l mesmo tiempo de l berbo tener (tubissa, tubissas, tubissa) i de l berbo haber (habissa, habissas, habissa), i inda an outros berbos, rezon porque cuido tratar-se de algo que ten que ser melhor studado.”
You sou meio xordo, mas puodo dezir que an San Pedro oube-se muito las formas fussa, fussas, fussa,- tubissa, tubissas, tubissa - habissa, habissas, habissa…i mais: nun ye solo ne l singular mas tamien ne l plural – fússAmos, fússAdes, fússAn – tubíssAmos, tubíssAdes, tubíssAn i por ende afuora.
I inda acrecento que nun ye solo nestes berbos, ye an todos, e.g., stubissA, stubissAs, stubissA, stubíssAmos, stubíssAdes, stubíssAn…an todos los berbos.
Tamien le procurei als que fálan Mirandés a ber l que les parecie, se serie fussE ou fussA, i, al cuntrairo de l que bos dezírun a bós, eiqui pénsan que habie de ser fussA i lhebar l “A” an to las pessonas de l Amperfeito de l Cunjuntibo de todos ls berbos.»
2. Digo you
Rezon ten Alfredo quando diç que este fenómeno de eiqui se fala ten de ser melhor studado i que respeita a todos ls berbos i todas las pessonas de amperfeito de cunjuntibo. Stou de acordo.
Fui essa tamien la mie eideia al falar nel, mas acrecentando que nun tenie dados sbercientes. Cuido que esta çcuçon puode ser ua ajuda a abançar un cachico mais. Por esso cumbido outras a pessonas a dezir cumo óuben esta cunjugaçon.
La mie eideia baseaba-se nun solo ne l que you oubie, mas tamien an José Leite de Vasconcellos. Este diç que tamien oubiu las formas: «... amássamos, amássades, com –amos, -ades.» (Estudos de Philologia Mirandesa, 422, nota 2]; «... debíssamos, debíssades...» (id. 425, nota 1]; ... partíssamos, partísades...» [id. 427, nota 2]: «... díssamos, díssades...» [id. 430]. La berdade ye que apersenta estas formas quaije siempre an nota, quier dezir, cumo nun sendo la regra. Essa ye tamien la mie eideia quando digo que las pessonas nun béien essa cumo ua buona maneira de falar. Mas Alfredo acaba de dezir l cuntrairo.
3. Quei dezis bós?
Queda, anton abierto este spácio de anformaçon subre cumo se diç ne ls bários sítios i subre l que pénsan las pessonas. Renemos de abaluiar melhor até adonde l fenómino bai, i qual la sue fuorça.
09 de Nobembre de 2007
Amadeu Ferreira
francisco outor 9 de nobembre de 2007
editada dia 09-11-2007 13:23:06 por: francisco
editada dia 08-11-2007 23:32:50 por: francisco
M´alegra la respousta i mais nun digo(dio). You tamin penso que la aunidade ye buona. Mas beio screbir alguns fai del berbo fazer que se úsa an muitos lugares, isso i disso neste caso nun sei se se puode dezir assi, ye eigual al portués.
Mas ua eideia que tengo i se me antranha cada beç mais, beio screbir muitas pessonas mui bien que nun falarín antes l Mirandés, que son de ciertos lugares, i ban a perder la ouriginalidade de les sonidos de muita palabra de las sues tierras.
Mas se ye en nome de la ounidade, que assi seia.
un abraço
amadeu 10 de nobembre de 2007
L «e» seguido de n/m an posiçon pretónica
Diç Alfredo
Inda por bias de trocas de “E” por “A”, tamien dízen an la Cumbençon: “A letra e, seguida na mesma sílaba de n ou m, representa, em posição tónica, uma vogal nasal aberta (benga). Em posição pretónica, representa uma vogal nasal muito fechada (bendima).”
Antes, an la página 13, son apersentados ls sonidos de l ABC Mirandés i esta bogal nasal mi cerrada ye repersentada por un “i” cun un tracico al meio i un til (you nun ancontro ls símbolos fonéticos ne l cumputador, tengo que me splicar assi). L mesmo símbolo, sin til – nó nasal -, ye apersentado para repersentar l sonido de l E an “bEstido, bErgonha, cEbada, cerrado i dEzir.
Torno a dezir que you sou meio xordo i nun se me puode botar muita fé, mas a mi peç-me que, an San Pedro, l sonido de l E an bEndima i an cEnteno nun será l mesmo sonido que se oube an cEbada i an cErrado i que stará más cerca de l sonido que se oube an mAndil ou an Antes, que son outros eisemplos dados an la página 13, para oucurréncias de scrita de l A.
Mesmo quando ye la reduçon de l ditongo ”ie” l sonido que se oube ye A – Tiempo > tAmporada.
Para reforçar la mie eideia, tamien bos puodo dezir que tenemos acá un que le chamamos l “Angenheiro BAndimas” por bias de já haber sido acaçado a screbir muita beç “bAndimas” an Pertués, l que puode querer dezir algua cousa subre la cuncéncia que las pessonas ténen de l sonido que óuben.
Por isso you cuido que se puode dezir que an San Pedro l sonido de EN/EM antes de sílaba tónica nun será tanto l sonido de cEbada ou cErrado i que será más l de mAndil.
You nun quiero demudar la Cumbençon nien dezir que stá mal fazida, loinge disso, solo cumbersar subre eilha i subre l Mirandés, oubir la oupenion de Porsor Amadeu, que ye siempre un regalo oubir-la, ou anté a de ls outros de ls outros pobos, que tamien poderan dezir muito subre isto.
Oubrigado por la buossa pacéncia, pra quien ampeçou a dezir que nun querie roubar muito tiempo yá fiç un lindo cerbiço!
Alfredo
Digo you
L que diç la Cumbençon ye berdade [“A letra e, seguida na mesma sílaba de n ou m, (...) Em posição pretónica, representa uma vogal nasal muito fechada (bendima).” ] an relaçon a bárias tierras de Miranda, de l mirandés central, nun sei se l mais deilhas. Puodo dezir que bal, siempre, para la fala de Sendin.
Mas cuncordo cun Alfredo [el nun ye tan duro de oubido cumo diç] que na fala de bárias tierras la letra «e» seguida de n ou m se «buolbe» an/am [cumo an mandil], mesmo nesse casos cumo tamporada. Esso bal para San Pedro, mas tamien para Zenízio [bei-se an muitos de ls testos que scríben] i para Malhadas [bei-se nas recuolhas de Duarte Martins]. Haberá mais tierras: Moisés Pires apersenta alguns eisemplos [mas nó ua tendéncia giral]: banceilho, bancelheira [, talbeç arrecolhidos an Infainç], banção [que refire a San Martino]; Manuel Preto [Bersos Mirandeses] usa amantában [an beç de amentában] i pandon [an beç de pendon].
Dezi bós
Mais ua beç se cumbídan las pessonas de las bárias tierras a deixar eiqui l modo de cumo son las cousas na sue tierra. Cuido que serie amportante saber a que tierras se stende l fenómino i, tamien, ber la lista de palabras ou tipos de palabras mais son atingidas. Bei-se bien que inda coincemos mui mal la nuossa lhéngua.
10 de Febreiro de 2007
Amadeu Ferreira
francisco outor 6 de deziembre de 2007
editada dia 06-12-2007 21:25:23 por: francisco
Gostei de oubir la grabacon feita cun tie Lucinda Dius la tenga en descanso, i tiu Jesé.
Mas oube ua palabra que me quedou en dubeda na traducon scrita, ye que you nunca lá oubi assi, i oubi-la un par de bezes, i ti Lucinda tamien l diç. Que ye Bacilau, stá scrito Bacislau.
Como diç ti Lucinda na grabacion staba shorda " talamauca", mas penso que só se pús shorda no fin de la bida. I diç de facto lhetras, mas penso que esso será um problema de dicçion que las pessonas perdén ciertos sonidos quando son shordas.
Apuis eilha fala en acarrear i scarrear, you scarrear nun sei l que ye, ou ye la mesma cousa que acarrear, o scarrear se será secachar l lombo del suco de ua arrada.
abraços
zé mialito
amadeu 6 de deziembre de 2007
editada dia 06-12-2007 22:31:26 por: amadeu
Buonas nuites Jesé Mialito,
Spero que todo steia bien cuntigo.
Dizes que gusteste de oubir la grabaçon cun tiu Jesé i Tie Lucinda, spero que tanto cumo a mi me dou gusto fazer essa grabaçon. L testo que you pus fui scolhido dua grabaçon que passa de trés horas, i portanto ye solo un cachico pequeinho. Fui ua lharga cumbersa an casa deilhes, sentados ne l scanho, al lhume, pus fui an Márcio i chobie i fazie friu. Al percípio stranhórun la grabaçon, mas al fin de poucos minutos yá stábamos ancarreirados nua cumbersa subre la bida, an que las cousas se íban ancatrapelhando uas noutras, cumo las cereijas. Naide se lhembrou mais de l grabador. Yá pa la fin apareciu la filha Eizaura i la cumbersa cuntinou to la tarde até horas de cena. Nun tengo dúbedas de que son dues pessonas que fálan un sendinés purfeito, sien grandes anfluenças, cada un cula sue pernúncia própia, cumo se puode ber i cumo ye normal que seia.
Cumo has de calcular, Jesé, trascrebir falas destas ye mui cumplicado i lhieba muito tiempo i a las bezes un queda na dúbeda subre ciertas partes ou palabras. Até cun cuidado ua pessona puode dar erros. I todo esto para dezir que you nun quije (nien podie) corregir l que las pessonas dízen. Oubrigado pula tue atençon i las tues ouserbaçones.
Quanto a Bacilau/Bacislau. Mira Jesé, yá tengo oubido de las dues maneiras i talbeç até mais Bacislau, i talbeç esso me tenga anfluenciado. Tu tenes oubido de l’outra maneira, talbeç por bias de las pessonas cun quien mais falamos. Parece-me que ye assi que tie Lucinda diç ne l testo. Tornei-lo a ouvir i quedei na dúbeda, i talbeç tengas rezon, mas nun tengo la certeza. Seia cumo fur, siempre oubi dezir de las dues maneiras este nome, que an pertués quier dezir Venceslau.
Quanto a la palabra scarrear cuido que tie Lucinda quijo dezir acarrear, tratando-se dun anganho, l que ye normal nuna cumbersa cumo esta. Dizes que scarrear talbeç tenga a ber cul lhombo de ls sucos, mas nó: arar pul lhombo de l suco, na relba, chama-se scachar; arar na perpendicular chamar cortar. Cuido que sabes bien esso. Quanto a la palabra scarrear, cuido que nun eisiste an mirandés, mas se alguien la coincir, que diga.
Quanto a la palabra lhetras, Jesé, talbeç tengas rezon subre a la splicaçon que dá [por ser xorda], mas cuido que se fusse assi eilha tenerie tendéncia a demudar outros sonidos, i esso nun se passa: cumo puodes ber eilha fala siempre certica cumo un reloijo. Para yá, nun tengo nanhue splicaçon, mas talbeç un die la benga a achar.
L testo eiqui queda a merecer un studo aperfundado, yá que ancerra ua grande riqueza lhenguística [i nun solo], tal cumo ls outros que tengo benido a publicar eiqui. Bamos a cuntinar a publicar falas de outras tierras i inda quiero tornar a la fala de Sendin cun outras pessonas.
Un abraço,
Amadeu Ferreira
(06/12/2007)
amadeu 13 de janeiro de 2008
Oubrigado, i outros modos de agradecimiento
Nun e-mail que screbiu ne l die de Natal, Tonux [bien benido seia apuis de haber stado malo] puso la seguinte question:
«A perpósito de oubrigado, yá algun tiempo que pensaba perguntar-le se esta palabra siempre se dixo an mirandés, porque me parece de ourige pertuesa? Nun serie graças ou grácias.»
Tonux (25/12/2007)
1. Quiero ampeçar por pedir çculpa pul atraso an respunder. La pregunta ten todo l sentido. Eilha pon l porblema de ls agradecimientos an mirandés i desso eiqui falarei un cachico.
Ampeçando pula pregunta de Tonux, tamien cuido que la palabra oubrigado, cumo modo de agradecimiento, ye anfluença de l pertués ne l mirandés. Nun sei de quando ben essa anfluença, mas sei que yá an garotico you tenie que la dezir, subretodo naqueilhas oucasiones an que l pai ou pai preguntában, quando mos dában algo, «cumo se diç?» i nós alhá respundiemos, mei ambergonhados, «oubrigado!».
Ye possible que esta palabra tenga ampeçado por ser ousada quando ls mirandeses tenien de falar an pertués, cun giente de fuora de la tierra de Miranda ou cun giente cunsidrada amportante, i apuis eilha haba passado pala fala mirandesa. Hoije la palabra acha-se antegrada ne l mirandés i de la nuossa lhéngua yá faç parte.
Antre ls muitos argumentos que abónan quanto a la benida de l pertués para esse modo de agradecer dou l seguinte: an sendinés ne l berbo oubrigar i sou deribados cai-le l «g», cumo sabemos [lei-se oubriar, oubriado]; ora ne l caso de la palabra oubrigado, cumo modo de agradecer, nun se dá essa caída de l «g», l que ten a ber cun essa palabra benir de fuora de la lhéngua mirandesa i amponer-se tal i qual cumo bieno para acá.
2. Quanto a modos de agradecimiento an mirandés, algo haberie a dezir. Cumo nun ye l nuosso perpósito eiqui zambolber i splicar todo esso, bamos a deixar algues de las fórmulas tradecionales de agradecimiento an mirandés, cunsante las situaçones. Hai que dezir que ténen benido a caier an zuso, l que ye pena.
Las dues fórmulas mais ousadas son:
- (que) Dius te/se/bos l (lo) pague; (repuosta que puode eisistir ou nó) yá stá pago;
- de hoije nun anho; (repuosta mais ousada, podendo ser outra de oucasion) se Dius quejir.
Mas inda se úsan outras fórmulas, cumo tal:
- buona perda que bos baia todo bien;
- quedo mui agradecida/o;
- (anda) que you te pagarei (podendo acrecentar-se a modo de risa), nien que seia cua pedrada/cantada
- ls mius agradecimientos;
- quando percisares ben a tener cumigo;
- Dius te/le/bos deia l drobo.
Hai outras fórmulas, mas estas son, talbeç, las mais coincidas. Eiqui quédan para serbir de eisemplo i apersentaçon de la normal forma de agradecimiento an mirandés.
12 de Janeiro de 2008
Amadeu Ferreira
francisco outor 11 de febreiro de 2008
Dius bos de bounas tardes a todos.
Senhor porsor, l curso yá acabou? Parece que se juntou las férias del natal culas del Carnaval, será que inda se juntan culas de la páscoa, la quaresma yá ampeçou!
Bien debrebe mos dais l diploma, ou passa algo que you nun sei?!
zé mialito
amadeu 12 de febreiro de 2008
Ora buonas nuites, Fracisco,
Ye un gusto ber-te benir porqui, que yá uns tiempos nun sabie de ti.
Nó l curso nun acabou. Inda hai muito que penar. Ye berdade que nun ten habido eisercícios, mas se bires bien, an Janeiro fui puosta ua licion de fala i bárias letras de l Dicionário i tamien cachos de l dicionário de berbos cunjugados. Ye muito material.
Tamien tenerás rezon que se calha las cousas nun ténen andado cul ritmo debido. Mira, l tiempo nun dá para todo, que ende s'acában las rezones. Mas bamos a cuntinar i cun mais fuorça, que la cousa ten que ir palantre, i a mi gana nun me falta tal i qual cumo ne l die d'ampeço.
Talbeç se l alunos puxássen mais un cachico pul porsor, este que remédio tenerie senó dedicar-le mais tiempo al curso.
Un grande abraço para ti.
Amadeu
francisco outor 14 de febreiro de 2008
Dius bos de buonos dies....
Tengo andado un cachico acupado, mas pola mi parte botai alhá que lá cousa nun poude parar.. parar será morrer....
Buono cumprimentos para todos
Zé mialito