L que fui i l que quedou
La Stória
Ansaios subre la stória de Sendin — ls poboados de l termo, las fuontes, ls caminos i la giente — screbidos para Sendim an Linha.
4 testos · 4 outores · 2005–2008
-
·
Povoados antigos no termo de Sendim
Quase como um ser vivo, um aglomerado populacional nasce, evolui e, embora não sabendo quando, há-de desaparecer. As razões que levam ao seu nascimento, evolução/deslocação e desaparecimento…
Quase como um ser vivo, um aglomerado populacional nasce, evolui e, embora não sabendo quando, há-de desaparecer. As razões que levam ao seu nascimento, evolução/deslocação e desaparecimento, prendem-se com modificações/evoluções sociais e civilizacionais. O que realmente é fundamental para as sociedades humanas do século XXI em que vivemos, não o era no IIº milénio a.C., ou no século X d.C. Por essa razão vamos tentar reflectir não apenas sobre o núcleo urbano actual de Sendim, mas sim sobre todo o espaço que hoje constitui o termo da nossa vila e todos os núcleos habitacionais que nele já tiveram assento.
O achado arqueológico mais antigo do Planalto Mirandês, com datação anterior ao Xº milénio a.C., localiza-se no termo de Sendim. Trata-se de peças líticas talhadas em sílex, encontradas um pouco a Norte da capela de San Paulo. Eram utilizadas por nómadas que tinham o rio Douro como ponto de água permanente.
Para o IVº e IIIº milénio a.C., estão referenciados no nosso concelho várias modorras. Em Sendim, a E. do lugar, não longe do cemitério existe o topónimo La Mordica ou Morredica, aparecendo registado com o nome de Medorrica nas matrizes do século XIX.
Na segunda metade do III milénio a.C. até ao I milénio a.C., aparecem os primeiros povoados. Deste período, arqueólogos e historiadores, dão-nos conta de quatro povoados abertos no termo de Sendim, todos “pendurados” nas arribas do Douro: Uolgas, Santos, Fragosa e San Paulo. Do Iº milénio a.C. até à romanização, temos o povoado fortificado do Picão dos Arteiros e o povoado romanizado da Fragosa. Para o período romano temos o povoado romano de Trambas Carreiras/Atomiados/Uolgas e San Paulo.
Por falta de pesquisas arqueológicas, na Calçada ou Canzielho, não sabemos se a área onde está implantado o actual núcleo urbano se “esconde” algum castro que nos leve ao período romano.
Para mais informações consultar a tese de FERREIRA, Carlos (2003) Toponímia, Paisagem e Ambiente uma Abordagem Geotoponímica de Sendim em Terra De Miranda. (Um Estudo de Geografia Rural e Regional). -
1527–2001
Eiboluçon de la Pupulaçon i númaro de fuogos an Sendin (1527 – 2001)
5. Eiboluçon de la Pupulaçon i númaro de fuogos an Sendin (1527 – 2001) Ne l dados de l quadro i gráfico respetibo, l que mos parece mais significatibo assinalar ye l eilebado crecimiento de…
5. Eiboluçon de la Pupulaçon i númaro de fuogos an Sendin (1527 – 2001)
Ne l dados de l quadro i gráfico respetibo, l que mos parece mais significatibo assinalar ye l eilebado crecimiento de la pupulaçon (quaije triplica), antre 1527 i 1768, apesar de se tratáren de 241 anhos. Ye nesse período que nós localizamos l’andústria de la Tenerie, i pensamos star neilha l sustento deste crecimiento. A partir de ls meados i até ls fins de l seclo XVIII, hoube ua baixa de 26 fuogos i la pupulaçon ten ua baixa de 250 almas. Ambora pensemos que haba múltiplas rezones para esta baixa tan marcada, l zaparecimiento de la Tenerie i todos ls porblemas liados a l’anquesiçon, parécen-me star ne l centro desta baixa. A partir de 1862 l númaro de fuogos medra cuntinamente. La pupulaçon apersenta tamien ua tendéncia de crecimiento até atingir l mássimo an 1960. La rezon deste mássimo ambora tenga algue ligaçon culas barraiges, ye eibidente que nun tubo an Sendin l peso que tubo an lugares cumo Dues Eigreijas, Mirando ó Picuote. Apesar de l númaro de fuogos cuntinar a crecer, a partir de 1960 i até 1991 la pupulaçon diminuiu. Esta baixa amportante stá agarrada a dues grandes rezones: l’eimigraçon i l grande abrandamento de la taxa de natalidade. Estes dous fenómenos acumpanhados pula diminuiçon de la taxa de mortalidade, an trinta anhos modificórun profondamente la strutura de la pupulaçon. Cumo acuntece ne l restro de l paíç, passemos dua pupulaçon bastante jobe, para ua pupulaçon mui ambelhecida, repersentando las pessonas cun mais de 60 anhos 1/3 de la pupulaçon. De 1991 para 2001 ls censos acúsan ua ligeira recuperaçon, oumentando la pupulaçon an 40 almas. An face destes resultados ancorajadores, parece-me que Sendin tubo capacidade i einércia para eibitar l choque cibilizacional que ten benido a arruinar las aldés mais pequeinhas, porque garante als sous habitantes todos ls serbícios básicos de purmeira necessidade, sobretodo: comerciales, educacionales, sociales i de salude.
Carlos Ferreira
-
1899–1900
Ls armanos Francisco i Aleixo Guerra, anformantes de José Leite de Vasconcelos subre l sendinés, an 1899-1900
1. José Leite de Vasconcelos, l purmeiro studioso de l mirandés, stubo an Sendin ua sola beç, an Setembre de 1884, i por ua sola nuite. Culs eilemientos nessa altura arrecolhidos publica, na…
07 de Márcio de 2006
1. José Leite de Vasconcelos, l purmeiro studioso de l mirandés, stubo an Sendin ua sola beç, an Setembre de 1884, i por ua sola nuite. Culs eilemientos nessa altura arrecolhidos publica, na 1886, las purmeiras notas subre l sendinés i ua pequeinha cuntica (Línguas Raianas de Tras-os-Montes, succintas notas philologicas, Porto, 1886). Nun mos diç quien le dou las anformaçones que arrecolhiu, mas dá para antender que fúrun mui poucas.
Uns 15 anhos apuis de haber stado an Sendin, an 1899 / 1900, José Leite de Vasconcelos arrecuolhe nuobos i mais zambolbidos eilemientos subre l sendinés, sendo sous anformantes ls armanos Francisco Maria Guerra i Aleixo Guerra.
2. De ls dous armanos, fui Francisco Maria Guerra l percipal anformador de José Leite de Vasconcellos subre l sendinés, pus este mesmo mos diç que el le dá muitos eilemientos i notas (Estudos de Philologia Mirandesa, I, ix, 407; II, 35, 36, 39), cunsiderando que stá purparado cumo naide para fazer un bocabulairo i ua gramática de l sendinés (id. I, ix i 407; II, 35, 36, 42).
Quien era Francisco Maria Guerra? José Leite de Vasconcelos solo mos diç que era natural de Sendin i studante de l’ounibersidade. Ye al Abade de Baçal que bamos a saber doutros dados subre aquel sendinés: naciu a 11 de Outubre de 1876 i era filho de Valentim Guerra i de D. Baltasara Ramos Puente, naturales de Spanha; formou-se an dreito pula Ounibersidade de Coimbra an 1900; apuis bieno a bibir para Miranda de l Douro adonde fui admenistrador de l cunceilho, sustituto de l juiç de dreito, cunserbador de l registro predial, adbogado i xefe político; l die 10 de Júnio de 1918 casou-se cun D. Maria Zulmira Miler de Vasconcelos de Lemos, natural de Vila Flor (tierra adonde passou a bibir), de quien tubo trés filhos (Memórias Arqueológico-Históricas do Distrito de Bragança, VI, 730-731 i VII, 226). Ye inda l Abade de Baçal quien mos diç (id., XI, 334) que screbiu l libro “Aspectos Morais dum monstro de maldade”, an 1938.
Subre l saber de l nuosso outor quanto al sendinés diç José Leite de Vasconcelos: “Deixo ao Sr. Francisco Maria Guerra o cuidado de profundar o estudo scientifico do sendinês, como seu idioma natal que é. Creio que ninguem como elle póde dar-nos desde já uma grammatica desenvolvida e um vocabulário extenso d’este sub-dialecto” (Estudos de Philologia Mirandesa. II, 42). Francisco Maria Guerra tenerie, nesta altura, al redror de 23 ou 24 anhos. Cuido que José Leite de Vasconcelos talbeç haba eisagerado, nun solo porque Francisco Guerra nun era formado an lénguas, cumo nun era perfundo coincedor de l sendinés nin era falante desse dialeto de l mirandés. Al falar na «seu idioma natal» José Leite de Vasconcelos solo poderie querer dezir que era la léngua falada na sue tierra. Seia cumo fur, nun sabemos se Francisco Guerra, por bias de l’anfluença de José Leite de Vasconcelos, algue beç tenerá pensado an screbir algo subre l sendinés ou se tenerá arrecolhido algun bocabulairo. Tamien queda claro que José Leite de Vasconcelos nun tenie l’antençon de fazer nuobas ambestigaçones sube l sendinés, assi se habendo passado las cousas.
3. José Leite de Vasconcelos tamien mos anforma que Aleixo Guerra, médico i armano Francisco Guerra, mas dous anhos mais bielho i a bibir ne l Porto, le dou algues andicaçones subre l sendinés, an Outubre de 1900 (in Estudos de Philologia Mirandesa, II, 40). Talbeç cun esses eilemientos i ls outros antes arrecolhidos de l armano Francisco Guerra, José Leite de Vasconcellos tenga cumpuosto las páiginas subre l sendinés que bénen ne l 2º ambelume de ls sous Estudos de Philologia Mirandesa. L coincimiento que Aleixo Guerra tenerie de l sendinés nun serie mui defrente de l armano Francisco, balendo para el la abaluaçon que yá arriba fazimos.
4. Pul studo de ls dados relatibos al sendinés que José Leite de Vasconcelos mos deixou, son dados mui fracos l que tamien me lieba a poner an dúbeda la cumpeténcia de ls armanos Francisco i Aleixo Guerra subre l sendinés. António Maria Mourinho parece ser de la mesma oupenion pus diç que “Leite de Vasconcellos, nos seus Estudos de Philologia Mirandesa, II, 40-41, publica uma carta, mas com todas as incertezas ainda de representação gráfica, por não ter elementos precisos do sendinês, e os que lhe deram foram poucos e deficientes.” (in Nuossa Alma i Nuossa Tierra, XI).
Estas cunclusiones báten cierto culas anformaçones que arrecolhi an Sendin subre la família Guerra, tamien coincida por Ls Balentins: era possiblemente la família mais rica de Sendin na fin de l seclo XIX i purmeira metade de l seclo XX, dedicando-se al comércio i tenie ua amportante fábrica de tapones de corcha, sin cuntar culas tierras; era d’ourige spanhola (Fermeseille), de l percípio de seclo XIX i toda la giente diç que era família que nun falaba mirandés, sabendo algue cousa de oubir falar a las pessonas de l pobo. Muito mais poderiemos dezir subre esta amportante família sendinesa, mas esto chega para se fazer ua eideia de cumo éran mui scassos i fracos ls eilemientos de la léngua falada an Sendin an que José Leite de Vasconcelos assentou las sues cunclusiones. Cun tan fracos anformantes, nun admira que aquel eilustre sábio nin se tubira apercebido de algues amportantes caratelísticas de l sendinés.
5. José Leite de Vasconcelos publica alguns ditos arrecolhidos por Francisco Maria Guerra i ua carta screbida por el i que eiqui deixo, cula scrita segundo la Cumbençon (in Estudos de Philologia Mirandesa, II, 40):
Amigo Manuol:
Ne l domingo pula manhana tengo tencion de ir fazer-te ua bejita, por esso nun baias culas bacas, manda un rapaç culhas, que you tengo gana de falar cuntigo, i para esso debo star ende a las nuobe de manhana temprano. Bou alhá nun solo por ber-te, mas tamien para te pedir un fabor, porque bien sabes que you tamien serie capaç de te lo fazer an tales cundiciones.
Cumo te dixe l outro die, cumprei a Antonho Griguiro la casa que tenie an rue de las Frangas por nuobe libras; cumo you solo tengo siete, tenes de m’amprestar dues até al berano, que benda l centeno ó l bino, i antoce te las pago. Fui acupar-me cun Fracisco Binhon, i nun me las quijo amprestar; you bien sabie que las tenie, mas acá l aspero.
Até al domingo. Dá-le muitas bejitas a la tue tie, tous armanos i mai.
6. Anque la sue anformaçon tenga tubido falhas, nun hai dúbeda que als armanos Francisco i Aleixo Guerra se le debe l percipal de l que José Leite de Vasconcellos screbiu subre l sendinés, l que yá nun ye pouco i merece ser lembrado.
Amadeu Ferreira
Abiso: Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá screbido cun “L” an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.
-
1212–1215
1212 -1215 - Notícia de Sendin haber sido arrasado
Yá aqui se falou de que l decumiento mais antigo que fala de Sendin son las Anqueriçones de D. Fonso III, de 1258. Esso nun quier dezir que Sendin nun eisistira muito antes, anque ls decumie…
18/1/2006
Yá aqui se falou de que l decumiento mais antigo que fala de Sendin son las Anqueriçones de D. Fonso III, de 1258. Esso nun quier dezir que Sendin nun eisistira muito antes, anque ls decumientos nun mos ajúden muito.
L que eiqui quiero dar notícia passou-se ne l tiempo de l rei D. Fonso II i ten a ber cun las antrequidéncias que houbo antre el i las armanas. El nunca deixou de defender l poder de l rei i las armanas pedírun-le ajuda al rei de Leon, D. Fonso IX, que se casou cun ua armana de D. Fonso II. Fui assi que este rei bieno por ende afuora i circou Bergança i muitas outras tierras, antre eilhas las tierras de Miranda, arrasando bários castielhos, cumo l de Algoso. Hai até quien fale que fúrun arrasados ls castielhos de Sendin i de Picuote, mas nun sabemos la fé que mos puode merecer la notícia, yá que nun coincemos l decumiento oureginal adonde assenta (1). Houbo outras guerras de ls reis de Leon cun Pertual, nesses tiempos de l ampeço de la nacionalidade i até mais tarde i Sendin, cumo tierra de frunteira, nun staba a salbo.
Por mi, cuido que inda hai muito que ambestigar ne l que respeita a la stória de Sendin, yá que hai castros i poboados antigos pul nuosso termo, i talbeç a eilhes se querga referir la notícia que dou arriba, quando fala an castielho. I mesmo andrento de la nuossa bila ye possible dar cun cousas bien antigas. Por mi cuido que hai que le dar atençon a la barreira de la Calçada que abaixa pa la Fuonte de l Lugar i a la barreira de las Eiras de l Cemaque. Son cousas que ende stan, a merecer melhor studo. L que you soubir i podir eiqui lo eirei deixando.
Abiso: Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá screbido cun "L" an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.

