Casos de scrita an mirandés
Bamos a tratar de alguns casos de scrita, anque puodan ser tratados noutras perspetibas. Las listas de palabras que son apersentadas nun son cumpletas, mas a modo de eisemplos.
L prefixo mirandés z- corresponde al pertués des-. An ciertos casos, aquel prefixo diç-se ç-
Usa-se la mesma scrita mesmo an casos an que nun se puode dezir que aquel ampeço seia un prefixo.
- L prefixo z- scribe-se antes de bogal ou de las cunsonantes b, d, g, l [lh], m, n, r.
| zabafar zacupar zamparado zancaminar zanganhar zeigual zeiludir zenhar zistir zoulhado zounesto | zbalido zbantaige zabarato zbiar zbintura zbio zbocado zbolber zbotar zbrabar zbulhar | zdentado zdita zdrobar zgalhar zgastar zgrácia zgramar zgranar zgraniçar zgusto | zleixado zlentar zlhabado zlhaçar zlhadrar zlhigado zlhingado zlhumbrar zlido zlhumbrar zlocado | zmaio zmamar zmedido zmesurado zmintir zmoler zmuntar znaturado znibelar znorteado znudo | zranhuenhado zrigulado zrobar |
- L prefixo z- diç-se i scribe-se ç- antes de las cunsonantes c, f, p, q, s, t.
| çcalço çcansar çcarambinado çcargar çcascar çcoincido çcoser çcubierta çcunfiança çcuntar | çfaiar çfalhecer çfazer çfechar çfeita çferrado çfile çfolhar çfruitar çfraldado | çpedida çpesa çpormober çporto çprebenido çpregar çprender çprézio çpreziar çpuntar | çquelorado çquilar çsalar çsalado | çtapado çtaque çtelhar çtemido çtemprado çtezar çtino çtorronar çtrabar çtrunfar |
- Tamien las palabras ampeçadas por dis- an pertués, se scríben an mirandés cun ç-
| çcreminaçon çcuçon çcurso çcursar | çcutir çcutidor çcutimiento | çfraçar | çparate çpensa çponible çponer çpuosto | çtáncia çtinguir çtrair çtrebuir çtrito |
- Las palabras ampeçadas por di- [que, an mirandés, l mais de las bezes, se diç de-] ou de-, se scríben cun ç-, ousando-se ende mais las dues formas cumo an çclarar / declarar, çfamar / defamar, çfender / defender, çfrente / defrente, çfrençar / defrençar.
- Casos speciales
Palabras an que mesmo nun aparecendo nanhun prefixo des- la simpres perséncia desse grupo lhieba a que se diga z-, anque se puodan ousar las dues formas:
desde > zde
desde que > çque / deç que
desde inda > zinda / zdinda
despuis / depuis / adeqpuis > çpuis
La forma es- átona nunca se usa an mirandés an ampeço de palabra, mas solo s-
| sbalido sbarrar sbarrulhar sbeijar sboucelhar scampar scangar scarabanada scassidade scatrapulhar scoba scochar scuitar | sfarelar sfergante sfregar sganganido sgoda sgueirar-se slubiar slúbio | smagar smelmar smola smoler smoucar smundungar snocar snubrinar | spabilado spadielha spalda sparbar sparrielha sparrufar spertar speto spineiro spirolhar squadrie squecer squermenta squierdo squila squineira | staca stada stadulho stalhar stancar stender stercar sternogar stiar stielha stima strada streilha strena stuque |
Nota: ls solos casos que eisísten an mirandés ampeçadas por es- tónico, son ls seguintes: esse, essa, esso, esta este, esto.
La scrita de an- i am- an ampeço de palabra
An mirandés nun hai palabras ampeçadas por en- i em- ou in- i im- átonos i antes de cunsonante, yá que todas essas palabras ampéçan por an-.
Ls eisemplos dados a seguir, solo por mais facelidade de antendimiento, tóman l pertués cumo termo de acumparança.
- Palabras que ampéçan por en- em- átono an pertués i por an- an mirandés:
| ambelope ambolber ambenenar ambora | amprego ancubierto ancantar ancolher | anforcar anformar anganhar | angenheiro angulhir ansinar antender | anterrar antrada antregar anxugar |
Un bun eisemplo ye l berbo antrar que demuda la scrita cunsante la sílaba d’ampeço seia tónica ou átona.
Persente de l andicatibo: entro, entras, entra, antramos, antrais, éntran.
- Palabras que ampéçan por in- ou im- átono an pertués i por an- an mirandés:
| ambeija ambentar ambestigador amportante | ancapaç ancierto andicatibo andústria | anfáncia anfeliç Anglaterra anglés | anjusto anscriçon | anteiro antençon anterbalo anternacional |
Un bun eisemplo ye l berbo anchir que demuda la scrita cunsante la sílaba d’ampeço seia tónica ou átona:
Persente de l andicatibo: incho, inches, inche, anchimos, anchis, ínchen.
Ditungaçon an ei-, an ampeço de palabra
An mirandés nun hai palabras ampeçadas por e- ou i- átonos, yá que todas essas palabras ditóngan an ei-
- Palabras ampeçadas por e- [ou he-] átono:
| eicelente eicologie eidiçon eiducaçon | eificaç eilástico eilegante eileiçon | eimenda eimoçon einerbar einocente eiquipa eipístola | eisame eisemplo eisército eisigir eisistir eiternidade | heibreu heireige heirói |
- Palabras ampeçadas por i- átono:
| eidade eideia | eigreija eigual eilustre | eimaige eimitar eimortal | einemigo einútele | Eitália eitaliano |
Hai algues palabras que admíten dues formas:
eibangeilho ou abangeilho;
eimbierno ou ambierno;
einfierno ou anfierno;
eirmita ou armita;
eirrar ou arrar;
eiterno ou aterno.
Ditungaçon an ou-, an ampeço de palabra
An mirandés nun hai palabras ampeçadas por o-, u- i eu- átonos, yá que todas essas palabras ditóngan an ou-
- Palabras ampeçadas por por o- [ou ho-]átono
| houlandés houmenaige houmildar houmilde hounesto hourtelana hourtica | oubedecer oubeilha oubeiro oubrar oubreiro obrigaçon oubrigado | oucasion oufecial oufénsia oufício oulhagueiro oulibeira oulor | ouparaçon ouparar oupenion ouracion ourbalheira ourdenado ourdinário | oureilha ourganizar ouriegano ourige ourtuonho ousmar ouxigénio |
Destes casos cuido que debe de quedar de fuora la palabra hotel [inda que se diga houtel], yá que ye a modo ua palabra ounibersal.
- Palabras ampeçadas por o- [hon-, om-, on-]i u [un-] nazal átono, inda que Neste casos tamien se use la scrita sien ditungaçon
| hounrado hounradeç | oumbreira | oundeado oundeoso | ountaça ountado | ountar |
- Palabras ampeçadas por u- [ou hu-]átono
| houmano houmilde houmildar | ounhar oubica | ounibersal ounibersidade ounion | ounir oupir ourbanismo | ourdir ourtiga ousar |
- Palabras ampeçadas por eu- átono
| oucarestie | oucalito | Ouropa | ouropeu | outanázia |
Las palabras ampeçadas por au- átono, an regra ditóngan an ou-
| oudácia oudaç | ouditório | oumentar oumento | outarca outarquie | outonomie outoridade |
Destes causos cuido que dében de quedar de fuora todos ls cumpuostos de la palabra auga, yá que todos manténen un assento secundairo que acunseilha a mantener la scrita cun au-: augachado, augachal, augaçada, augadeira, augadielha, augado, augamiento, augar, augardiente, augarielha, augarito, augarraç, augazileiro, augueira.
Nas palabras ampeçadas por ui- átono tenemos ls seguintes casos
| outabado, outabar | uitenta, uitocientos |
18 de Nobembre de 2006
Amadeu Ferreira