SENDIM EM LINHA SENDIN
← Curso de lhéngua mirandesa (1º Anho)

011 · 011 - Sustantibo (2)

27/11/2006

amadeu · 27/11/2006

011 – Sustantibo (2)

[An algues partes destes testo aporbeitei studos feitos por José Pedro Cardona Ferreira].

Género an mirandés: masculino i femenino

L género de las palabras mirandesas

Son, an regra, masculinas las palavras mirandesas acabadas an:

-o: aldeano, ambelhigo, armano, bezerro, fachuqueiro, nino, perro (eiceçones: la mano, la bó);

-iu: calafriu, fastiu, fetiu, friu, judiu, riu, tiu;

-és: mirandés, pedrés, scalhabrés;

-al: almendral, maçanal, oulhal, outibal, pinheiral.

Son, an regra, femeninas las palavras mirandesas acabadas an:

-a: perra, armana, pantasma, galana, stielha [eiceçones: l cura (padre), l guia (aquel que ajuda a guiar, mas yá la palabra guia cul sentido de galho dua arble ye femenina), i ls sustantibos que ténen la mesma forma pa l masculino i pa l femenino, de que se fala mais abaixo];

-ie: albenarie, balancie, cantarie, judie, mardomie, queisarie, serbentie, tenerie, tie (eiceçones: l die, l pie i ls deribados l cuntapie, l strepie);

-ue: rue (tamien ls pornomes tue, sue, algue, nanhue);

–ice: aldrujice, alcobiteirice, aldrabonice, amaricanice,

antolhice, azelhice;

-ade: amisade, ampossiblidade, anfelecidade, anfenidade, anteguidade, antemidade, armandade, atebidade, atualidade;

-aige: ambalaige, ambraiaige, amostraige, anfermaige, biaige, bantaige, coraige, garaige, pelaige, romaige, (eiceçones: l adaige, l paige).

Puoden ser masculinas ou femeninas

- Las palabras acabadas an -e [afuora las acabadas ne ls ditongos –ie, -ue i ne ls sufixos -ice, -ade, -aige, ou que aperséntan la mesma forma pa l masculino i pa l femenino]:

- eisemplos de palabras masculinas: anxame, eisame, home, mestre, monje, pariente, stame, xambre;

- eisemplos de palabras femeninas: abe, aldé, alface, assemblé, atitude, brime.

- Las palabras acabadas an cunsonante [afuora las acabadas an –és i an -al, que son masculinas]:

- eisemplos de palabras masculinas: arachal, pan, cumben, coraçon, alferç, algoç, aniç, arroç, calantriç, juiç, lápeç, peç, rapaç, telar;

- eisemplos de palabras femeninas: ouraçon, ourientaçon, beç, acideç, ambalhideç, cruç, lhuç, nuoç, paç, perdiç, teç.

Hai muitos sustantibos que ténen ua sola forma pa l masculino i pa l femenino. Eisemplos: anzona, argolhas, artista, carranha, cuntrabandista, fadista, falante, falsuras, mazmárria.

Acumparaçon cun alguns casos an pertués

Hai algues palabras mirandesas que ténen l género cuntrairo als sous eiquibalentes an pertués:

- son femeninos: la calor; la fresca; la risa; la questume; la

pantasma;

- son masculinos: l alcatre; l delor; l febre; l naciente; l

quemido; l stante;

- casos que se aperséntan uas bezes cumo masculinos i outras cumo femeninos: la fin / l fin; la sangre / l sangre.

José Leite de Vasconcelos diç [Estudos de Philologia Mirandesa, I, p. 325] que la palabra fin ye siempre masculino, mas tamien ten un uso femenino. Diç-se: na fin, la fin de l mundo.


Formaçon de l femenino, zde l masculino:

Ls sustantibos acabados an -o ne l masculino, fórman l femenino demudando l –o an –a:

Masculino

Femenino

Masculino

Femenino

perro

perra

palombo

palomba

armano

nino

armana

nina

burro

moço

burra

moça

Ls sustantibos acabados an -e ne l masculino, fórman l femenino demudando l –e an –a:

Masculino

Femenino

Masculino

Femenino

pariente

parienta

xastre

xastra

mestre

mestra

monje

monja

Ls sustantibos acabados an –l, –n i -s ne l masculino, fórman l femenino acrecentando-se-le un –a:

Masculino

Femenino

Masculino

Femenino

capitan

capitana

fragués

fraguesa

galan

galana

sendinés

sendinesa

aldrujon

aldrujona

spanhol

spanhola

lhion

lhiona

pardal

pardala

Ls sustantibos acabados an -ç ne l masculino, fórman l femenino acrecentando-se-le un –a i demundando l -ç an -z-:

Masculino

Femenino

Masculino

Femenino

rapaç

rapaza

juiç

juíza

Ls sustantibos acabados an -or ne l masculino, fórman l femenino por un de dous modos: demundando l –or an –eira ou acrecentando-le un –a. Nun hai regras claras para un i outro causo, de que damos a seguir alguns eisemplos:

Masculino

Femenino

Masculino

Femenino

arador

aradeira

bendimador

bendimadeira

doutor

doutora

cantador

falador

lhabrador

mundador

segador

trabalhador

cantadeira

faladeira

lhabradeira

mundadeira

segadeira

trabalhadeira

pecador

porsor

reissenhor

senhor

pecadora

porsora

reissenhora

senhora

Ls sustantibos acabados an -iu ne l masculino, fórman l femenino demundando l –iu an -ie:

Masculino

Femenino

Masculino

Femenino

judiu

judie

tiu

tie

algarbiu

algarbie

senhoriu

senhorie

Ls sustantibos acabados an -eu ne l masculino, fórman l femenino demundando l –eu an -eia:

Masculino

Femenino

Masculino

Femenino

ouropeu

ouropeia

heibreu

heibreia

pigmeu

pigmeia

ateu

ateia

Casos speciales

Alguns eisemplos de casos speciales, an que hai ua forma çfrente pa l masculino i outra pa l femenino:


beche / cabra

bui / baca

cabalho / yeuga ou yegua

cumpadre / cumadre

galho / pita ou galhina

gienro / nuora

home / mulhier

macho / mula

macho/ fémia

maron / canhona ou oubeilha

padrino / madrina

perdigon / perdiç


José Leite de Vasconcelos diç [Estudos de Philologia Mirandesa, I, p. 329] que pardal i outros nomes de animales nun ténen femenino, mas la berdade ye que alguns desses nomes se úsan tanto an masculino cumo an femenino. Eisemplos: queluobra / queluobro ou quelobron; pardal / pardala; moucho / moucha; reissenhor / reissenhora.

Tamien culs nomes de pessonas se úsan ls dous géneros, sendo que an muitos desses causos se quier andicar la filiaçon ou la nomeada familiar. Eisemplos:


Castra > filha de Castro

Diega > filha de Diego

Liço > filho de Liça / Lice

Morena > filha de Moreno

Pedra > filha de Pedro

Perza > filha de Perç

Tresinho > filho de Tresinha


An bários casos la forma femenina andica cousas mais grandes do que la forma masculina:


biendo / bienda

bóbedo / bóbeda

bolho / bolha

boto / bota

bulhaco / bulhaca

caldeiro / caldeira

cepo / cepa

cesto / cesta

fardel / fardela

peine / peina

pito / pita

seto / seta.


27 Nobembre de 2006

Amadeu Ferreira

Carlosferreira · 01/12/2006


Pois, agora ya li. Cumo dirien ls Gatos Fedurentos: stá bien de mais. Esto de star bien de mais ten que acabar i Jesé Pedro que se ponga a palo se nó, nun sei...
Ação concluída.
Antrar

Para screbires ne l sítio, diç-mos quien sós. Ye ua beç — depuis quedas antrado.

ó