SENDIM EM LINHA SENDIN
← CURSO DE MIRANDÉS de l SAL – 2º ANHO

012(I) - Pornomes andefenidos

17/12/2007

amadeu · 17/12/2007

editada dia 17-12-2007 12:16:28 por: amadeu

012(I) - Pornomes andefenidos

[Las splicaçones que se síguen son aperpositadamente çcritibas, nien siempre çtinguindo çclaradamente antre pornome / adjetibo / determinante, para un melhor antendimiento por todo mundo. Assi i todo, la çcriçon feita premite todas essas cunclusiones. Para que dúbedas nun quéden, eiqui se diç que sigo l modo tradicional de çtinguir antre pornomes sustantibos (son ls que aparécen eilhes solos na frase) i pornomes adjetibos (son ls que se amprégan an pie dun sustantibo, cun el cuncordando an género i númaro)]

1. Formas

1.1. Formas bariables

Masc. singular

Fem. singular

Masc. plural

Fem. plural

un

ua

uns

uas

algun

algua / algue

alguns

alguas / algues

ningun / niun / nanhun

ningua / niua / nanhue

ninguns / niuns / nanhuns

ninguas / niuas / nanhues

todo

toda

todos

todas

outro

outra

outros

outras

cierto

cierta

ciertos

ciertas

qualquiera

qualquiera

qualquieras / qualesquiera / qualesquieras

qualquieras / qualesquiera / qualesquieras

muito

muita

muitos

muitas

pouco

pouca

poucos

poucas

tanto

tanta

tantos

tantas

tal

tal

tales

tales

bários

bárias

i. Las formas algue, algues, nanhun, nanhue, nanhuns, nanhues son subretodo ousadas an Sendin.

ii. La Cumbençon Ourtográfica apersenta l plural de qualquiera cumo sendo solo la forma qualquieras. Bernardo Fernandes Monteiro i José Leite de Vasconcellos dízen que será qualesquiera: «... no pl. de certo se dirá qualesquiera:», acrecentando an nota: «Na Rev. de Educ. e Ens. IX, 501, trad. dos Evangelhos por B. F. Monteiro, acho de facto qualesquier» [Estudos de Phililogia Mirandesa, I, 361]. Mas este outor tamien apersenta la forma qualquier cumo sendo ousada por Bernardo Fernandes Monteiro, forma que tamien nun aparece na Cumbençon Ourtográfica.

Esta ye ua matéria defícel de tornar clara, que possiblemente eisigirá mais ambestigaçon. De que you ambestiguei [i cuido que esta puode nun ser la redadeira cunclusion] cuncluí que habie dues formas pa l plural:

- qualesquiera, ousada antes de nome [adjetibo];

Eis.:

- qualesquiera uns que béngan por ende han de lhebar que cuntar.

- se l pedreiro tubir arte, qualesquiera piedras sírben para fazer ua parede

- nun son qualesquiera roupas que le cháldan.

- qualesquieras, ousada apuis de nome.

Eis.:

- Hai alhá maçanas amarielhas i maçanas berdes. Tu quales quieres?

Trai-me uas qualesquieras;

- eilha scuntenta-se cun uas roupas qualesquieras;

1.2. Formas ambariables

algo

alguien

cada

demais / demás

más / mais

menos

nada

naide

quienquiera

todo.

La forma quienquiera, anque nun apareça na Cumbençon Ourtográfica, tamien ye pornome andefenido mirandés.

Las formas más i demás son ousadas ne l mirandés raiano, mas tamien mui quemuns ne l mirandés central.

1.3. Outras formas de pornomes andefenidos

Cuido que outras formas haberá para alhá de las que son apersentadas na Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa. Assi i todo nun bou eiqui a zambolber este punto yá que el talbeç percise de mais studo i aperfundamiento.

Assi i todo deixo dous eisemplos: (d)ambos / (d)ambas; bastante / bastantes.

2. Notas subre la sintaxe de ls pornomes andefenidos

2.1. Un

i. Usa-se cun sentido ampersonal: «ua pessona», «la giente» [cumo l francés on], mas nestes casos usa-se siempre la forma masculina de l singular, un.

Eis.:

- un nun se pouode fintar nessa giente, que ye falsa;

- bou a aporbeitar que eilha stá acá para m’ajudar a fazer cousas que un solo nun puode fazer;

- un nunca se puode squecer que la bida son dous dies;

- un nunca sabe l que fazer nessas oucasiones.

ii. Çtacar algo nun cunjunto, mas sien l eidenteficar.

Eis.:

- este fui un de ls melhores anhos de bino de que se me lhembra;

- yá hai poucos lhobos, mas inda onte bi un.

- un que nun bai a gustar ye l mil home.

iii. Este pornome puode ou nó ajuntar-se cula perposiçon de. Neste caso puode referir-se a la própia pessona que fala, mas podendo aplicar-se a qualquiera outra, cul sentido referido an i.

- dun, dua, duns, duas ou de un, de ua, de uns, de uas.

Eis.

- hai que tratar bien de l que ye dun, senó naide trata.

- quando l mal dá anriba dun, ende ye l percípio de l nuosso fin.

Mas ajunta-se siempre cula perposiçon an/ne, anque seia ralo este uso.

- nun, nua, nuns, nuas.

Eis.:

- quando l mal dá nun yá nun hai nada a fazer.

2.2. Algun / Ningun / Niun

i. Algun ten siempre valor positibo, l que ye ua defréncia amportante an relaçon al pertués [eiqui, apuis de sustantibo, puode tener balor negatibo. Eis.: que eu visse, não comeu doce algun].

ii. Usa-se antes de sustantibo [adjetibo], anque a las bezes steia subantendido ou apareça cumo antecedente. Puode tanto tener l mesmo sentido de qualquiera, cun sentido andeterminado, cumo andicar ua pequeinha quantidade ou ua sola cousa:

Eis.

- bamos a comer algue [qualquiera] cousa agora, que apuis nun tenemos tiempo;

- eilhes si comírun muita maçana, mas algua [maçana] han de haber deixado;

- nun sei se deixórun algun cachico de bolho para sabermos cumo era;

- mira, acabou-se-me l pan, tu inda tenes algun [pan]?

iii. La forma femenina algua / algue puode ousar-se para andicar ua acion fuora de l quemun, andeterminada, cun sentido tanto negatibo cumo positibo, cunsante se retira de l sentido de la frase:

Eis.

- el si stá mui calhado, mas te admires que se sala cun algua de las del;

- nun l deixes quedar el solo que inda le dá la belharaça i faç algua;

- nun le digas mais nada senó inda le dá algue [un ataque, un mal] i apuis tenemos que ir cun el pa l spital;

- l garoto stá tan calhado, que ye bien capaç de star a fazer algue [cousa mal feita].

iv. La forma algun, tamien puode ousar-se para andicar un tiempo passado, cierto, mas andeterminado.

Eis.:

- se fusse nalgun tiempo beries cumo estas façanhas le salien caras.

- á tiempo dalgun tiempo, na que you era rapaç…

v. La forma ningun / nanhun, quando stá reforçado por negatiba puode tener l mesmo segneficado de un:

- solo sabes falar mal de mi, mas nun fui nanhun lhadron, que quedei cun amigos por adonde passei.

vi. Las formas algun/algua/algue, alguns/alguas/algues, puoden ajuntar-se cula perposiçones de i an/ne, dando las formas:

- dalgun / dalgua [dalgue]; dalguns / dalguas [dalgues];

- nalgun / nalgua [nalgue]; nalguns / nalguas [nalgues].

2.3. Alguien

Ye un pornome andefenido mirandés, anque seia mui pouco ousado. L mais de las bezes ye sustituído por algua pessona:

Eis.:

- se alguien [ou algua pessona] benir a saber de mi, diç-le que yá me fui ambora.

- sabes se stá alguien [ou algue pessona] an casa?

2.4. Algo

i. Sentido de «algua cousa», «un cierto fato» mas andeterminada.

Eis.:

- trai-me algo para comer, que stou cheno de fame;

- se bires puli algo que t’agrade nun deixes de l cumprar;

- nun sei l quei, mas algo se passou para el haber quedado assi;

- aposque le dou algo senó nun l habien lhebado pa l spital.

ii. Andicando ua pequeinha quantidade ou antensidade de algo menos fuorte.

Eis.:

- la burra yá ye algo bielha, mas inda dan algo por eilha;

- staba algo i nun staba an cundiçones de aparecer;

- el quedou algo ambaralhado apuis de haberes falado cun el;

- yá benes tarde, mas cuido que inda sobrou algo para ti.

2.5. Outro

i. Quando referido a tiempo, andica siempre un tiempo passado, que stá acerca daquel an que se stá a falar; mas que tanto puode andicar, cunsante l cuntesto:

- un tiempo passado an relaçon al die an que se fala, lhebando atrás l artigo defenido [l outro, la outra]:

Eis.:

- l outro die fui a tue casa, mas nun stabas alhá;

- la outra semana quedeste de benir a tener cumigo.

- ou un tiempo passado que ye feturo an relaçon al die de que se fala [ye neste sentido que se usa na spreson a soutrodie], lhebando atrás l artigo i perposiçon [al outro, a la outra]:

Eis.

- al outro die tornei alhá, mas tamien nun staba.

ii. Puode ousar-se cul sentido de «nuobo», «demudado».

Eis.:

- era outro home l que eilhi staba a falar cumigo.

iii. Usa-se este pornome nua einumeraçon de cousas, cul sentido de «l que stá a seguir; mais un» ou cumo refréncia a ua cousa por ouposiçon a outra ou outras. Nalguns destes casos, l uso de l pornome tamien ten sido cunsidrado cumo demustratibo [ber Licion, 009]:

Eis.:

- chama outro a ber l que tem a dezir;

- stá outro a la puorta a preguntar por ti;

- yá solo habie alhá dues pessonas: ua bieno cumigo i l’outra fui-se para casa;

- yá que nun me traíste l que te pedi, tornas alhá outra beç;

- uas maçanas stan chenas de brugos i las outras roubórun-las;

- lhembrei-me doutra cousa i bin acá para que sabas de l que se trata.

- stában tan agarrados un al outro que nun fúrun capazes de l zapartar.

iv. Quando se quier fazer ua andicaçon baga, sien refréncia a naide an special, usa-se la spresson, «Cumo diç l outro».

v. Na spresson «outra beç», puode tener l sentido de:

- repetiçon, «de nuobo»:

Eis.:

- faç alhá outra beç a ber se sou capaç de daprender.

- noutro tiempo, noutra oucasion:

Eis.:

- ua beç bieno el acá, mas de las outras bezes fui siempre you alhá.

vi. Este pornome puode aglutinar-se culas perposiçones de i an/ne:

- doutro, doutra, doutros, doutras;

- noutro, noutra, noutros, noutras.

2.6. Cada

i. Puode tener un uso para reforçar, para dar antensidade, an giral cun cuntenidos cunsecutibos [cada...que]:

Eis.:

- agarraba cada carpanta que nien sabie de que tierra era!

- passa-me a mi cada ua, que you nien sei que diga!

- quando falo cun el diç-me cada mintira que yá nun acradito an nada de l que diç;

- a las bezes un ten que aturar cada burro que seia por de Dius.

ii. Usa-se na spresson cada qual.

- Senhoras tantas! . . . Mais Santa, / Por quien nuossa ouraçon chama,

Na afliçon a todas bamos, / I cada qual mais mos ama.

[AMMourinho, Nuossa Alma i Nuossa Tierra]

- Cada qual por sou lhado, /Tratou de se sumir.

Cada qual lhieba trés sucos / I ándan a quien más sega.

[Manuel Preto, Bersos Mirandeses]

iii. Para andicar un feito que se dá nua cierta sequéncia ou frequéncia.

- ben acá a cada trés anhos [de trés na trés anhos].

(cuntina)

16 de Dezembre de 2007

Amadeu Ferreira

Ação concluída.
Antrar

Para screbires ne l sítio, diç-mos quien sós. Ye ua beç — depuis quedas antrado.

ó