SENDIM EM LINHA SENDIN
← CURSO DE MIRANDÉS de l SAL – 2º ANHO

012(II) - Pornomes andefenidos (cunt.)

18/12/2007

amadeu · 18/12/2007

012(II) - Pornomes andefenidos (cunt.)

2.7. Qualquiera / Quienquiera

i. Qualquiera tanto se aplica a pessonas cumo a cousas.

Eis.:

- se nun houbir l lhibro que you quiero, trai-me un qualquiera.

- nun sabien se habien de mandar l pai ou l filho, mas you deixe-le que mandássen un qualquiera.

ii. An frases negatibas, puode referir-se a alguien cun qualidades speciales:

Eis.:

- nun ye un qualquiera [ou qualquiera un] que faç ua cousa dessas;

- nun era qualquiera pessona que se çponie a fazer l que eilha fizo por el.

iii. Qualquiera puode tener sentido depreciatibo, quando ye ousado cula palabra «cousa» a seguir:

Eis.:

- a essa giente qualquiera cousa sirbe, que nunca tubírun gusto.

- para mi nun andes a cumprar nada, que you cun qualquiera cousa me aquemodo.

- essa giente ye mui biqueira, nun le sirbe qualquiera cousa.

iv. Quienquiera solo se aplica a pessonas, dende que solo seia sinónimo de qualquier pessona:

Eis.:

- un anganho quienquiera [qualquiera pessona] l ten

- nun era quienquiera que se metie al camino cun ua termienta destas.

v. Tanto qualquiera cumo quienquiera ténen un sentido de totalidade dun cunjunto.

- qualquiera [todos i cada un] rapaç nuobo gusta de arranjar un bun amprego.

- quienquiera [todas las pessonas i cada ua] gusta de ser bien tratado.

2.8. Muito

i. An posiçon pré-nominal puode [mas tamien ye possible la custrucion referida abaixo an ii.] ousar-se ne l singular ou, an giral, quando ten un sentido coletibo. Nestes casos, l sustantibo que stá apuis l pornome bai tamien pa l singular, mas l berbo que se le sigue yá ye custruído ne l plural, assumindo l sentido coletibo [mesmo tratando-se de cousas cuntables].

Eis.:

- ye melhor nun ires para esses lhados, que hai alhá muito lhobo [sing.] que te puoden [pl.] comer;

- la binha ten muita uba [sing.], mas cul tiempo que stá nun sei se ban [pl.] a amadurar bien.

ii. Noutras posiçones, usa-se sien sentido coletibo, bariando l númaro cunsante l cuntesto.

- nun teniemos miedo del porque éramos muitos;

- muitos moços deiqui se fúrun pa la guerra i se morrírun por alhá.

iii. Anquanto pornome andefenido, muito nunca sufre reduçon a mui / mi, yá que esso solo se dá quando zampeinha funcion de adbérbio.

2.9. Pouco

[Pouco, cumo pornome andefenido, ye siempre antónimo de muito, mas nun ten eisatamente las mesmas custruçones sintáticas, subretodo ne l que respeita al uso cumo coletibo.]

i. An giral, andica un pequeinha quantidade ou un pequeinho númaro de algo.

Eis.:

- l minério era pouco i por esso cerrórun las minas.

- nun trouxe berças de la huorta porque yá habie poucas;

- pouca giente se çpuso a ser teçtemunha del.

- l azeite astanho ye pouco i por esso subiu de précio;

- éran tan poucos moços que nien dou para fazer ua eiquipa.

ii. Ne l plural, poucos, poucas, an posiçon nominal, puode andicar un pequeinho númaro de pessonas, nó eidenteficadas.

Eis.:

- l die staba mui friu i poucos fúrun a botar.

2.10. Tanto

i. Cumo muito, tamien este pornome, an posiçon pré-nominal, puode ousar-se ne l singular ne l singular ou, an giral, quando ten un sentido coletibo [mesmo tratando-se de cousas cuntables].

Eis.:

- astanho colhi tanta patata que nin sei l que le hei de fazer;

- se colhires tanto frajon cumo you nun te puodes queixar;

- fui a la binha i comi tanta uba que agora me duol la barriga;

ii. La forma tanta ten amprego coletibo l mais de las bezes. Nesses casos nun se úsa ne l plural, cumo nas frases lhebar tanta, passar, tanta beç i outras.

Eis.:

- lhebou tanta [porrada] de l pai que nun torna a fazer las mesma áfricas;

- quando fui pa la França passei tanta [deficuldade, fame] que nien quiero que lhembre;

- la rapaza tanta beç fui a la fuonte a té que scachou la barrila;

- iba tanta beç a l’eigreija que até Nuosso Senhor yá staba farto deilha.

iii. Puode ousar-se cumo a sustituir, de modo ampreciso, un númaro cardinal:

- ls çapatos custórun-me cien euros i tanto;

- chegou de l café a las tantas de la nuite;

- comi ua pratada de patatas, mas inda comie outras tantas.

iv. Sirbe para stablecer ua acumparança, de eigualdade [tanto... cumo]:

- colhiu tanta uba cumo l armano.

v. Ye eilemento de custruçon de l numarales multeplicatibos, andicando que un númaro se multeplica pulas bezes a que se refire, podendo ousar-se an cuncorréncia cun bezes:

Eis.:

- trés tantos [quatro bezes];

- quatro tantos [quatro bezes].

2.11. Todo

i. Ye normal sufrir la reduçon para to, antes de sustantibo i seguido de artigo defenido [to l / to ls, to la / tolas], nunca se dando essa reduçon noutras situaçones. Assi i todo, mesmo nesses casos, tanto se puode ousar la forma reduzida cumo la forma normal.

Eis.:

- fui to / todo l camino a falar el solico;

La forma to tanto ye ousada pa l singular cumo pa l plural, pa l masculino cumo pa l femenino: l númaro i género son andicados pula forma de l artigo defenido que se le sigue:

Eis.:

- to [todos] ls garoticos gústan de jogar, a nun ser que stéian malos.

- quaije to [todas] las rapazicas gústan de morar cun monhecras.

Mas míren-se las seguintes custruçones:

- to l mundo / todo mundo, son spressones sinónimas, cul sentido de toda la giente, todas las pessonas;

- todo l mundo yá quier dezir l mundo anteiro, an sentido giográfico, todos ls países.

ii. Cumo forma ambariable, corresponde al pertués tudo [Dízen Pilar Vàzquez Cuesta i Maria Albertina Mendes da Luz, na sue Gramática da Língua Portuguesa: “Quanto a todo e tudo, o primeiro destes vocábulos, variável em género e número, pode-se encontrar na língua portuguesa desde os tempos mais remotos; o segundo, invariável, foi introduzido pelos escritores do século XVI em substituição do antigo todo com o sentido de ‘todas as coisas’. (Edições 70, 1971, pág. 511)]. Ora, al alrobés de l pertués, l pornome antigo todo cul sentido de ‘todas las cousas’ siempre se mantubo até hoije an mirandés, cul sou sentido coletibo.

Eis.:

- todo l que quiero ye tener salude;

- gustei muito de la cena: staba todo mui buono.

iii. Todo ne l singular i apuis de sustantibo, ten l sentido de «cumpleto», «to las partes de un cunjunto»:

Eis.:

- comiu l caldo todo;

- boziou tanto que spertou la rue toda;

- calhou-se i apuis fui el que quedou cula culpa toda.

Se stubir ne l plural ten siempre esse sentido seia qual fur l lhugar que acupe, anque an mirandés seia mais ousado apuis de sustantibo:

- comiu las cereijas todas;

- comiu todas las ubas que habie na binha ou comiu las ubas todas que habie na binha.

iv. Nua einumeraçon quier andicar repetiçon, tenendo l sentido de «cada».

Eis.

- iba todos ls uito dies a ber miu armano a la cadena, i lhebá-le siempre l que iba a quemer pula semana alantre..

v. Por bezes amprega-se cun sentido pleonástico junto dun númaro que andica un cunjunto, para reforçar, dando l’eideia de «todos i cada un».

Eis.:

- bamos-mos a rir un cachico todas trés.

- fumus alhá todos ls cinco armanos, para que nun houbira dúbeda de que stábamos ounidos.

2.12. Nada

i. Ten l sentido de «cousa ningua».

Eis.:

- bieno a comer a nuossa casa mas nun comiu nada.

- eilha bien me preguntou, mas you siempre le dixe que nun querie nada.

ii. Ten l sentido de «algua cousa», «qualquiera cousa», mas pouco:

- an frases anterrogatibas:

Eis.:

- anton nun comes nada? Apuis bás a ber cumo te bai a dar la fame.

- nun me digas que beniste acá i nun lhiebas nada de nuossa casa?!

- an repuosta a preguntas:

Eis.:

- Anton astanho colhiste muita uba?

- Nada.

- para apersentar l resultado de un porcesso negatibo:

Eis.:

- mira, stube a fazer ls doces que me ansineste, mas la massa bolbiu-se an nada.

iii. Puode tener l sentido de «pouco», subretodo quando ye ousado an pie dun adjetibo, cunseguindo-se un sentido cuntrairo al de l adjetivo a que se ajunta apuis:

Eis.:

- digo-te-l you que l rapaç nun ye nada burro;

- ls çapatos son buonos i nun fúrun nada caros.

iv. Puode ousar-se ls deminutibos «nadica» i «nadixa», cul sentido de «un cachico», «ua mui pequeinha quantidade».

Eis.:

- dá-me un nadixa de sal que manhana yá te l pago;

v. Anque «nada» tenga sentido negatibo, puode custruir-se cun outra negativa se bem apuis de berbo, ou sien outra negatiba se bem antes de l berbo:

Eis.:

- nun me dixo nada de l que alhá se passou;

- nada me dixo de l que alhá se passou..

2.13. Tal

i. Quando se usa cun l artigo defenido antes quier referir-se a ua pessona cierta. Nestes casos ye tamien antendido cumo pornome demustratibo [ber licion 009].

Eis.:

- aquel ye l tal de que te falei hai dies.

ii. Cun artigo andefenido antes andica ua pessona que nun se conhece, mas de que se ten referéncia cierta, benindo an regra associado al nome dessa pessona:

Eis.:

- apuis apareciu alhá un tal Antonho Pirç, que you nunca habie bisto.

iii. Sentido de uso antegrado an alguas spressones:

- i tal - andica: i. ua einumeraçon que nun se acabou [Eis.: apuis fumus andando puli al para baixo, i tal.]; un númaro ou hora que nun somos capazes de cumpletar cun rigor [Eis.: quando cheguei a casa yá éran las dieç i tal];

- cumo tal - ten l sentido de por eisemplo [Eis.: cumo tal, se you nun benir ye porque algo se passou]

- tal i qual - quier dezir que ye armano, eisatamente eigual [Eis.: todo se passou tal i qual cumo tu me habies dezido]

iv. Outros usos de tal dan-se an spressones de tratamento ou saludo:

- que tal bai la bida?; que tal ban las cousas? Que tal?

2.14. Demais

Usa-se pouco cumo pornome [adjetibo] an mirandés, cul sentido de «ls outros» [ls/las demais].

Eis.:

- ls demais que nun béngan acá, senó tórnan pul mesmo camino.

L sou uso percipal ye cumo adbérbio, cul sentido de «zmasiado».

2.15. Mais

i. Quando lhieba artigo defenido antes ten l sentido de «la maiorie», «la maior parte». L artigo ye siempre ousado ne l masculino, podendo ousar-se l singular ou l plural, l / ls mais. Assi i todo, l berbo bai siempre pa l plural, respeitando la natureza coletiba de la spresson.

Eis.:

- l mais deilhes stan tan malos que nun chégan al Natal;

- l mais de las maçanas stan pochas i mais bal botá-las fuora;

- ls mais deilhes stan tan malos que nun chégan al Natal

ii. Quando lhieba atrás la perposiçon a i un sustantibo, ten l sentido de «an eicesso», «zmasiado»

Eis.:

- ten cousas a mais i assi nun ye capaç de dar rezon de todo.

iii. Andica ua quantidade superior por acumparança cun outra.

Eis.:

- bota-me mais caldo, que hoije traio muita fame.

- eilha siempre tubo mais salude do que el.

2.16. Menos

i. Andica ua quantidade anferior ou un númaro mais pequeinho.

Eis.:

- bota-me menos caldo que tengo pouca fame;

- deziste que éran cinquenta, mas cuido que éran bien menos;

- quando ampecemos éramos muitos, mas agora yá somos menos.

ii. Usa-se para fazer acumparaçones de anferioridade.

- hoije comi menos do que onte.

iii. Usa-se tamien na spresson menos de.

- esta casa ye alta, mas tem menos de binte pisos.

2.17. Naide

i. Solo se aplica a pessonas, i ten l sentido, na giral, de «ningua pessoa»,

- hoije naide me telfonou;

- çque bin inda naide me bejitou.

ii. Puode refereir-se a ua totalidade de que l próprio falante puode ser scluído ou scluir alguien, stablecendo-se ua cierta acumparaçon [todos menos un] ou nó [todos].

Eis.:

- naide sabie cumo se iba a resolber l porblema

- naide me podie baler;

- naide cozinaba cumo el;

- cozinaba cumo naide.

iii. Tamien puode tener l sentido de «alguien», «algue pessona», an frases anfáticas.

Eis.:

- que ten naide a ber cula mie bida?

- que le ampórtan a naide ls mius porblemas se you ye que tengo de ls resolber?

iv. An frases negativas i anterrogatibas, anque naide yá tenga sentido negatibo, puode ousar-se:

- cun outra negatiba [nun] se l pornome naide benir apuis de l berbo [posberbal], subantendendo-se que aqui tem l sentido de «alguien»:

Eis.:

- nun bieno naide a la fiesta;

- i se nun benir naide, l que fazemos?

- dezírun que benien acá, mas nun bieno naide;

- nun quedou acá naide para splicar cumo éran las cousas;

- nós nun somos naide;

- nun ten a naide que le puoda baler;

- nun bieno naide para me ajudar i tube que fazer todo solico.

- sien qualquiera outra negatiba se l pornome naide benir antes de l berbo [preberbal]:

Eis.:

- naide bieno a la fiesta;

- i se naide benir, l que fazemos?;

- dezírun que benien acá, mas naide bieno;

- naide quedou acá para splicar cumo éran las cousas.

2.18. Cierto

i. Cuido que será mui ralo l uso deste pornome, cul sentido de «alguma», «uma parte», lhebando antes l artigo andefenido.

Eis.:

- el até ten ua cierta rezon, mas nun bai a tener l miu apoio, pus nun tenie nada que se meter nestes assados.

ii. L normal ye l sou uso cumo adjetibo, cul sentido de «seguro», «berdadeiro», «eisato».

- quando puosto apuis dun sustantibo

Eis.:

- tu faç-me l peso cierto i nun m’anganhes;

- l rapaç ye tan cierto que nuncafalha.

- an acumparaçones reforçadas, metido na spresson tan cierto cumo:

Eis.:

- tan cierto cumo you ser Juan que el bai a tener porblemas

2.19. Bários

Usa-se solo ne l plural i cumo adjetibo, cul sentido de «alguns» mas amplicando dibersidade.

Eis.:

- traímos bários eisemplares para berdes cumo son.

16 de Dezembre de 2007

Amadeu Ferreira

Ação concluída.
Antrar

Para screbires ne l sítio, diç-mos quien sós. Ye ua beç — depuis quedas antrado.

ó