011 - Sustantibo (2)
amadeu · 27 de nobembre de 2006 · Curso de lhéngua mirandesa (1º Anho)
011 – Sustantibo (2)
[An algues partes destes testo aporbeitei studos feitos por José Pedro Cardona Ferreira].
Género an mirandés: masculino i femenino
L género de las palabras mirandesas
Son, an regra, masculinas las palavras mirandesas acabadas an:
-o: aldeano, ambelhigo, armano, bezerro, fachuqueiro, nino, perro (eiceçones: la mano, la bó);
-iu: calafriu, fastiu, fetiu, friu, judiu, riu, tiu;
-és: mirandés, pedrés, scalhabrés;
-al: almendral, maçanal, oulhal, outibal, pinheiral.
Son, an regra, femeninas las palavras mirandesas acabadas an:
-a: perra, armana, pantasma, galana, stielha [eiceçones: l cura (padre), l guia (aquel que ajuda a guiar, mas yá la palabra guia cul sentido de galho dua arble ye femenina), i ls sustantibos que ténen la mesma forma pa l masculino i pa l femenino, de que se fala mais abaixo];
-ie: albenarie, balancie, cantarie, judie, mardomie, queisarie, serbentie, tenerie, tie (eiceçones: l die, l pie i ls deribados l cuntapie, l strepie);
-ue: rue (tamien ls pornomes tue, sue, algue, nanhue);
–ice : aldrujice, alcobiteirice, aldrabonice, amaricanice,
antolhice, azelhice;
-ade : amisade, ampossiblidade, anfelecidade, anfenidade, anteguidade, antemidade, armandade, atebidade, atualidade;
-aige : ambalaige, ambraiaige, amostraige, anfermaige, biaige, bantaige, coraige, garaige, pelaige, romaige, (eiceçones: l adaige, l paige).
Puoden ser masculinas ou femeninas
- Las palabras acabadas an -e [afuora las acabadas ne ls ditongos –ie, -ue i ne ls sufixos -ice, -ade, -aige, ou que aperséntan la mesma forma pa l masculino i pa l femenino]:
- eisemplos de palabras masculinas: anxame, eisame, home, mestre, monje, pariente, stame, xambre;
- eisemplos de palabras femeninas: abe, aldé, alface, assemblé, atitude, brime.
- Las palabras acabadas an cunsonante [afuora las acabadas an –és i an -al, que son masculinas]:
- eisemplos de palabras masculinas: arachal, pan, cumben, coraçon, alferç, algoç, aniç, arroç, calantriç, juiç, lápeç, peç, rapaç, telar;
- eisemplos de palabras femeninas: ouraçon, ourientaçon, beç, acideç, ambalhideç, cruç, lhuç, nuoç, paç, perdiç, teç.
Hai muitos sustantibos que ténen ua sola forma pa l masculino i pa l femenino. Eisemplos: anzona, argolhas, artista, carranha, cuntrabandista, fadista, falante, falsuras, mazmárria.
Acumparaçon cun alguns casos an pertués
Hai algues palabras mirandesas que ténen l género cuntrairo als sous eiquibalentes an pertués:
- son femeninos: la calor; la fresca; la risa; la questume; la
pantasma;
- son masculinos: l alcatre; l delor; l febre; l naciente; l
quemido; l stante;
- casos que se aperséntan uas bezes cumo masculinos i outras cumo femeninos: la fin / l fin; la sangre / l sangre .
José Leite de Vasconcelos diç [Estudos de Philologia Mirandesa, I, p. 325] que la palabra fin ye siempre masculino, mas tamien ten un uso femenino. Diç-se: na fin, la fin de l mundo.
Formaçon de l femenino, zde l masculino:
Ls sustantibos acabados an -o ne l masculino, fórman l femenino demudando l –o an –a:
Masculino
Femenino
Masculino
Femenino
perro
perra
palombo
palomba
armano
nino
armana
nina
burro
moço
burra
moça
Ls sustantibos acabados an -e ne l masculino, fórman l femenino demudando l –e an –a:
Masculino
Femenino
Masculino
Femenino
pariente
parienta
xastre
xastra
mestre
mestra
monje
monja
Ls sustantibos acabados an –l, –n i -s ne l masculino, fórman l femenino acrecentando-se-le un –a:
Masculino
Femenino
Masculino
Femenino
capitan
capitana
fragués
fraguesa
galan
galana
sendinés
sendinesa
aldrujon
aldrujona
spanhol
spanhola
lhion
lhiona
pardal
pardala
Ls sustantibos acabados an -ç ne l masculino, fórman l femenino acrecentando-se-le un –a i demundando l -ç an -z-:
Masculino
Femenino
Masculino
Femenino
rapaç
rapaza
juiç
juíza
Ls sustantibos acabados an -or ne l masculino, fórman l femenino por un de dous modos: demundando l –or an –eira ou acrecentando-le un –a. Nun hai regras claras para un i outro causo, de que damos a seguir alguns eisemplos:
Masculino
Femenino
Masculino
Femenino
arador
aradeira
bendimador
bendimadeira
doutor
doutora
cantador
falador
lhabrador
mundador
segador
trabalhador
cantadeira
faladeira
lhabradeira
mundadeira
segadeira
trabalhadeira
pecador
porsor
reissenhor
senhor
pecadora
porsora
reissenhora
senhora
Ls sustantibos acabados an -iu ne l masculino, fórman l femenino demundando l –iu an -ie:
Masculino
Femenino
Masculino
Femenino
judiu
judie
tiu
tie
algarbiu
algarbie
senhoriu
senhorie
Ls sustantibos acabados an -eu ne l masculino, fórman l femenino demundando l –eu an -eia:
Masculino
Femenino
Masculino
Femenino
ouropeu
ouropeia
heibreu
heibreia
pigmeu
pigmeia
ateu
ateia
Casos speciales
Alguns eisemplos de casos speciales, an que hai ua forma çfrente pa l masculino i outra pa l femenino:
beche / cabra
bui / baca
cabalho / yeuga ou yegua
cumpadre / cumadre
galho / pita ou galhina
gienro / nuora
home / mulhier
macho / mula
macho/ fémia
maron / canhona ou oubeilha
padrino / madrina
perdigon / perdiç
José Leite de Vasconcelos diç [Estudos de Philologia Mirandesa, I, p. 329] que pardal i outros nomes de animales nun ténen femenino, mas la berdade ye que alguns desses nomes se úsan tanto an masculino cumo an femenino. Eisemplos: queluobra / queluobro ou quelobron; pardal / pardala; moucho / moucha; reissenhor / reissenhora .
Tamien culs nomes de pessonas se úsan ls dous géneros, sendo que an muitos desses causos se quier andicar la filiaçon ou la nomeada familiar. Eisemplos:
Castra > filha de Castro
Diega > filha de Diego
Liço > filho de Liça / Lice
Morena > filha de Moreno
Pedra > filha de Pedro
Perza > filha de Perç
Tresinho > filho de Tresinha
An bários casos la forma femenina andica cousas mais grandes do que la forma masculina:
biendo / bienda
bóbedo / bóbeda
bolho / bolha
boto / bota
bulhaco / bulhaca
caldeiro / caldeira
cepo / cepa
cesto / cesta
fardel / fardela
peine / peina
pito / pita
seto / seta.
27 Nobembre de 2006
Amadeu Ferreira
1 repuosta
Carlosferreira 1 de deziembre de 2006
Pois, agora ya li. Cumo dirien ls Gatos Fedurentos: stá bien de mais. Esto de star bien de mais ten que acabar i Jesé Pedro que se ponga a palo se nó, nun sei...