SENDIM EM LINHA SENDIN

L que fui i l que quedou

La Stória

Ansaios subre la stória de Sendin — ls poboados de l termo, las fuontes, ls caminos i la giente — screbidos para Sendim an Linha.

2 testos · 4 outores · 2005–2008

limpar
  • 1758

    1758 - Mimórias paroquiales de Sendin

    Publico a seguir las mimórias paroquiales de Sendin, respeitantes als anhos de 1757 i 1758, lougo apuis de Tarramoto de 1755. Tube deficuldade an ler algues palabras, que quédan assinaladas …

    Amadeu Ferreira · screbido a 24/05/2008 · 10 mil caracteres · ler →

    Publico a seguir las mimórias paroquiales de Sendin, respeitantes als anhos de 1757 i 1758, lougo apuis de Tarramoto de 1755. Tube deficuldade an ler algues palabras, que quédan assinaladas cun reticéncias, yá que l manuscritos ten ua letra guapa mas algo custosa de ler. Se un die cunseguir ler todo cumo debe de ser tornarei a publicar l decumiento mais cumpleto. Trata-se dun decumiento eissencial pa la stória de nuossa tierra, i que nunca habie sido publicado até agora, al menos que you saba. Fui sacado de la Torre de l Tombo.

    Spero que cada pessona l leia cun atençon para ber l que yá era assi i l que demudou.

    AF

    Informações do Abade do lugar de Sindim de Miranda João de Moraes Pimentel sobre os ittens a elle remetidos.

    1º - He este lugar de Sindim deste bispado comarca e termo da cidade de Miranda do Douro da Província de Tras os Montes.

    2º - He o dito lugar da jurisdição da Coroa ... da jurisdição ordinária da dita cidade de Miranda e da mesma alcadaria môr de que é alcayde môr Illmo e ... Marquês de Távora a quem pagão cada hum dos moradores do dito lugar como nos mais de todo o termo ... trinta reis cada hum a que chamão do fogo.

    3º - Tem o dito lugar duzentos, setenta e dois vizinhos; pessoas de confissão e comunhão o quatrocentas e dez além dos minimos que não chegam onze dezenas que com estes bem chegão os habitantes delle a mil pessoas.

    4º - Está situado o mesmo lugar em hum alto medeano em campina descoberta, daqual.. neste Reyno o lugar de urrós, annexa e Capital algum dia desta Abbadia de Sindim, cujo lugar fica situado ao Sudueste em distância de uma légua. Em castella... a villa de Firmoselle na outra parte do Douro, que a divide deste Reyno e lugar, acastellada a dita villa, em sítio alto, privada de ... vizinhos, tem guarnição de gente de guerra, dista deste lugar em direitura duas legoas hua até o Douro, com descida escabrosa e em muitas partes in acessivel, e outra do mesmo rio até a dita villa com bastante eminência.

    Descobrem-se deste lugar a serra de N. Sra da Serra neste Reyno para a parte de Nascente no termo da cidade de Bragança em cuyo cimo se acha situada hua capella do orago de N. Sra. da Serra, de que a mesma... denominação distante deste lugar doze legoas. Por a parte do poente se ve tambem hua pequena serra, situada entre a villa de Pennas Royas e o lugar de Castanheira distante deste lugar três legoas com uma capella no cume de N. Sra. da Assumpçãp.

    No reyno de Castella para a parte de sul se divisam duas serras altas, que tem de eminencia ua legoa, com ... comprimento pelo mesmo reyno adentro, com ua dellas .... em que está situado um grande convento de religiosos dominicos, com o titulo da imagem que nelle se adora de N. Senhora da Penha de França muito milagrosa, e he tradição vulgar que por sonhos cavando naquele sítio um seu devoto a descobrio debaxo da terra enterrada, e no lugar em que sonhou está hoje hua nobre capella, e a sagrada imagem se venera na capella mór do dito convento com grande frequencia de devotos, que ali vão em romarias, tanto deste como daquelle reyno, sendo... do convento da imediata protecção real da Magestades Catholicas, ao qual tem concedidonvarios previllegios, e entre elles o mayor he o de ter o prellado do mesmo convento naquelle districto jurisdição ordinaria, até no temporal. Tem grandes hospedarias para os peregrinos, que ali concorrem em grande numero deste e daquelle reyno, dista deste lugar o tal convento, .... vinte legoas. tem aquella serra varias fontes de agoas excelentes, e do seu cume se descobre onze, ou quatorze bispados deste e daquelle reyno. A outra serra que fica mais ao nascente desta, chamada de Bejar distante da sobredita dez outras legoas tão eminente que a mayor parte do anno conserva inda muita neve. Da parte do Norte no Reyno da Galiza distante deste lugar vinte legoas se descobre outras serras chamadas de Siabra, de ... neve em todo o anno a sua latitude se não sabe so tem que atravessa toda Castella.

    5º - Tem este lugar de lemite pela parte de sul de nascente a frente quase legoa e meya e em circunferencia ... de quatro legoas tudo termo da cidade de Miranda sem povoação ou morador algum no lemite e somente os vezinhos do povo.

    6º - Tem hua so parochia dentro do lugar, sem outra freguezia supposto que tem sufraganea 2 curatos, que são da apresentação do abade no lugar de Urrós e no de Picote, que hum e outro distão hua legoa cada hum deste lugar.

    7º - O orago da parochia he São Pedro, cuja imagem se festeja em duas festas annuaes hua a vinte e nove de junho, outra em quinze de Mayo, em comemoração do milagre que obrou neste povo na extinção do pulgão, que em hum anno em que foy grande esta praga levando os moradores às vinhas em procissão ...

    A Igreja de uma só nave tem oito altares no mayor em que está S. Pedro... o Santo António e Santa Bárbara. No colateral da parte do Evangelho tem N. Sra. do Rosário logo ... no vão da Igreja a capella do Santo Nome de JESUS com hua imagem de Cristo Crucificado muito antiga com a tradição de que a mandara fazer certo morador... com a imitação de hua que disse lhe valera bradando por N. S. lhe acudisse, vendo-se quase afogado no rio Douro em hum passo chamado Pellago de que rogandolle Cristo e S. N. crucificado pelos cabellos o posera fora do dito posso. He tão millagroza a dita imagem que já mais se... do altar para... de agoa ou outras cousas que não concedesse tudo quanto se lhe pedir. Junto desta capella fica a das almas e mais abaxo outra em que se venera hua sagrada imagem de Christo morto com o titolo da Boa Morte, que por devoção... a colocou na dita capella o dr. Antonio Luiz Cargana(?) actual corregedor desta comarca ... Sr. D. Fr. João da .... bispo que foy deste bispado quarenta dias de indulgencia todas ... qualquer devoto diante ... imagem rezasse hum Padre Nosso com hua Ave Maria em seu altar se admirão ja muitos sinaes de varios millagres que o mesmo senhor tem feito e pelos infinitos beneficios que o mesmo senhor faz, se ve concorrerem continuamente os devotos a adorarem tão divina magestade. Da parte da Epístola tem o colateral com a imagem de São Joze e mais abaxo a capella de S. João Baptista com a sua imagem, São João Evangelista e Sta. Luzia, e Santo Estevão. Mais abaxo tem a capella de S. Brás com o mesmo santo o qualtem hum... que ....

    O parocho desta igreja abbade e tem.... hum cura que o mesmo apresenta, he... do

    8º -

    ... Padroado de Malta pertencente a comenda de Algoso com alternativa na apresentação, sendo oito meses do bispo e quatro do dito comendador de Algoso, a saber: Janeiro e Fevereiro do Ex.mo Bispo, Março do Comendador, Abril e Mayo do Bispo, Junho do Comendador, Julho e Agosto do Bispo, Septembro do comendador, outubro e novembro do Bispo, Dezembro do comendador, como todo consta do Tombo da mesma Commenda, a qual pertencem metade dos dízimos desta Abbadia em cada hum anopouco mais de quatro vontos mil reis.

    9º - Não ha que informar neste item

    10º - O mesmo

    11º - O mesmo

    12º - O mesmo

    13º - Tem este Povo duas hermidas ... no caminho de Miranda fora, mas junto ao lugar do titulo de Santa Cruz, naquel ... imagem de hum Santo Christo, Nossa Senhora dos Remédios, e S. Roque, com hua Confradia para beneficios para as almas dos irmaons d.ifuntos de N. S. dos Remédios áqual concedeu o Summo Pontifice quatro jubileus no dia ... do anno, com altar privillegiado todos os dias in perpetuum. A outra (?) hermida com a imagem de S. Sebastiam (?) fica junto do lugar ao poente, na ...para Lisboa.

    14º - Nada

    15º - Os fructos que neste lugar se colhem em mayor abundancia são centeyo, e trigo, ... moradores algua cevada, grãos, algum vinho, o qual he pouco duravil; tambem se dão neste lugar melancias e nos hortos particulares ha hortaliças ordinarias e alguns ... , couves, há figos em mediana colheita em verde e sumagre suficiente lavra sem outros fructos .... neste Paiz.

    16º - O governo da terra he de hum juiz de vintena com... a que chamão doctor dáo cujo ...que elle vem de fora, independente do almotacé de Miranda.

    17º - Nada

    18º - Nada

    19º - Tem em cada hum mez no dia doze hua feira de hum só dia ... provizão real em cada hum ano hua de tres dias.

    20º - Nâo ha correio neste lugar, mas passa por ella todas as semanas á segunda feira... que leva as cartas da cidade de Miranda ... Torre de Moncorvo ... lugar á quinta feira no verão e á sexta no inverno.

    21º - Dista este lugar da cidade de Miranda capital deste bispado tres legoas e de Lisboa septenta e sette.

    22º - Nada

    23º - Tem este lugar fonte mas ...

    24º - Nada

    25º - Nada

    26º - Foy bastante e sentiu neste povo o terremoto do ano do primeiro de Novembro de 1755, mas não fez ruina. Só a cruz de pedra que está no alto da frontaria e frontespício da Igreja ficou torsida, como ainda hoje se conserva.

    Sobre o interogatório das serras não há que dizer neste povo por estar situado fora dellas.

    Sobre minas só ... de dizer, que no sitio do Saramal, junto do rio Douro se descobriram huas pedras que ardem, e cheyrão como enxofre, por isso parece haver naquelle sitio minas delle.

    Sobre os rios só pode dizer que o Douro na passagem pelo ... deste lugar he perene arrebatado, despenhado por grandes fragas e nas suas margens de hua e outra parte com ... descidas e subidas tem alguas assenhas qua quando ha grandes cheas as leva o rio e só moem no verão.

    Não he vadiavel e não se pescam nelle peixes supposto que alguas vezes quando vay cheyo se cação alguas vogas, poucas inguias, barbos, cascallos, e algumas vezes se tem visto nelle alguas trutas, mas raras.

    Abade João de Moraes Sarmento Pimentel

    em página própria ↗

  • sécs. XV–XIX

    Seclos XV a XIX - LA CURTIMIENTA DE PIELES AN SENDIN - LA TENERIE Ls Chamadeiros Cumo Fuonte d’anformaçon

    LA CURTIMIENTA DE PIELES AN SENDIN - LA TENERIE Ls Chamadeiros Cumo Fuonte d’anformaçon I. ANTRODUÇON 1. Inda hai pessonas an Sendin que se lhémbran de oubir falar na curtimienta de pieles, …

    Carlos Ferreira · screbido a 12/09/2008 · 22 mil caracteres · ler →

    Maio 2003

    LA CURTIMIENTA DE PIELES AN SENDIN - LA TENERIE

    Ls Chamadeiros Cumo Fuonte d’anformaçon

    I. ANTRODUÇON

    1. Inda hai pessonas an Sendin que se lhémbran de oubir falar na curtimienta de pieles, mas yá naide se lhembra de séren curtidas pieles. Las pessonas sáben que ne l sou termo hai muito cemaque i que serbie para curtir pieles, lhémbran-se de la Tafona, mas yá naide sabe l que quier dezir Tenerie nin de eilha funcionar. De acordo culs dados ourales arreculhidos talbeç se puoda dezir que essa andústria haberá acabado ende por percípios de l sieclo XIX, por rezones que habemos de ber a seguir.

    Ls dados relatibos a la andústria de curtiçon de pieles podemos acha-los na toponímia i nas lhistas de processos de l’Anquesiçon, adonde son referidos bários curtidores i çurradores i çapateiros naturales de Sendin ou a bibir alhá. Mas nun ten sido, até agora, dada l’amportança debida a ciertas cartas de D. Manuel I, al foral de Miranda, i a ciertos decumientos de l mosteiro de Moreiruola. Hai inda outros eilemientos que talbeç puodan tener a ber cun essa andústria, cumo ciertos denomes que se cháman a las pessonas i tamien nomeadas. Hai inda eilemientos lhenguísticos que ye perciso balorizar. Mas, mais que todo esso, ye la toponímia que mos bai a ourientar na çcriçon de l’andústria de curtiçon de pieles an Sendin.

    II. L NACIMIENTO DE LA CURTIMIENTA DE PIELES NA TIERRA DE MIRANDA

    2. L’amportança de la perduçon de cuiros stá decumentada na region d’anfluença de l Mosteiro de Moreiruola, al lhargo de toda l’Eidade Média, puls decumientos desse Mosteiro, adonde se fala de porfissones lhiadas al cuiro, cumo ‘peletero’, ‘odrero’ i ‘zapatero’, i de ua tenerie an Zamora, arrendada an 1323 al Mosteiro.

    3. La criaçon de ganado tamien serie mui amportante, na Eidade Média, an to la Tierra de Miranda. L Foral (nuobo) de Miranda, dado por D. Manuel I an 1510, ten bárias normas subre cuiros i cemaque. Mais sclarecedoras son las cartas reales a dar perbileijos als moradores de Miranda i sou termo. Assi, l mesmo rei D. Manuel, por carta de 1515, deixa que ls moradores de Sayago i de Aliste puodan lhebar de Miranda cuiros, l que amostra cumo essa andústria yá staba zambolbida al punto de haber un amportante comércio cula giente de l outro lhado de la frunteira. De l zambolbimiento dessa andústria an Miranda atesta tamien l albará de 1516, apuis cunfirmado por D. Juan III, subre ls çapateiros de Miranda, que, datrás, podien ir a trabalhar para Castielha i lhebar cun eilhes ls cuiros, sendo-le tirado esse perbileijo porque assi nun benien mantimientos pa la bila. Deiqui podemos cuncluir que l’andústria de cuiros era mui amportante para Miranda, cumo mercadorie sportada pa la bezina Spanha an troca de ls mantimientos de que Miranda tenie percison. Tamien por ende podemos cuncluir que la Tierra de Miranda era subretodo ua tierra ganadeira, pus de l ganado benien ls materiales para fabricar ls cuiros.

    4. Ye possible dezir que, na mesma altura, assi cumo to la tierra de Miranda, Sendin fura ua tierra ganadeira. Tamien yá eiqui se curtien cuiros, cumo cunfirmaremos cun outros eilemientos.

    Nun ye fácele stabelecer ua data pa l ampeço de la curtiçon de pieles an Sendin i na Tierra de Miranda. Puls dados referidos a outros sítios talbeç seia de ir até al percípio de l sieclo XVI, cumo diç l Abade de Baçal. Por nós, tenendo an cuonta ls dados que apersentemos i las cartas de D. Manuel, yá arriba citadas, podemos dezir que l’andústria de curtiçon de pieles benirá yá de la segunda metade de l sieclo XV, pus ne percípio de l sieclo XVI yá essa andústria tenie ua amportança que le premitie perduzir para sportaçon i mantenie ua amportante classe de çapateiros.

    III. LAS LHISTAS DE LS PROCESSOS DE L’ANQUESIÇON I OUTROS DECUMIENTOS SCRITOS.

    5. Ls processos de l’Anquesiçon son decumientos, talbeç ls únicos, que mos dan algue anformaçon subre este assunto. Nun coicemos esses processos, mas tenemos las lhistas publicadas pul Abade de Baçal, i las lhistas de l’Anquesiçon de Coimbra publicadas por Luiz Bivar Guerra, onde aparécen muita pessona de Sendin cun porfissones lhiadas a la curtimienta de pieles. Fui l Abade de Baçal quien purmeiro chamou l’atencion pa l’amportança dessas lhistas, ancluindo pa l’andústria de curtimienta de pieles an Sendin.

    L purmeiro processo relativo a ua pessona nacida i a morar an Sendin ten a ber cun un çapateiro i ye de 1612. Mas tenendo solo an cuonta las pessonas cun porfisson de curtidor, son andicadas, pul Abade de Baçal quinze pessonas cun nomes defrentes: Francisco Lourenço (1674), Baltasar Pires (1678), Manuel Pires (1683), Manuel Rodrigues (1683), Martinho Pires (1684), Filipe Rodrigues (1684), Francisco Rodrigues (1685), nacido an Castielha. Por Luiz Bívar Guerra son andicados: Martim Pires (1667) i l filho António Pires (1667), Diogo Lopes (1673), Francisco Lourenzo (1674) Balthezar Loppes (1674), Manoel Deniz (1682), Fellipe Rodrigues (1683) i sous filhos Francisco Rodrigues (1685) i Manuel Rodrigues (1685), Martinho Pires (1683) António Rodrigues (1704), debendo acrecentar-se l çurrador, Simão Fernandes (1667), nacido an Escalhão, Castello Rodrigo i morador an Sendin, termo de Miranda.

    6. Un anquérito feito an 1796 yá nun refire nanhue andústria de curtiçon an Sendin. Antre ls fabricantes de Trás ls Montes, la meiorie era de Argoselo (180) i Carçon (60) i ne l termo de la Bila de Miranda nun aparece referido nanhun ‘fabricante de courama’.

    7. Se als dados que acabemos de apersentar ajuntarmos que yá nun hai lhembráncia na memória oural de se tenéren curtido pieles an Sendin, parece seguro cuncluir que l’andústria de curtumes tenerá acabado al redror de l meio de l sieclo XVIII, se tubirmos an cuonta que an Miranda, na fin de l sieclo, yá solo habie bestígios de l’antiga andústria.

    IV. ANSTALAÇONES ANDUSTRIALES I OURGANIZAÇON DE L SPÁCIO

    8. Se nun tubíramos outras fuontes d’anformaçon nun saberiemos muito de l’andústria de curtimienta de pieles an Sendin, par’alhá de que eisistiu i de ls nomes de algues pessonas que neilha trabalhórun. Ye ende que la toponímia mos dá ua anformaçon dua amportança tal que mos premite recustruir l que fui essa andústria, ls materiales ousados, la sue grandura i outras atebidades que se zambolbírun al redror deilha. Tamien ye possible tener ua eideia aprossimada de l’anfluença que essa andústria tubo na ourganizaçon de l spácio urbano de Sendin i até de la peisaige rural.

    9. Quatro chamadeiros dan-mos ua clara eideia de las anstalaçones andustriales criadas an Sendin al redror de la curtimienta de pieles: La Tenerie, La Caleija de la Tenerie, Ls Pelames, La Tafona. Bamos a ber cada un deilhes.

    a) Stan inda hoije bien eidenteficadas dues Teneries (Fig.1): hai l chamadeiro La Tenerie, a que tamien stan lhiados ls chamadeiros Huorto de la Tenerie i Poço de la Tenerie (Tenerie1); i hai l chamadeiro Caleija de la Tenerie que solo ten splicacion se al lhado dessa caleija tubira habido ua tenerie (Tenerie2).

    La Tenerie1 queda antre las rues de la Frauga i de Santo Cristo, nua caleija hoije chamada Travessa de Santo Cristo. Esse serie l sítio central de la curtimienta, a mo de ua fábrica de curtiçon: era un sítio sin casas, un huorto, pus las pieles percisában de campo para ser stendidas i secar, tanto antes cumo apuis de peladas. L que hai na Tenerie1 inda hoije? Nada mais que poços i uas dues pilas grandes. Mas hai que tener an cuonta que ua tenerie artesanal nun percisaba de muitas custruçones, para alhá de auga i de pilas ou balsas para tratar las pieles.

    De la Tenerie2 quedou-mos l chamadeiro La Tenerie i la Caleija de la Tenerie que sale de l lhargo de la Fuonte de l Lugar i que tamien ten huortos cun poços. Hai alhá un zbarrulho dua custruçon, cun muitas buracas nas paredes a mo de jinelicas, que segundo alguns teçtemunhos ourales, éran buracos para deixar correr l’aire pa salir l cheiro i nun deixar criar mofo.

    b) Un outro chamadeiro ye Ls Pelames. Passa alhá un rieiro i hai un balhico que ye de l pobo i uas peinhas cun arrebalinas. Un anformador dixo-mos que hai alhá, acubiertas cun tierra, pilas scabadas na peinha. Este chamadeiro eisiste muito ne l çtrito de Bergáncia culs nomes Pelames, Pelame, Pelameiro, Pelamo, Palame.

    c) De grande amportança ye l chamadeiro la Tafona, molino puxado por animales, adonde era molido l cemaque apuis de tener sido picado i trilhado nas Eiras de l Cemaque. Hoije, la Tafona ye un curral a la punta de baixo de rue La Frauga i queda antre las dues Teneries.

    Fig.1 Plano de Sendin adonde bemos la lhocalizaçon de cada chamadeiro lhiado a l’andústria de la curtimienta. Bemos tamien la forma radial de l’oucupaçon de l spacio ourbano al redror las teneries, baseado an pequeinhas pracicas, donde sálen ó adonde ban a tener, an to ls casos, seis currales, caleijas ó rues.

    10. Qual la dimenson de las Teneries de Sendin? Ls eilemientos que tenemos nun son muitos. Assi, ls Pelames quédan nun pequeinho rieiro que solo cuorre ne l Eimbierno i na Primabera i nun hai alhi poços que mánen to l anho. Tanto la Tenerie1 cumo la Tenerie2 quédan an sítios cun bastante campo i muito spácio çponible. Debemos tamien tener an cuonta que habie uas eiras solo para picar i trilhar l cemaque, l que amostra que era perduzido an cierta quantidade i habie ua tafona que solo molie cemaque. Estes dados ténen que ser cumpletados cul studo de l’ourganizaçon de l spácio ourbano al redror las teneries, podendo esso dar-mos ua eideia yá mais achegada a la rialidade.

    La andústria de la curtimienta para alhá de percisar de muita matéria prima (pieles i cemaque), percisa tamien de muito tiempo i spácio i hai que coincer i dominar las técnicas de fabricaçon. Essas técnicas, pensamos nós, teneran sido traídas de l lhado de Spanha, cula diáspora forçada de ls judius. Las perseguiçones de la Anquesiçon contra pessonas de Sendin lhiadas a la curtimienta nun deixa dúbedas que serien subretodo judius. Cuidamos que essas pessonas se fixórun nun sítio separado de l núclio populacional yá eisistente, al redror de las dues teneries i, subretodo, ne Barrialto. Este bárrio ourganiza-se al redror dua pracica donde sálen seis caleijas ó currales, lhiada al núclio antigo por ua rue d’antrada i salida, cumo acuntece cun outras pracicas al redror de las dues teneries (Fig.1). Será que cun estas pracicas an forma de streilha cun seis puntas, tantas cumo ten la streilha de Dabid, la quemunidade que eiqui se fixou quijo deixar la sue marca na strutura ourbana que perduziu?

    Benindo de fuora, ls curtidores nun tenerien terrenos, nessa altura inda mui cuncentrados an poucas manos ó baldius, sendo outras pessonas que le bendien perdutos cumo l cemaque, dende tirando un rendimiento a mais de l’agricultura. Podemos mesmo berificar que ls lhugares de l çtrito de Bergánçia, que nun dependien solo de la agricultura, onde l’andústria de la curtimienta tubo ua cierta ampurtança, cumo Carçon, Argoselo ó Sendin, son todos lhugares onde la populaçon creciu muito más que nas outras tierras, tenendo an cuonta ls recursos agrícolas de que l sou termo çponie. Podemos anton dezir que la siempre tan eilebada populaçon de Sendin, sin nunca haber sido centro ourbano cun funçones terciárias, zajustada an relaçon a la grandura de l sou termo, ten la sue ourige na andústria de la curtimienta de pieles i outras a eilha lhiadas. Cula Anquesiçon, esta andústria fui çfalcada de ls sous duonhos i trabalhadores, acabando-se an pouco tiempo. Apuis desso, la populaçon tubo que recaier outra beç subre l termo i cedo se cuncluiu que nun chegaba para todos, percipalmente an cousas eissenciales cumo la lheinha, queston que trouxo mala fama als sendineses i porblemas culs lhugares al redror.

    V. LS MATERIALES PA LA CURTIMIENTA I L SOU PURPARO

    11. Nun tenemos decumientos subre cumo era la curtimienta de pieles an Sendin. Podemos tener an cuonta l que sabemos subre la curtimienta noutras tierras i tamien alguns tratados subre esso. Ls materiales ousados poderien ser muitos, sendo ls mais ousados: cal biba, que serbie para bárias ouparaçones; stierco de las béstias, para pelar la piele; cemaque, para curtir; sal; alhos, para dar lhustro, etc. De todos esses materiales quedórun restros na toponímia de Sendin, cumo bamos a ber a seguir.

    12. Las Eiras de l Cemaque son possiblemente l mais amportante chamadeiro neste sentido. L cemaque ou sumagre (an pertués) i zumagre (cast.) ye un de ls arbustos cun mais tanino, mais que l carbalho, sendo un de ls materiales mais ousados para curtir pieles. L termo de Sendin, inda hoije, stá cheno de cemaqueiras.

    Fig.2 Cemaque

    Forcaleiro ye un outro chamadeiro que podemos lhiar a la curtimienta de pieles. La palabra Forcaleiro ben de l’aglutinaçon de Forno mais Caleiro, sítio adonde se cozie la cal, eissencial pa curtir las pieles. Quando esta acabou, passou a dar cal pa la custruçon, tenendo l forno trabalhado até als anhos 40-50 de l sieclo XX. La tradicion oural diç que habie trés fornos, habendo sido dous deilhes ancobiertos pul riu Douro quando fazírun la barraige de Bemposta. Habendo curtimienta de pieles i sendo la cal eissencial para esso, ye de admitir que la cal alhá feita fura, al menos na sue meiorie para esse fin, até porque hai mui pouco tiempo que s’ampeçórun a ancaliar las paredes de las casas, outelizando-se muito l barro inda na purmeira metade de l sieclo XX.

    Ls Alhales son outro chamadeiro que podemos lhiar cula curtimienta de pieles, anque esso nun seia anteiramente cierto. An Sendin este chamadeiro queda antre la punta de Camino las Binhas i la punta de baixo de La Calçada, lhougo por baixo de Las Eiras de l Cemaque i por riba de l rieiro de La Calçada i de l rieiro de Ls Pelames. Cuido que ne caso de Sendin se tratarie dun sítio onde se ponien muito alho. Ls alhos éran ousados na curtiçon de pieles i a esso nun será andefrente que esse chamadeiro quede antre Las Eiras de l Cemaque i Ls Pelames i a l’antrada de l lhugar acerca de La Tenerie, indo por camino buono.

    Outros chamadeiros que somos atentados a lhiar cun la curtimienta de pieles son La Derreiada (sítio onde se diç que habie mais cemaque, benindo l chamadeiro talbeç yá de l sieclo XVI) i La Xalina (La Xalina i Rieixalina, neste caso aglutinaçon de Rieiro de la Xalina), mas esta ye ua heipótese i nó ua certeza a percisar de melhor studo.

    VI. ANDÚSTRIAS A JUZANTE

    13. Ua amportante porfisson lhiada a las pieles era la de çapateiro. Hai que lhembrar eiqui que l purmeiro processo relativo a ua pessona nacida i a morar an Sendin, n’ Anquesiçon de Coimbra, ten a ber cun un çapateiro i ye de 1612. Tenendo an cuonta solo la porfisson de çapateiro, son andicadas, pul Abade de Baçal (ALVES, V) i por GUERRA (1972) quarenta i siete pessonas de Sendin ó a morar an Sendin, processadas pula Anquesiçon: João Gomes (1612); Henrique Rodrigues (1618); Diogo Dias, Francisco Cardoso, Manoel Fernandes, Manuel Gomes, Manuel Loppes (todos an 1620); Diogo Vaz, Pero Duarte, Pero Rodríguez (1621); Henriques (1637); Manoel Gonsalves Monteiro (1664); Christovão Fernandes, Fellipe de Castro, Francisco Pires (1667); Manoel Martins (1671); Bernardo Cardozo, Diogo Rodrigues, Joam Fernandes (1673); Balthezar Fernandes, Estevam Fernandes, Manoel Cardozo, Manoel Dias, Manoel Gonsalves, Manuel Martins, Martinho Fernandes, Pedro Fernandes, Pedro Pires (1674); António Fernandes, António Luís Portilho, António Rodrigues, o velho de alcunha, Baltazar Fernandes, Belchior Lopes, Francisco Henriques, Manuel Cardoso, Manuel Dias, Manuel Gabriel, Manuel Gonçalves, Pedro Dias (1678); Felipe Rodrigues, Luís de Castro (1683); Belchior Rodrigues Loppes, Domingos Crasto, Francisco Fernandes (1685); Manuel Henriques (1686); António Lopes (1689); Manuel Henriques Carção, Sindineiro de alcunha (1696).

    Esta lhista dá-mos bien la eideia de l’ampurtaça de l’andústria de l calçado an Sendin. Un anquérito de 1796 diç que nessa data habie an Sendin 14 çapateiros, l que era muito çapateiro pa la populaçon, cuntando que muita giente andaba çcalça i tamien habie chanqueiros que fazien chancos de palo. Nós sabemos que la region de Miranda siempre fui ua region mui eisolada i nun serie fácele mandar benir material de fuora, rezon que mos lhieba a pensar que l’andústria de l calçado, fui diretamente anduzida pula andústria de la tenerie. Segundo anformaçones ourales que mos lhieban al percípio de l sieclo XX, habie bárias casas de çapateiros al redror de la Tenerie i ne segundo quartel de l sieclo XX podien-se cuntar an Sendin bárias çapataries cun fabrico de calçado i l númaro de çapateiros a trabalhar alhá andarie al redror de l ciento. Muitos íban a bários dies a fazer çapatos pa las tierras bezinas: ls amos cumprában l material ne ls negociantes de Sendin i als çapateiros, a mais de la paga, dában-le mesa i cama durante ls dies que stubíssen a trabalhar para eilhes. Habie i hai an Sendin bárias pessonas i famílias cun nomeada de Çapateiro, ambora l mundo moderno faga cun que hoije yá solo haba dous çapateiro i dous feirantes de çapatos an Sendin.

    14. Para alhá de ls çapateiros hai que falar doutras porfissones lhiadas al cuiro: boteiros, negociantes de courama i albardeiros. Ls boteiros serien mui poucos i, anque houbira ua famíla de nomeada ‘boteiro’, parece nunca tener habido andústria de frabrico de botos an Sendin. Por un lhado, eiqui ousában-se mais ls pipos, pipas i cubas i, por outro, la cultura de la binha inda nun tenie acuntecido an grande scala. Ls boteiros que habie an Sendin daprendírun l’arte an Fermeseilhe i trabalhában eissenciamente pa ls cuntrabandistas, que percisában de passar l riu i por esso ls botos éran mais jeitosos para esse tipo de trasporte. Las pieles éran tamien ousadas para arreios pa ls animales, albardas, sobeios, ajones, fardamientas de ls ferreiros i outras, mas esso nun sgotarie todo l material curtido, sendo seguramente ua buona parte para sportaçon i ende tenien ua amportança grande ls negociantes de courama. Estes negociantes cumprában las pieles als açougueiros i bendien bezerro, calfe, carneira, suola i outros cuiros als çapateiros, albardeiros i particulares. Para alhá d’outros, apegado a la Tenerie morou mie bó Fracisco Bandarra, negociante de pieles i courama. Tamien an Sendin habie bárias familias de albardeiros, que fazien i cumponien albardas.

    VII. OUTRAS REFERÉNCIAS

    15. Outras referéncias poderien ser feitas a la curtimienta de pieles an Sendin. Quedamos-mos por trés brebes referénçias lhenguísticas que pensamos tener amportança. Inda hoije an Sendin se puode oubir chamar a ua pessona de canineiro, ou de dezir para outra que coma canina. Habie tamien la nomeada Squinote/a (diç l Abade de Baçal que ‘vaca ou esquinote, na técnica local, é um cabedal grosseiro, empregado ordinariamente em obra de correeiro e calçado rústico – socos, tamancos, etc.), de pessonas que morában mesmo acerca de La Tenerie. Tamien se usa la palabra cemaque, referido a pessona que come muito, ou l berbo ancemacar, cul segnificado de comer muito.

    Outros dados ténen a ber cula cultura de l cemaque, que até hai pouco tiempo inda era ousado para tenhir, subretodo lhana. Inda hoije hai muito cemaque pul termo i mantubo-se la sue cultura mesmo apuis de tener acabado la curtimienta de pieles, sendo bendido, apuis de trilhado i ansacado, para Carçon i Argoselo adonde se mantubo até mais tarde ua andústria artesanal de curtimienta de pieles.

    VIII. CUNCLUSIONES

    16. Las cunclusiones deste studo simples yá fúrun sendo tiradas a cada punto que tratemos. Cabe agora solo chamar, mais ua beç, l’atencion pa l’amportança de l studo de ls chamadeiros para coincer melhor la stória de las pequeinhas aldés, de que muita beç nun tenemos decumientos que mos puodan ajudar. Esses chamadeiros dében de ser studados nun solo dun punto de bista lhenguístico, cumo quaije que siempre acuntece, mas tamien giográfico i spacial, ourbanístico, i de outros puntos de bista que anteréssen. Sin tener an cuonta ls chamadeiros, quaije que nada saberiemos de l’andústria de curtimienta an Sendin, par’alhá de que haberie eisistido. Assi, quedamos tamien a saber l sítio adonde quedában las bárias anstalaçones, ls materiales ousados i la strutura ourbana a que dou ourige, par’alhá de mos dar ua eideia de la sue amportança eiquenómica i social.

    Carlos Ferreira

    Este artigo cumpleto acontra-se publicado na rebista FILANDAR / O Fiadeiro nº 14 (2003) 18-24.

    em página própria ↗

Ação concluída.
Antrar

Para screbires ne l sítio, diç-mos quien sós. Ye ua beç — depuis quedas antrado.

ó