L que fui i l que quedou
La Stória
Ansaios subre la stória de Sendin — ls poboados de l termo, las fuontes, ls caminos i la giente — screbidos para Sendim an Linha.
5 testos · 4 outores · 2005–2008
-
1438
1438 – Besita de l Arcebispo de Braga a San Pedro de Sendin
Zde l percípio de la nacionalidade i até la criaçon de la diocese de Miranda (1545), Sendin pertenciu al arcebispado de Braga. Ne l anho de 1438 sabe-se que stubo an San Pedro de Sendin l ar…
Zde l percípio de la nacionalidade i até la criaçon de la diocese de Miranda (1545), Sendin pertenciu al arcebispado de Braga. Ne l anho de 1438 sabe-se que stubo an San Pedro de Sendin l arcebispo de Braga, D. Fernando da Guerra. Passarie an Sendin ne l berano, talbeç Júnio ou Júlio, yá que a 1 de Agosto staba ne l Mosteiro de Castro de Avelhanas, acerca de Bergança. Esse mesmo arcebispo stubo, an outras alturas, nas seguintes tierras de Miranda: Mogadouro, Azinhoso, San Martino de l Peso, Miranda i Bumioso.
L nome ousado ye San Pedro de Sendin porque San Pedro era (i inda cuntina a ser) l ourago de Sendin. Nessa altura la fraguesie de San Pedro de Sendin pertencie a la Orde de l Spital, que apuis agarrou l nome de Orde de Malta. Por essa rezon, l abade de Sendin era apersentado por essa Orde. Habie casos de aldés na Tierra de Miranda an que las eigreijas pertencien al arcebispo (Çarapicos, Berçó, Lagoaça, Paçó, S. Cibron de Angueira, Miranda i Barceosa) i outras eigreijas que le pertencien ls rendimientos al rei (Barceosa, Miranda, Avelhanoso, Bilachana).
Fui tamien nesse mesmo anho, an Outubre de 1438, que se morriu l rei D. Duarte. Ne l anho atrás, an Outubre de 1437, dou-se an Marrocos l que quedou coincido cumo zastre de Tânger, an que quedórun presos muitos pertueses, antre eilhes l Anfante D. Fernando, un de ls filhos de D. Juan I, que habie de se morrer nas cadenas de Feç.
Cuido que l arcebispo de Braga nun quedarie an Sendin se la sue eigreija nun tubira ua cierta amportança, por bias de rendimientos que le premitíran recebir i dar de comer al arcebispo i a la sue quemitiba que habie de ser peca, i que tenie dreito a casa, cama, mesa i roupa lhabada, todo de l buono i de l melhor. Ye possible que la benida de l arcebispo a Sendin tubira a ber cun porblemas ne ls pagamentos de ampuostos (cumo las décimas de las colheitas i outros) que le éran debidos i que talbeç debedisse cula Orde de l Spital. La berdade ye que esse arcebispo las tubo granudas cul anfante D. Anrique que, an 1429, le querie roubar l’eigreija de Azinhoso, i tamien cul comendador de Mogadouro que le rapinaba las rendas de las sues eigreijas.
Trai la notícia de la besita de l arcebispo de Braga a Sendin, José MARQUES (1988), A Arquidiocese de Braga no séc. XV, Lisboa, Imprensa Nacional - Casa da Moeda. pp. 88 e 1084.
01 de Abril de 2006
Amadeu Ferreira
-
1475–1476
1475 i 1476 – Passaige de l Príncepe D. Juan i de D. Fonso V por tierras de Miranda
1. An 2 de Márcio de 1476 dou-se la batalha de Toro. Faltában inda 69 anhos para Miranda ser cidade (1545). Nun se trata de fazer eiqui la stória de la batalha, mas puode-se resumir. D. Fons…
1. An 2 de Márcio de 1476 dou-se la batalha de Toro. Faltában inda 69 anhos para Miranda ser cidade (1545).
Nun se trata de fazer eiqui la stória de la batalha, mas puode-se resumir. D. Fonso V biu que tenie ua buona ouportunidade an ser rei de Castielha. Bai dende derige-se a Spanha cun sou eisército. Ende, casa-se cula sobrina D. Juana, de 13 anhos (l rei yá passara de ls 40), ardeira de la corona se Spanha. Mas las cousas nun le courren bien delantre de ls outros pertendientes, Fernando de Aragon i Sabel, que quedórun coincidos cumo ls Reis Católicos. Anque melitarmente las cousas nun séian tan claras, la berdade ye que ls castelhanos se agában de que an Toro se dou la çforra de Aljubarrota, l que nun deixa de tener ua cierta rezon yá que, al menos politicamente, D. Fonso V sal derrotado.
Ye por bias dessa batalha de Toro que bemos passar pulas tierras de Miranda, i portanto tamien por Sendin, al príncepe D. Juan i al rei D. Fonso V. Ua dessas passaiges dou-se na Páscoa de 1476, sendo agora ua buona altura para lhembrar l que se passou, 530 anhos apuis.
2. Camões ne l canto IV, stáncia 57, de Ls Lusíadas fála-mos assi de la batalha de Toro:
Mas adepuis, lhebado d’ambiçon
I glória de mandar, tan dura i guapa,
Bai-se a atacar Fernando de Aragon,
Ne l Reino de Castielha que le scapa.
Ajunta-se einimiga multidon
De tanta giente que quaijeque tapa
De l Perineu a Cádiz, i se biu
Que todo al Rei Fernando oubedeciu.Cumo l rei D. Afonso V se bei algo an calças de mexer, chama l filho, l Príncepe D. Juan, que ten 22 anhos, i bieno a ser l rei D. Juan II. Tamien Camões mos cuonta las cousas a la sue maneira, ne canto IV, stáncia 58, de Ls Lusíadas:
Pa nun quedar ne l Reino, suspiroso,
L príncepe Juan se treminou
De ir ajudar al pai codicioso,
Bien grande fui la upa que le dou.
Saliu-se, al fin, de l passo peligroso,
Cun sumbrante sereno se lhibrou.
Dalhá bieno-se ambora l pai sin glória,
Mas quedou dubidosa la bitória.3. Esta ye la grande poesie de Camões. I la stória cumo se passou?
Cun assento nas crónicas de Rui de Pina, de Damião de Góis i de Garcia de Resende, podemos resumi-la assi: D. Afonso V, stando yá an Toro i bendo las cousas algo andebles cun las tropas de Fernando de Aragon an Çamora, chama l filho, l Príncepe D. Juan, pa que lo benga a ajudar. Este «deixando tudo ho que no reyno cumpria pera há guerra e pera a paz muito bem ordenado partio; e sendo já em Miranda do Doiro aforrado pera ahi vir gente d’el-rey por elle lhe chegou recado de seu pay que se tornasse por caso da tryçam da ponte de Çamora. O qual recado lhe trouxe ho Chichorro capitam dos ginetes d’el-rey que passou de noyte o Doyro a nado armado a cavallo como valente cavaleiro que era …» (Garcia de Resende, Vida e Feitos d’el-rey dom João Segundo).
Esta ye la purmeira benida a tierras de Miranda de l Príncepe D. Juan. Stamos an 1475. D. Juan ben de la Guarda i chube até Miranda, possiblemente seguindo l antigo Carril Mourisco que nessa altura inda serie, al menos an buona parte, l percipal camino até Miranda. Ye possible que benira cun pouca giente i cun priessa, nun antrando ne l mais de las aldés por adonde passaba. La berdade ye que l Príncepe tenie que se scunder de la polícia secreta i de ls anformadores de Fernando de Aragon. Mas este soubo de la biaige i tenie-le ua spera purparada na puonte de Çamora, que atrabessa l Douro. Subre essa spera de la puonte de Çamora diç l cronista Rui de Pina na sue «Crónica do Príncipe D. João II»: «E trato era sabendo da vynda do Princepe, que o leixassem com toda a gente meter e entrar na ponte, e que se levantassem contra elles, e çarrassem ambas as torres [da ponte] e os matassem ou prendessem…»
Mas tamien ls anformadores de D. Fonso V çcubrírun la spera que le purparában na puonte. Ende mandou l capitan Chichorro a Miranda para abisar l príncepe, atrabessando l riu Douro cun sou cabalho, i era eimbierno. Este capitan Chichorro fui apuis nomeado alcaide mor de Bergança i frunteiro de Trás ls Montes. Cumo se puode ber, hai eiqui ua amportante guerra de anformaçon i cuntranformaçon.
Delantre de las anformaçones, que remédio tubo l Príncepe senó tornar al para trás. Assi, agarra outra beç l mesmo camino i bai-se até la Guarda adonde ajunta un eisército de 2000 cabalheiros i 8 mil peones para ir a ajudar l pai.
3. Apuis la batalha de Toro l Príncepe D. Juan torna a Pertual, antrando por Miranda, adonde passa la Páscoa. Ende tenie la sue mulhier a spera del, l que mais ua beç amostra cumo las anformaçones nun marchában mal. Garcia de Resende, na «Vida e Feitos d’el-rey dom João Segundo», cunta-mos assi las cousas: «Depois disto assi passado, loguo por el-rey foy determinado que o principe se viesse a Portugal; e depois de nisso se tomar concrusam, ho principe fez muitas honrras e muitas mercees aos que na batalha o serviram como bons cavaleiros, e mandou dar mercees de dinheiro aos feridos, e proveo alguns que da batalha d’el-rey seu pay foram cativos. E despedido d’el-ry com muyto grande saudade, e assi da raynha partio da cidade de Touro na somana mayor, e veo ter a Pascoa a Miranda do Doyro, onde a princesa sua molher estava.»
E esta fui la segunda benida de l Príncepe D. Juan a Tierras de Miranda. Apuis, yá cumo rei, nunca mais tornou acá, passando l mais de l tiempo pul Alanteijo i tierras de l Teijo. Solo sabemos que tenga passado an Bergança an 1483, talveç a fin de berano, pouco tiempo apuis de haber matado, cun sues própias manos, l Duque de Bergança (antre outros fidalgos).
4. Yá apuis de la batalha de Toro, an Júnio de 1476, ye tamien l própio rei D. Afonso V que ben para Pertual, antrando por Miranda. Cun el ben la mulhier-sobrina D. Joana, la Beltraneja, i sue giente, que nun serie pouca. L rei stá nua grande depresson, que inda bai a durar algun tiempo i lo há de lhebar por França i outros caminos, zacracionado de la bida i de l reino, yá que todo le corrie mal.
5. An todos ls trés casos de que falemos, l Príncepe i l Rei nun se haberan tardado muito porqui. Tamien nun conheço seinhas que hában quedado de la sue passaige. La berdade ye que nessa altura estas éran tierras seguras pa ls reis de Pertual i, subretodo, éran las tierras que quedában mais acerca para chegar a la Spanha. Essa situacion giográfica inda hoije nun demudou.
08 de Abril de 2006
Amadeu Ferreira
-
1291
1291 – Sendin i la Orde de l Spital (ou de ls Spitaleiros)
1. An 1291 l rei Don Deniç fizo un trato cul comendador de la Orde de l Spital, D. Fernão Peres, a perpósito de la comenda de Algoso i outras tierras acerca. Esse trato tenie a ber cun quien…
1. An 1291 l rei Don Deniç fizo un trato cul comendador de la Orde de l Spital, D. Fernão Peres, a perpósito de la comenda de Algoso i outras tierras acerca. Esse trato tenie a ber cun quien recebie ls dreitos i rendas de bárias aldés, que l rei querie para el. Nun conheço l decumiento oureginal, mas por José Anastácio de Figueiredo, Nova história militar da Ordem de Malta, II, pp. 312-315, queda a saber-se que antre essas aldés staba Sendin:
“... a Aldêa chamada Vilarinho de rio de trutas, as de Cerapicos, Vila Chã da Ribeira, Vua, Môra, Saldanha, que foi Castelo Velho, Travanca, Figueira, Urrôs, Sindym, Picote, Villar sêco, S. Pedro da Silva, Vinhó, Gregos, e os Cazaes de Cerceo ...”.
Anformaçon sacada de Hirondino da Paixão Fernandes, Bibliografia do Distrito de Bragança, Documentos (textos) Publicados, Tomo I, p. 33.
2. Notas:
i. Cumo puode ber-se aparece la scrita Sindym, mas outras bezes aparécen Sindim, Sandim i Sendim, mas tamien San Pedro de Sendim. La berdade ye que la scrita que aparece ne l decumiento yá há de ser de bastante mais tarde do que la era an que se dou l cumben, pus me parece ua scrita mui moderna. Assi i todo, queda l decumiento i esta ouserbaçon de dúbeda i talbeç un die mais tarde haba modo de çclarar melhor esso.
ii. Sendin pertenciu a la Orde de l Spital (apuis chamada Orde de Malta) çque esta orde passou a tener la comenda de Algoso, an 1184. Cuida-se que la Orde de l Spital se haberá stablecido an Pertual cun D. Teresa, mai de D. Fonso Anriqueç, ende pul anho de 1122, talbeç algo antes, yá que nun se sabe bien al cierto. Esta orde tubo la sue purmeira casa mai an Leça do Balio, apuis mudada pa l Mosteiro Flor da Rosa, an Crato, ne l Alanteijo.
iii. Cuido que se puode dezir que Sendin pertenciu a essa Orde de l Spital zde l percípio, yá que ende le teneran sido dadas bárias tierras que yá eisistien. Assi, este ye un modo andireto de sabermos que Sendin yá eisistie cumo aldé an 1184, i que las rendas habien de ser amportantes yá que la Orde de l Spital nun las querie deixar roubar al rei. Tamien sabemos que, mais tarde, l arcebispo de Braga quijo deiqui sacar algun rendimiento, por esso se splicando que haba benido acá an 1438 cumo yá dezimos an outro testo eiqui publicado. L cumben de que aquel testo mos fala talbeç haba sido para çfazer algues dúbedas que inda habie quanto a quien recebie ls ampuostos pagos por aqueilhas aldés. La seinha daqueilha Orde de l Spital inda hoije se puode ber a la punta de riba de l altar mor de l’eigreija de Sendin.
iv. Quanto al nome de las aldés, cumo aparece scrito, pouco hai a dezir yá que nun sei se stan cunsante al decumiento oureginal. Assi i todo hai que dezir que nun sei que tierra ye Vilarinho de rio de trutas i que Vua ye la aldé de Uba, que hoije pertence al cunceilho de Bumioso. Las outras to la giente sabe quales son.
Abril de 2006
Amadeu Ferreira
-
sécs. V–VI
Seclos V-VI vs. IX-X - L chamadeiro (nome) "Sendin"
L chamadeiro (nome) “Sendin” Mapa splicatibo L chamadeiro (nome) Sendin yá dou muito que pensar, mas ls bários outores pouco mais ténen feito que repetir l que dixo José Leite de Vasconcello…
L chamadeiro (nome) “Sendin”
Mapa splicatibo
L chamadeiro (nome) Sendin yá dou muito que pensar, mas ls bários outores pouco mais ténen feito que repetir l que dixo José Leite de Vasconcellos: “A povoação de Sendim foi pois primitivamente propriedade de um Sendinus; ou pelo menos um Sendinus, cujo nome se propagou até hoje, possuiu ahi quaesquer bens.”. L mesmo outor reforça l’eideia de l’ourige germánica de l nome Sendin. Esta eitimologie de l chamadeiro de Sendin ye ua possiblidade séria i ye la que to ls ambestigadores até agora ténen defendido, anque a mi, cumo beremos mais adelantre, nun me pareça la mais cierta.
De maneira atabalhoada i nun correspundendo a la berdade, yá tengo oubido an anterbençones públicas que Sendinus serie un general romano a quien pertenciu l termo de Sendin. Afirmaçones destas son cumpletamente boubas i sien sentido.
Joseph-Piel apersenta tamien bários dados subre l chamadeiro Sendin: “a esmagadora massa dos nomes de lugar de origem germânica, mais precisamente visigodos, assenta em nomes de proprietários e fundadores de terras da Idade Média - séc. IX ao X.”. An ambestigaçones yá mais pa l fin de sue biba, este outor, pon tamien l’heipotese de muitos nomes nun séren de l tiempo de la chamada «recunquista», mas beníren yá de ls seclos V-VI, percisamente de l tiempo de l assentamiento bisigótico na nuossa region. Amadeu Ferreira chegou a cunclusones armanas, quando studou l chamadeiro Mogadouro, tamien el bisigótico de l seclo V.
Na mie tese de mestrado, an grande parte subre Sendin, ansaio ua heipótese d’ourige que nun tem a ber cul nome dua pessona, mas ligando l chamadeiro Sendin al significado de camino, benido de l godo sinth-s.
Atrabessando l termo de SO a NE, a N de l lugar de Sendin passa l chamado Carril Mourisco yá decumentado zde 1172. Esta strada romana tenerie deribaçones mais streitas que fazien la ligaçon cul outro lado de l Douro. Un desses caminos passarie pul sítio adonde stá custruído hoije Sendin, cunfirmando essa heipótese l nuosso chamadeiro Bezindeira (Cuido que l nome Bezindeira benirá de l latin via semitaria ó via sendeira, que quier dezir camino streito, i serie l sítio d’adonde salie un pequeinho camino an direçon al riu Douro). Al custruíren-se algues casas acerca desse camino que fazie la ligaçon a la strada romana poderá tener lebado ls passantes a conhecer esse pobo cumo villa quae est iuxta semitaria via ó villa quae est iuxta caminus sendini, ou, na resume, villa sendini, l que quier dezir, lugar que quedaba acerca al camino pequeinho (por ouposiçon al camino grande que serie l Carril). Ls chamadeiros, L Carril, Bezindeira i Trambas Carreiras dan-mos cuonta de l’amportança stratégica de Sendin, cumo amportante sítio de passaige i ancruzilhada de caminos. Hai tamien que saber, que an todo l sou percurso, ye al atrabessar l termo de Sendin que la strada romana mais s’achega al riu Douro i portanto a la strada romana de l outro lado (Spanha).
L atual núcleo ourbano de Sendin ten portanto ua ourige mediabal que mos lieba als seclos V-VI cumo heipótese mais antiga (bisigodos), ó anton als seclos IX-X cumo heipótese mais reciente (recunquista cristiana).
La purmeira referénça stórica decumental, direta, até hoije ancuntrada subre Sendin ye de l meio de l seclo XIII (1258) i stá nas Anqueriçones de l rei D. Fonso III. L núcleo einicial de l poboado benerie portanto de bastante atrás, bisto la sue toponímia yá star bien defenida. Respundendo talbeç a ua ancruzilhada de caminos, pensamos que las purmeiras casas s’ampeçórun a ajuntar na quaije ladeira soalheira de l Canzielho, pus tenie al lado ls buns terrenos de las Faceiras i Calçada, inda hoije classeficados Reserba Agrícola Nacional. L’auga neçaira benerie dun manantial a la flor de la tierra adonde hoije stá la Fuonte de l Lugar. An próssimo artigo trataremos las bárias eitapas d’eibeluçon de l lugar de Sendin.
Para anformaçones mais cumpletas i bibliografie cunsultar la tese de FERREIRA, Carlos (2003) Toponímia, Paisaige i Ambiente ua Abordaige Geotoponímica de Sendin an Tierra de Miranda. (Un Studo de Giografie Rural i Regional).
-
1532
1532 - Ls baldius, las oulibeiras i outras amboras
1. L die 2 de Janeiro de 1532 fui feito un trato subre ls baldius antre l Rei, pul sou repersentante, i ls pobos de las aldés de Miranda. Yá que l decumiento ye mui claro, deixo-lo a seguir …
1. L die 2 de Janeiro de 1532 fui feito un trato subre ls baldius antre l Rei, pul sou repersentante, i ls pobos de las aldés de Miranda. Yá que l decumiento ye mui claro, deixo-lo a seguir tal i qual cumo lo apersenta l Abade de Baçal (Bragança. Memórias Arquelógico-Históricas do Distrito de Bragança, Tomo IV, p.123), resumido de Privilégios e Provisões de Miranda, fl. 49 a 62:
«Obrigação perpétua feita a 2 de Janeiro de 1532 em Duas Igrejas, termo de Miranda, pelo licenciado Fernão Lopes corregedor de Miranda «que per spicial mandado d’El Rei nosso senhor faz os tombos das propriedades, beens, rendas das villas e comcelhos da comarqua de Tralos Montes e juiz dos maninhos» e os moradores de «Duas Egrejas, Cerceo, Paradella, Iffanez, Cicouro, São Martinho, Avelanoso, Angueira, Caçarelhos, Costantim (sic), Villa Seco (sic), Povoa, Malhadas, Aguas Vivas, Palaçoulo, Prado Gatão, Sendim, Picoto, Fonte de Aldea, Villa Cham, Espiciosa (sic), os moradores da quintam de Tutiras, Freixiosa, Val de Mira», todos do termo e villa de Miranda e mais «os moradores de todas as quintas e aldeas que estam no termo da dita villa» de Miranda que se obrigaram em seu nome e no dos seus sucessores, a pagar para sempre pelos maninhos e prados do concelho que tinham rompido, ocupado e entre si repartido por sortes dando a cada morador sua sorte a pagar à Câmara da vila um alqueire de trigo anualmente cada morador de foro, com a condição de ficarem livres aos moradores que deles estão de posse. Por este foro, igualmente, ficavam aos povos os maninhos por romper.
Montaria a conta toda a mil e quinhentos alqueires de trigo, pouco mais ou menos, e por esta paga ficaria a terra dispensada de concorrer com outras fintas para o concelho a não ser em caso de extrema necessidade.
Como apêndice a este contrato junta, por ordem régia, o dito corregedor, várias cláusulas e mandados e entre eles o de cada morador do termo de Miranda, nos lugares onde isso possa ser, plantar dentro de quatro anos quarenta oliveiras, impondo multas pesadas que iriam a cem réis para o gado bovino e vinte réis para o ovino, por cabeça que fosse encontrada nos terrenos assim plantados.»
2. Este decumiento ye mui amportante i merecere un studo zambolbido, mas este nun ye l sítio a la própia para esso. Inda por riba l Abade de Baçal solo mos dá un resume i you nun conheço l decumiento oureginal.
La purmeira anformaçon que podemos sacar deste decumiento ye que ls pobos habien «rompido, ocupado e entre si repartido por sortes dando a cada morador sua sorte». Esso quier dezir que cada pessona yá muito habie acupado un cacho de ls melhores baldius pa lo laboriar, cunsante la sue percison. Todo dependie de l campo que cada un era capaç de agarrar cul sou trabalho i de la sue família. Ye possible que, cul oumento de ls moradores, ls buns terrenos díssen ourige a reinhas antre las pessonas i dende que ls própios pobos hában sentido la necidade de repartir esses terrenos por cada morador, botando suortes para saber la parte que le tocaba a cada un. Assi fui nacendo muita de la debison de la porpiadade que inda hoije tenemos.
3. L decumiento fala-mos de l cunceilho cumo sendo duonho de «prados». I l que era esse cunceilho de que se fala? Era l cunjunto de ls moradores de cada aldé, melhor dezindo, ls xefes de cada família de l’aldé. Esse cunceilho durou até als dies de hoije, anque yá nun tenga ls mesmos poderes que tenie por essa altura. Assi i todo, l cunceilho, que agora s’ajunta todos ls demingos a salida de de missa, era l uorgano de l’aldé, adonde se decidie, quier dezir, era un modo de democracie popular anque mui defrente de la que tenemos hoije. Inda que yá solo seia ua selombra de l que fui, l cunceilho ye possiblemente la anstituiçon mais antiga que las aldés inda manténen, talbeç la sue seinha fundadora mais amportante. Dende l sou balor cumo símbolo de l berdadeiro poder de l’aldé.
4. L decumiento fala an dues classes de terrenos: ls «maninhos» i ls «prados de l cunceilho». Outros haberie que serien porpiadade de algues pessonas.
La palabra «maninho» quier dezir un terreno que stá de adil ou que nun dá nada. Estes terrenos, na sue ourige, éran porpiadade particular. Mas se un casal nun tenie ardeiros (até al grau dieç) i nun habie feito teçtamiento, eilhes passában a pertencer al rei. Las cousas mudórun cun D. Pedro I (Cortes de Elvas), an que l home podie-le deixar ls sous bienes a la mulhier i esta al home. Talbeç ne l nuosso decumiento la palabra solo querga dezir aqueilhes adiles an que era defícele laboriar i sumbrar qualqueira cousa, mas que podien ser aporbeitados por todos - cumo tal para leinha, para fazer stierco i para alguns ganados -, i dende que tamien tubira que se pagar ampuosto por eilhes, passando zdende a pertencer a todo l pobo.
Ls «prados de cunceilho» éran terrenos que an tiempos atrasados habien sido balhes i yá habien sido «rompidos» pul pobo, quier dezir, laboriados i sumbrados, anque nun sábamos zde quando. Serien, portanto terrenos buonos adonde se podie colher algo. Ye amportante tener an cuonta que, nesse tiempo, ls bienes de l cunceilho nun éran la mesma cousa que ls baldius, nome que apuis se bieno a dar a todos esses terrenos. Essas tierras passórun a pertencer al cunceilho por un qualquiera ato admenistratibo, que an muitos casos nun lo coincemos, mas que noutros casos podie ser un foral ou cousa aparecida. Cumo éran tierras de l cunceilho, podien ser repartidas por suortes botadas ne l cunceilho.
Ne l termo de Sendin hai l sítio chamado Prado, que antes de ser debedido pulas pessonas (esso dou-se an 1902, cunsante decumiento guardado por José Almendra i studado por Carlos Ferreira an “Toponímia, Paisage i Ambiente, ua abordaige geotoponímica de Sendin an Tierra de Miranda”) le chamában Prado Labrantiu, assi cumo hai outro sítio que inda hoije se chama Prado Longo. L menos que se puode dezir ye que esses chamadeiros yá bénen de muito antes de la era de 1532, yá que un i outro fúrun antigos prados de l cunceilho.
5. L cuntrato que fui feito ten subretodo a ber cul ampuosto que las pessonas tenien que pagar a la Cámara por esses terrenos que eilhes yá laboriában. Assi quedarien libres de pagar outros ampuostos (fintas) a nun ser an caso de necidade – i las necidades habien de ser muitas al largo de ls anhos. Cada un pagarie un alqueire de trigo – amostrando que esse cereal yá se colhie muito, anque talbeç l mais del fusse centeno - i, an pagas, ls terrenos debedidos passában a pertencer a las pessonas que deilhes habien tomado puosse («com a condição de ficarem livres aos moradores que deles estão de posse»). Esso quier dezir que la propiadade pribada de las tierras ten eiqui un amportante zambolbimiento.
Tamien se diç que ls adiles (maninhos) que nun fússen laboriados passában a pertencer a todo l pobo, «Por este foro, igualmente, ficavam aos povos os maninhos por romper», por todos podendo ser aporbeitados an quemun.
6. Quiero tamien deixar eiqui ua nota subre l’oubrigaçon de cada morador poner 40 oulibeiras ne ls quatro anhos a seguir, bedando-se als ganados l’antrada adonde stubíssen puostas. Cuido que haberá sido nesta altura que mais se zambolbiu l’oulibeira por estes lados, anque haba outros decumientos que yá fálan de haber oulibeiras porqui, yá que ls frailes de Moreituola tenien lagares de azeite ende puls seclos XIII-XIV. Assi i todo, cuido que algues oulibeiras que hai pul termo de Sendin yá beneran desse tiempo i poderan tener arrimado a 500 anhos.
7. L alqueire de trigo que las pessonas pagában a la Cámara nun parou de oumentar cul passar de ls anhos, al punto de las pessonas se queixáren a Felipe II quando este tomou puosse cumo rei de Pertual, an 1580. Ls pobos quieren que todo torne a ser cumo era dantes, cumo se diç ne ls pedidos feitos por Miranda al Cunseilho Rial, an 2 de Setembre de 1580: «que o foro que pagão dos baldios da terra que se chama dos maninhos que se reduza e abaixe ao que pagarom a primeira vez quando se impoz este foro que abera cincoenta anos e não creça mais que creção os bezinhos» (Abade de Baçal, IV, 47). Cumo se bei, l decumiento stá-se a referir al cumben feito 50 anhos antes, an 1532, an que l alqueire que las pessonas habien quedado de pagar yá iba possiblemente an bários alqueires. Bida dura, cumo se bei, que yá naquel tiempo tamien nun faltaba gatunaige.
8. Por este cuntrato se puode ber quantas famílias haberie nesse anho de 1532 nas aldés de l termo de Miranda, yá que la bila quedaba de fuora: se cada morador pagarie un alqueire de trigo i por todos pagarien alredror de 1500 alqueires, esso quier dezir que haberie nas aldés de l termo de Miranda por ende uas 1500 famílias, l que dará a la buolta de 6000 habitantes se cuntarmos a quatro pessonas por família.
Bendo bien, arrimado a 500 anhos apuis, an 2006, la cousa nun mejará muito fuora desse númaro. Ye algo que mos debe de dar que pensar.
Amadeu Ferreira
Abiso:
Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá solo screbido cun L- an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.