SENDIM EM LINHA SENDIN

L que fui i l que quedou

La Stória

Ansaios subre la stória de Sendin — ls poboados de l termo, las fuontes, ls caminos i la giente — screbidos para Sendim an Linha.

2 testos · 4 outores · 2005–2008

limpar
  • 1612–1820

    1612 – 1820 - Sendin i l’Anquesiçon (4)

    Un tiempo de benediços, mercadores i almocrebes 1. Ua de las anformaçones amportantes que podemos sacar de las listas de l’Anquesiçon ten a ber cula ourige ou sítio de morada de algues pesso…

    Amadeu Ferreira · screbido a 10/06/2006 · 13 mil caracteres · ler →

    Un tiempo de benediços, mercadores i almocrebes

    1. Ua de las anformaçones amportantes que podemos sacar de las listas de l’Anquesiçon ten a ber cula ourige ou sítio de morada de algues pessonas de Sendin. Todas las anformaçones que mos dan, agárran arrimado a 30 anhos, l mais deilhas antre antre 1667 i 1696.

    Para melhor sabermos an que tiempo stamos hai que dezir que an 1667 reinaba an Pertual l Rei D. Fonso VI i que l paíç staba an guerra cun Castielha, inda por bias de la çclaraçon de l’Andependéncia de 1640. Mas nesse mesmo anho, l rei D. Fonso VI, acusado de ser boubo, fui tirado de l trono pul armano, que fui rei cul nome de D. Pedro II. Este, lougo l anho apuis, an 1668, fizo la paç cun Castielha, acabando assi la guerra de la Restouraçon. Cun este D. Pedro II las atebidades de l’Anquesiçon tórnan-se mais fuortes, subretodo zde 1671, anho an que se dou un roubo de óstias an Oudibelas i desso son acusados ls judius, zambolbendo-se ua campanha mui eimotiba an todo l paíç i que tamien ha de haber chegado eiqui por anfluéncia de ls curas. Nesse mesmo anho de 1671, a 22 de Júlio, l rei D. Pedro II faç salir ua lei para acabar culs cristianos nuobos, adonde se diç: «... tenho resoluto que sejam exterminados os cristãos-novos confessos, que saíssem nos autos de fé desta Corte, Coimbra e Évora...».

    Ora fui nestes anhos, antre 1667 i 1696, que l’Anquesiçon mais s’atirou a la giente que bibie an Sendin. Fui un tiempo mui malo. Hai que acrecentar que ls bispos de Miranda desse tiempo stan mui ligados a l’Anquesiçon i muita repunsablidade han de haber tenido an todo l que se passou, pus habien de ser mui retos a mandar todos ls podíssen al tribunal. Eiqui quédan alguns eisemplos:

    - D. André Furtado Mendonça, bispo de Miranda, diç nua carta al Papa, an 1675: «Não achei erro algum acerca da fé a não ser a heresia judaica que, nesta diocese, cresce diariamente, por mal dos nossos pecados»

    - D. Frei Lourenço de Castro, 14º bispo, an 10 de Maio de 1682, fizo la prática de l auto de fé an que se apersentában ls cundanados de l’Anquesiçon. Esse mesmo bispo habie besitado Sendin l die 3 de Abril desse anho.

    2. Un grupo amportante de sendineses (12 i sues famílias) son apersentados cumo a bibir fuora de Sendim: l mais deilhes ne l çtrito de Bergáncia, mas tamien hai trés que stan a morar an Coimbra i un a morar an Spanha (estes habien de ser bien mais, mas las listas nun mos fálan deilhes yá que nun era fácele agarrá-los). Yá mais tarde, aparece-mos ua tie de Sendin a morar an Biseu. Eiqui queda la lista, cun outras anformaçones amportantes subre cada pessona:

    1667 - Antonio Fernandes, vilamide de nomeada (Vilamide ye ua aldé galhega de Pontevedra), almocrebe, de Sendin i morador an Saldonha, Alfándiga de la Fé. Nas listas tamien mos aparécen dous filhos deste casal, mas que móran an Sendin, adonde talbeç hában tornado mais tarde: Maria Fernandes, an 1674 i Manuel Correa.

    1667 - Joam Rodrigues, de Sendin i morador an Algoso.

    1673 - Brites Fernandes, sulteira, filha de Joam Fernandes, çapateiro, de Sendim, a morar an Coimbra.

    1674 - Balthezar Martins, filho de Manoel Martins, de Sendim, morador an Coimbra.

    1674 – Manuel Henriques, 37 anhos, a morar an Belharino de ls Galhegos.

    1678 – Braz Martins, filho de Manoel Martins, morador em Coimbra, caixeiro.

    1685 - Francisco Fernandes, filho de Joam Fernandes, çapateiro, de Sendin, a morar an Bergáncia.

    1685 - Izabel Rodrigues, viúba de Gabriel Gomes (46 anhos), mercador, de Sendin, i moradora an Mogadouro.

    1686 – Manuel Henriques, çapateiro, a morar an Miranda, 48 anhos (Debe de ser l mesmo que yá morou an Belharino de ls Galhegos, casado cun Maria Loppes).

    1696 - Manuel Henriques Carção, Sindineiro de nomeada, çapateiro, de Sendim, morador an Carção, cun ourige an Castielha.

    1699 - Joze Henriques Corsam, de Sendin, morador an Vileirinhos, reino de Castiella

    1733 - Maria Jorge, casada cun Bernardo Jorge, de Sendin i moradora an Viseu

    3. Mas mais grande ye l grupo de pessonas que bíben nessa altura an Sendin i que benírun de fuora ou an que las famílias habien benido de fuora. Cuntei arrimado a 30 pessonas, l que dá antre l 10% i l 15% de ls fuogos i, portanto, antre 50 a 100 pessonas, l que ye muita giente.

    Nesse grupo de benediços, tenemos que çtinguir trés ouriges percipales: de l çtrito de Bergança (11); de l çtrito de la Guarda (7); de Castielha (9). Eiqui quédan las listas de cada un desses grupos.

    Moradores de Sendin cun ourige ne l çtrito de Bergança:

    1618 - Henrique Rodrigues, çapateiro, de Mogadouro, morador an Sendin, casado cun Isabel Henriques, de Sendin.

    1660 - Brites da Silva, filha de Manoel da Silva, mercador, de Bergáncia i a morar an Sendin.

    1667 – Maria Álvares, casada cun Fellipe de Castro, de Miranda.

    1673 - Andre Fernandes, de Campo de Bíboras, morador an Sendin. Nas listas tamien aparece l filho Joam Fernandes, casado cun Maria Lopes, de Sendin.

    1673 – Gregório Mendes, natural de Miranda, morador an Sendin.

    1673 – Joam Fernandes, natural de Campo de Bíboras, a morar an Sendin. An 1674 fala-se an Izabel Martins que ye biúba del i nun filho de l casal, Francisco Fernandes, de Sendin.

    1678 - Balthezar Fernandes, çapateiro, de Campo de Bíboras i morador an Sendin, Miranda, casado cun Maria Henriques, de Sendin (1674).

    1685 - Francisco Gonsalves, de Campo de Bíboras i morador an Sendin, casado cun Brites Fernandes, de Sendin.

    1685 - Margarida Loppes, mulhier de Domingos Crasto, çapateiro, de Carção, morador an Sendin.

    1696 - Izabel Rodrigues de Paulla, casada cun Antonio Rodrigues, curtidor, de Argoselo i moradora an Sendin, cun ourige an Castielha.

    1723 - Manuel Rodrigues Garvansso, de Algoso, morador an Sendin.

    Moradores de Sendin benidos de ls çtritos de la Guarda i Castielho Branco

    1667 - Serafina da Silva, casada cun Christovão Fernandes, çapateiro, de Bila Nuoba de Foç Coua, morador an Sendin.

    1667 - Simão Fernandes, çurrador, de Escalhão, Castello Rodrigo, morador an Sendin, casado cun Anna Henriques. Nas listas tamien aparece la filha de l casal, Isabel Fernandes. Aquel mesmo Simão Fernandes, an 1678 aparece cumo mercador.

    1667 - Branca Loppes, casada com Domingos Alvares, de l Fundão i moradora an Sendin.

    1667 - Anna Henriques, casada cun Simão Fernandes, de Almendra i morador an Sendin.

    1673 - Brites de Andrade, casada cun Francisco Gamboa, de Castelo Rodrigo i morador an Sendin.

    1674 - Joze Cardozo, tratante, de Escalhão i morador an Sendin.

    1723 - Maria de Sam Joze, de Villa Nova de Anços i moradora an Sendin.

    Cun ourige an Castielha cuntei nuobe pessonas. Tirando dous casos an que se diç que un ye de Favelhe i outro ye de Fermeseilhe, ne ls outros seis diç-se que ténen ourige an Castielha. Esso quier dezir que yá la sue família haberie benido dalhá, mas eilhes yá son classeficados cumo naturales de acá. Ua outra andicaçon para que assi seia ye que son pessonas casadas cun pessonas de acá. Esso lieba-mos a l’eideia de que la benida dessas famílias castelhanas yá se tenerá dado, al menos, ne l seclo XVI.

    1674 - Anna Pires, casada cun Antonio Luiz Portillo, cardador, de Favelhe, reino de Castielha i morador an Sendin. Diç-se que el ye filho de Manuel Gomes (yá an 1620 mos aparece cumo natural de Sendin), çapateiro, i de Maria Lopes, i que ten 40 anhos. Este casal ten ua filha, Ana Luís Portilho, solteira que tamien aparece nas listas.

    1685 - Manoel Dias, çapateiro, de Fermeseilhe, reino de Castielha i morador an Sendin, casado cun Maria Rodrigues, que yá mos aparece an 1674.

    1685 - Francisco Rodrigues, que fui curtidor i agora ye lavrador, natural de Sendin, cun ourige an Castielha, de 63 anos, casado cun Maria Lopes, de 42 anhos.

    1685 - Maria Vaz, mulhier de Alexandre Fernandes, trabalhador, natural de Sendin, cun ourige an Castielha, de 34 anos (yá aparece an 1673).

    1689 - Isabel Alvares (Alves), sulteira, filha de António Lopes, çapateiro natural de Sendim, cun ourige an Castielha.

    1696 - Isabel Rodrigues, casada cun António Rodrigues, curtidor, natural de Argoselo, moradora an Sendin, de 27 anhos, cun ourige an Castielha.

    1696 - Maria Lopes, Sindineira de nomeada, casada cun Manuel Henriques Carção, Sindineiro de nomeada, natural de Argoselo i moradora an Carção, de 49 anos, cun ourige an Castielha.

    1696 - Manuel Henriques Carção, Sindineiro de alcunha, çapateiro, natural de Sendim, morador an Carção, cun ourige an Castielha.

    4. Bárias cunclusiones se puoden sacar destas listas i de l’anformaçon que mos dan. La purmeira ye que Sendin, na fin de l seclo XVII, tenie giente de muitas ouriges, que haberie de andar arrimado al 20% ou 30% de la populaçon, yá que nien to la giente de fuora aparecerá nas listas de l’Anquesiçon. Esso quier dezir que Sendin serie a modo ua pequeinha Babilónia i cun ligaçones, subretodo familiales, a outras tierras de Pertual i de Spanha. Sendin era, portanto, ua tierra cun muitos benediços, tantos cumo solo habie de tornar a tener ne l tiempo de las barraiges, yá ne l seclo XX. Mas nun mos podemos squecer que essas pessonas, subretodo aqueilhas que ténen ourige an Castielha, nun quier dezir que hában benido para Sendin nesse tiempo, mas muito antes, cumo yá arriba dezimos.

    Tamien se puode dezir que l saldo antre antre la giente benida de fuora i la giente que sal para outros lados, ye faborable als moradores an Sendin. Assi, puode dezir-se que este haberá sido un de ls modos por que creciu la populaçon de Sendin. Anque nun téngamos númaros pa las eras que eiqui apersentamos (1667-1696), sabemos que an 1527 Sendin tenie 115 fuogos, l que dá antre 500 i 600 moradores. Sabemos tamien que an 1768, Sendin tenie 270 fuogos, l que dá arrimado a 1300 moradores. Ora nun parece que se splique un oumento tan grande de la populaçon (anque haba 250 anhos de defréncia) sien la benida de giente de fuora, anque essa benida yá se ha de haber dado por todo l seclo XVI.

    5. Se mirarmos pa ls oufícios de las pessonas, achamos un dado mui antressante: todas ténen oufícios manuales (çapateiros, curtidores, trabalhadores, etc.), menos alguns que stan ligados al comércio. I digo que ye antressante porque solo nestes anhos las listas de l’Anquesiçon mos amóstran pessonas coun estes oufícios de comerciantes. Son eilhas: 1 mercador (1660) de Bergança i a morar an Sendin; 1 almocrebe (1667), a morar an Saldonha, Alfándiga de la Fé, i que tenendo por nomeada O Vilamide, talbeç fusse oureginário de la Galícia; 1 tratante (1674) de Escalhão i a morar an Sendin; 1 caixeiro (1678), a morar an Coimbra; 1 mercador (1678), de Escalhão i morador an Sendin; 1 mercador (1685) a morar an Mogadouro. Esso dá-mos 6 pessonas ligadas al comércio, nun tiempo de 25 anhos, l que ye muita giente. Ye possible que outros houbira, mas nun bénen nas listas.

    Las listas nun mos dízen que spécie de comerciantes éran eilhes, mas nun podemos pensar que serien pessonas cun soto abierto an Sendin. Éran mais pessonas que andában de tierra an tierra a bender i a cumprar: ls mercadores dízen que serien comerciantes que cumprában i bendien por gordo i ls tratantes yá serien de comércio mais a retalho. Tamien mos aparece un almocrebe, quier dezir, ua pessonas que trasportaba cousas de un lado para outro cunsante las pessonas se lo pedien. Toda esta giente ousarie subretodo mulas i machos para comerciar, ganado que, cumo sabemos, habie muito an Sendin, yá que era mais al modo para estas atebidades que eisigien animales rejistentes i de bun comer, capazes de lebar cargas a grandes lunjuras.

    6. Para acabar hai que dezir que ua parte amportante de la populaçon de Sendin, por esse tiempo, tenie ua grande mobelidade, mudando cun facelidade para outras tierras: dun lado, cumo era giente sien tierras, era fácele lebar todos ls bienes; por outro lados haberie redes familiales i de negócio antre giente de bárias tierras, l que facelitaba las cousas.

    Muita beç se diç que estas éran tierras eisoladas, mas l que las listas de l’Anquesiçon mos amóstran ye que l eisolamiento nun era assi tan grande, benindo parqui giente doutros lados i salindo ls de Sendin para outras tierras. La palabra «benediço», que ls sendineses úsan para chamar a la giente de fuora (son ls eimigrantes), ten toda la rezon de ser i acrecenta-se que ye palabra que yá era ousada cul mesmo sentido ne l fuoro de Çamora, de l seclo XII.

    Para acabar estas notas, tiradas pula rama, hai que dezir que esta giente anfluenciou Sendin tanto na léngua cumo nas questumes. Até que punto, inda ye cedo pa lo dezir, yá que son percisos mais dados para sacar cunclusiones mais seguras. Ua cousa podemos dezir: la giente benida de Castielha, serie de acerca de la frunteira, de la region de Sayago i essa giente falaba lionés tal cumo lo falában ls moradores de Sendin. Mas esse ye assunto a que outro die tornaremos.

    Amadeu Ferreira

    Abiso:

    Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá solo screbido cun L- an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.

    em página própria ↗

  • 1796

    1796 - Un retrato de Sendin na fin de seclo XVIII

    1. An 1796 ye feito un anquérito subre las atebidades eiquenómicas nas bárias tierras de Trás de ls Montes, sendo l sou outor Columbano Pinto Ribeiro de Castro. Esse anquérito stá publicado …

    Amadeu Ferreira · screbido a 05/06/2006 · 15 mil caracteres · ler →

    1. An 1796 ye feito un anquérito subre las atebidades eiquenómicas nas bárias tierras de Trás de ls Montes, sendo l sou outor Columbano Pinto Ribeiro de Castro. Esse anquérito stá publicado an José Maria Amado Mendes, Trás-os-Montes nos fins do século XVIII, segundo um manuscrito de 1796, ed. Fundação Calouste Gulbenkian e Junta Nacional de Investigação Científica, 2ª edição, 1995.

    Desse anquérito sal un retrato mui aprossimado de la giente de Sendin i las sues atebidades hai arrimado a 200 anhos. Son dados que ténen que ser bien studados i acumparados cun outros, mas eiqui solo bou a deixar algues notas, quedando l restro para quien tenga mais cumpeténcia na matéria.

    Para se tener ua eideia de l que iba pul mundo nesse tiempo, podemos dezir que reinaba D. Marie I (1777-1816), mas sendo regente l príncepe D. Juan zde 1792, i que an Fráncia se zambolbie cun to la fuorça la Reboluçon Francesa. Nesta altura yá l bispo se habie ido de Miranda para Bergança, sendo Dom António Luís da Veiga Cabral da Câmara l 2º bispo de Bergança i Miranda, un bispo mui special, santo para uns mas algo boubo para outros.

    2. L quadro relatibo a Sendin (aparece screbido Sindim), sacado daquel anquérito, ye l seguinte:

    Fuogos

    244

    Moradores

    966

    Homes

    490

    Mulhieres

    476

    Curas

    4

    Pessonas literárias

    0

    Sien acupaçon

    14

    Negociantes

    0

    Cerjanos

    1

    Boticários

    0

    Labradores

    50

    Jornaleiros

    74

    Alfaiates

    8

    Çapateiros

    14

    Carpinteiros

    6

    Pedreiros

    2

    Fabricantes de lana

    11

    Ferreiros

    2

    Ferradores

    2

    Pastores

    8

    Criados

    9

    Criadas

    10

    3. Ls oufícios que se aperséntan respéitan als homes an eidade de trabalhar i a las criadas de serbir, l que mos dá ua populaçon atiba de 211 pessonas (201 homes), nun cuntando culs curas. Esso nun chega a dar ua populacion atiba de 1 pessona por fuogo, l que puode benir de ls labradores tenéren filhos crecidos a trabalhar cun eilhes i inda sien stáren a sou pan comer. Dende talbeç se puoda tamien cuncluir que ls homes sien atebidade serien subretodo garoticos, l que mos dá quaijeque l 50% de garoticos inda sien eidade de trabalhar ou, al menos, inda nun cuntando cumo porfissionales. Claro que ls dados stan anganhados al menos nua cousa: nun cunta culas mulhieres, que trabalhában talbeç mais que ls homes, pus na mie oupenion eilhas siempre fúrun la grande fuorça de Sendin – mas queda eiqui solo esta nota subre las mulhieres, yá que será tema a tratar noutra altura de modo mais zambolbido i assente an dados cuncretos.

    Ua purmeira cunclusion que salta als uolhos ye que ls labradores son solo pouco mais de l 23% de la populaçon atiba. Esso apunta para ua cierta cuncentraçon de l mais de las tierras nas manos dua minorie, debendo alguns desses labradores séren ricos al punto de podéren tener criados i criadas afatibos, yá que, se repartirmos un criado por cada un, 8 ou 9 deilhes podien star nessa cundiçones (nun hai que squecer que un criado ou criada, al menos, habien de ser de ls curas).

    Para esses labradores trabalhaba la classe mais numarosa que habie an Sendin, ls jornaleiros, que arrepássan l 35% de la populacion atiba. Ls jornaleiros éran giente que bibie de la sue geira, trabalhando na tierra cunsante lo chamában, sendo que nesse tiempo las pessonas íban pa las praças a saber de trabalho i quedában alhi a spera que los chamássen (tema que tamien zambolberei noutra altura). Se a esses le ajuntarmos ls jornaleiros permanientes, que son ls criados, la purcentaige salta para arrimado al 40%.

    Las pessonas que bíben de l sou oufício son 46, l que repersenta algo mais de l 21% de las pessonas atibas. Son pessonas que puoden tener uns arachales, mas que nun bíben de l trabalho de la tierra i que trabalharan nun solo para Sendin, mas tamien para outras tierras alredror.

    Ls pastores de que se fala ye possible que fússen andependientes ou andássen cun ganados de bezeira, quier dezir, ganados que pertencien a bárias pessonas. Ye possible que alguns labradores tamien tubíssen ganados, mas ls pastores deilhes questumában ser ls criados afatibos. Nun sabemos las cabeças que tenerie cada ganado, mas cun tanto pastor ye bien de ber que haberie bastante ganado menudo (cabras i canhonas), yá que outros animales nun cuntában cun pastor.

    De l que acaba de se dezir, Sendin era ua tierra an que l mais de la giente habie de ser mui probe, bibindo de l sou trabalho ne l campo, subretodo cumo jornaleiro, quier dezir, giente que trabalhaba quando le dában trabalho i an que la paga serie mais bezes l quemido do que denheiro.

    4. Cuntinando a mirar pa ls númaros de l anquérito, tamien se stranha que nun haba nanhun comerciante, nien boticário, nien pessonas cun studos.

    L nun haber nanhun comerciante, que mais algun tiempo atrás mos aparécen nas listas de l’Anquesiçon, quier dezir que l’eiquenomie era toda de subsisténcia: comie-se l que se ganhaba ou se colhie i pouco ou nada se cumpraba ou se bendie, anque talbeç se praticasse bastante la troca direta de cousas eissenciales. Talbeç para este stado de cousas tenga cuntrebuído la feira, que habie sido criada uns 50 anhos antes, an 1748, ende se cuncentrando las compras i bendas. Mas cuido que esta splicaçon nun chega. Afuora esso talbeç puli aparecisse algun negociante ambulante i muita giente se dedicasse a fazer algun negócio de l outro lado de la frunteira, nun cuntrabando de pouco balor eiquenómico.

    Yá quanto a nun haber pessonas cun studos, anque la scuola purmaira (masculina) de Sendin haba sido criada arrimado a 20 anhos antes (an 16 de Agosto de 1779, cumo yá quedou dezido nun testo por mi eiqui publicado), sabemos que las pessonas literárias, cun studos, se cuncentrában nas bilas i éran l mais deilhas funcionários públicos. Para esso nun se cúntan nien ls curas nien l porsor de la scuola, que possiblemente serien de fuora. Chama bien l’atencion que Sendin tenie quatro curas: un deilhes serie l abade, que nien siempre bibie an Sendin, mas ls outros trés éran quien trabalhaba. Cun tanto cura las pessonas nun deixarien de andar bien begiadas, mas tamien ls curas nun bibirien mui bien yá que l mais de las rendas íban pa l abade que, nesse tiempo, era apersentado a meias pul bispo i pul comendador de Algoso, de la Orde de Malta.

    Tenemos notícia de un boticário i negociante de Sendin an 1824, mas casado an Salamanca. (Maria Isabel Alves Baptista, in A Escola Transmontana. Tempos, Modos e Ritmos de Desenvolvimento. 1759-1835, Bragança, 1999 pp. 51). Serie normal que Sendin tubisse boticário, que inda hai hoije giente cun essa nomeada, mas nun lo haberie nesses anhos de l anquérito.

    Hai inda que notar ua cousa: yá nun habie nanhue pessona que trabalhasse na curtiçon de pieles, oufício que mos aparece muito nas listas de l’Anquesiçon. Ye caso para pensar que essa andústria yá por esta altura starie acabada ou an bias desso. La giente que inda criaba l cemaque i outras cousas pa la curtimienta de pieles serie para bender para outros lados. Subre esso yá Carlos Ferreira screbiu muito i talbeç un die destes mos querga traier eiqui l que çcubriu.

    Outra nota para acabar: fidalgos, nien bé-los. Nien ua casa cun piedra d’armas mos quedou an Sendin ou solares de giente mui rica. Ls solos nobres que eiqui se falában éran ls comendadores de Algoso, de la Orde de Malta, mas esses lebában las rendas para outro lado. Para quien tubira dúbedas, ende stá la rezon.

    5. Hai algo amportante que eiqui debemos de tener an cuonta: la populaçon de Sendin, an menos de 30 anhos (antre 1768 i 1796), abeixou mais de l 20%. Ls númaros que coincemos son ls seguintes: an 1768 Sendin tenie 270 fuogos i 1215 moradores, mas an 1796 yá solo tenie 244 fuogos i 966 moradores. Esso quier dezir ua baixa de 26 fuogos i 250 pessonas. L que se passou? Al cierto nun lo sabemos.

    Ua purmeira splicacion fui dada por Carlos Ferreira na sue tese de mestrado (Toponímia, Paisagem e Ambiente. Uma abordagem geotoponímica de Sendim em Terra de Miranda. um estudo de Geografia rural e regional, Universidade de Salamanca, 2003): «Embora pensemos que haja múltiplas razões para esta quebra tão marcada, o desaparecimento da Tenerie e todos os problemas ligados à Inquisição, parecem-nos estar no centro desta descida». Cuido que Carlos poderá tener algue rezon, mas la berdade ye que la percipal atebidade de l’Anquesiçon an Sendin se dou 100 anhos antes, antre 1667 i 1685. Assi, nun me parece que essa seia la percipal splicaçon pa la baixa de populaçon que se dou naqueilhes anhos, antre 1768 i 1796. Talbeç estes háian sido anhos de muita fame, malinas i pestes que le dórun camárcio a muita giente: ye perciso nun squecer que la Guerra de ls Siete Anhos, tamien coincida cumo Guerra de l Mirandum, se dou an 1762 i eilha arrasou toda la Tierra de Miranda (desso falaremos noutra altura), de modo que ls anhos a seguir han de haber sido mui defíceles. Cumo ua zgrácia nunca ben sola, tamien las malas cundiçones climatéricas ajudában a la fiesta.

    Para que nun se pense que esto ye la giente a falar, diç António Rodrigues Mourinho (“Clima e Preces Públicas na Terra de Miranda”, in A Construção de uma Identidade, Trás-os-Montes e Alto Douro, ed. Arquivo Distrital de Bragança, 2002, p. 128), cun assento decumientos deste tiempo: «No ano de 1768 veio a peste. É a segunda vez que nos aparece um documento a falar de peste, mas é provável que elas tenham aparecido mais vezes, principalmente em períodos de guerra como foram os anos entre 1640 e 1668, o ano de 1710-1711, data da invasão castelhana a Miranda e o ano de 1762, data da explosão do castelo. Pelo documento em causa, datado de 29 de Janeiro de 1768, este ano foi de calamidade no que toca a peste e chuva. (...) Em 1773 as populações do Planalto viram-se aflitas com a falta de água (...). Este ano devia ter sido de grande aflição para toda a gente do Planalto, não só na região de Miranda mas também em todo o interior Nordeste».

    Nua situacion cumo esta, l pan era pouco i quien nun lo tenie tamien nun era fácele arranjar denheiro pa lo mercar. L mais de la giente ampenhaba las tierras por un saco de pan i se nun pagaba a tiempo quedaba eilhas. António Maria Mourinho (“Um apontamento de vida rural para a história económica moderna. O preço do centeio numa aldeia mirandesa, desde 1621 a 1885”, in Brigantia vol.V nº1, 1985, pp. 5-31) dá-mos ua eideia de cumo las cousas stubírun defíceles nesse tiempo por to l lado, al apersentar l précio de l alqueire de pan na Tierra de Miranda (neste caso an Fuonte Aldé), cumo se bei por este quadro an que ls númaros fálan por eilhes mesmos:

    1756 - 80 réis

    1757 -140 réis

    1762 - 270 réis

    1763 - 480 reis

    1764 - 600 réis

    1768 - 280 réis

    1769 - 400 réis

    1770 i 1771 - 190 réis

    1773 i 1774 - 270 réis

    1775 - 280 réis

    1778 - 330 réis

    1779 - 220 réis

    1780 - 260 réis

    Este quadro que acabei de apuntar talbeç ajude a splicar la fuorte «proletarizaçon» de Sendin por este tiempo: muita giente nun tenie tierra i outra há de haber perdido las sues poucas tierras ampenhando-las an pagas de pan, que solo ls mais ricos stában an cundiçones de fornecer; outros han de haber eimigrado; i outros, subretodo ls garoticos, haberan-se morrido de fames i malinas. Todo somado dá un tiempo dramático pa l mais de la giente de Sendin.

    Esta situacion habie de dar ourige a muitos porblemas sociales i antrequidéncias antre ls moradores, muitos deilhes benindo yá de l tiempo de ls porcessos de l’Anquesiçon, que ponírun ua parte de la populaçon contra la outra, anque inda nun sábamos muito subre esso an cuncreto.

    6. Para melhor se antendéren ls númaros hai que tener an cuonta l seguinte: nesse tiempo inda nun era laboriada l mais de la parte de riba de l termo, que inda starie chena de monte i outra serbie para ganados, cumo l Prado, que era baldiu i solo fui debedido na fin de l seclo XIX i percípios de seclo XX; tamien nesse tiempo las binhas an Sendin habien de ser mui poucas, habendo possiblemente algues pa ls lados de Mundin i de l Redundal, por esso ye que para alhá bai l que inda hoije se chama Camino de las Binhas; tamien inda nun habien chegado las patatas, al menos cumo eilemiento base de l quemido de la populacion, l que solo se dou mais de cinquenta anhos apuis; l alimento percipal serie l pan, la granadura (frajones, garbanços i chícharos) i las castanhas, anque ls castanheiros apuis hában zaparecido; afuora esso habie criaçon de ganado, subretodo bacas, canhonas i cabras.

    Todo esso quier dezir que la tierra nun daba para tanta giente i la bida habie de ser mui defícele: l camino que staba abierto era l’eimigraçon, l ir a trabalhar para Spanha ne l tiempo de las ceifas (pa la Armunha de Salamanca, la Tierra de Campos i la Tierra de l Bino, todo cousas antre Salamanca i Çamora). Pul meio desso todo, muita giente eirie a trabalhar nas tierras alredror, tanto de l cunceilho de Mogadouro cumo de Miranda. I quando la necidade apertaba, i ua pessona nun se puode deixar morrer a la fame, tamien haberie roubos i cousas assi que yá nesse tiempo le fazírun ganhar fama als sendineses.

    Podemos dezir, an cunclusion, que l mais de ls sendineses daprendírun a comer l pan que l diabro amassou i tubírun que se spabilar. Fui nessa bida defícele que se fraugou la tempra de ls sendineses, yá que de l Stado nun le pingaba nien un çton, mas ls ampuostos naide se los perdonaba, cumo hemos de ber un die destes. Assi i todo, esta giente rejistiu i nós somos ls ardeiros deilhes: ye essa giente l mais grande menumiento de Sendin; nun se bei, mas bota aliçaces an cada cachico de tierra que pisamos; por esso ye ua tierra sagrada.

    I chega, por agora, que l testo yá bai largo. Mas, un die destes, merece la pena tornar al assunto.

    Amadeu Ferreira

    4 de Júnio de 2006

    Abiso:

    Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá solo screbido cun L- an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.

    em página própria ↗

Ação concluída.
Antrar

Para screbires ne l sítio, diç-mos quien sós. Ye ua beç — depuis quedas antrado.

ó