1796
1796 - Un retrato de Sendin na fin de seclo XVIII
Amadeu Ferreira · screbido a 05/06/2006
1. An 1796 ye feito un anquérito subre las atebidades eiquenómicas nas bárias tierras de Trás de ls Montes, sendo l sou outor Columbano Pinto Ribeiro de Castro. Esse anquérito stá publicado an José Maria Amado Mendes, Trás-os-Montes nos fins do século XVIII, segundo um manuscrito de 1796, ed. Fundação Calouste Gulbenkian e Junta Nacional de Investigação Científica, 2ª edição, 1995.
Desse anquérito sal un retrato mui aprossimado de la giente de Sendin i las sues atebidades hai arrimado a 200 anhos. Son dados que ténen que ser bien studados i acumparados cun outros, mas eiqui solo bou a deixar algues notas, quedando l restro para quien tenga mais cumpeténcia na matéria.
Para se tener ua eideia de l que iba pul mundo nesse tiempo, podemos dezir que reinaba D. Marie I (1777-1816), mas sendo regente l príncepe D. Juan zde 1792, i que an Fráncia se zambolbie cun to la fuorça la Reboluçon Francesa. Nesta altura yá l bispo se habie ido de Miranda para Bergança, sendo Dom António Luís da Veiga Cabral da Câmara l 2º bispo de Bergança i Miranda, un bispo mui special, santo para uns mas algo boubo para outros.
2. L quadro relatibo a Sendin (aparece screbido Sindim), sacado daquel anquérito, ye l seguinte:
|
Fuogos |
244 |
|
Moradores |
966 |
|
Homes |
490 |
|
Mulhieres |
476 |
|
Curas |
4 |
|
Pessonas literárias |
0 |
|
Sien acupaçon |
14 |
|
Negociantes |
0 |
|
Cerjanos |
1 |
|
Boticários |
0 |
|
Labradores |
50 |
|
Jornaleiros |
74 |
|
Alfaiates |
8 |
|
Çapateiros |
14 |
|
Carpinteiros |
6 |
|
Pedreiros |
2 |
|
Fabricantes de lana |
11 |
|
Ferreiros |
2 |
|
Ferradores |
2 |
|
Pastores |
8 |
|
Criados |
9 |
|
Criadas |
10 |
3. Ls oufícios que se aperséntan respéitan als homes an eidade de trabalhar i a las criadas de serbir, l que mos dá ua populaçon atiba de 211 pessonas (201 homes), nun cuntando culs curas. Esso nun chega a dar ua populacion atiba de 1 pessona por fuogo, l que puode benir de ls labradores tenéren filhos crecidos a trabalhar cun eilhes i inda sien stáren a sou pan comer. Dende talbeç se puoda tamien cuncluir que ls homes sien atebidade serien subretodo garoticos, l que mos dá quaijeque l 50% de garoticos inda sien eidade de trabalhar ou, al menos, inda nun cuntando cumo porfissionales. Claro que ls dados stan anganhados al menos nua cousa: nun cunta culas mulhieres, que trabalhában talbeç mais que ls homes, pus na mie oupenion eilhas siempre fúrun la grande fuorça de Sendin – mas queda eiqui solo esta nota subre las mulhieres, yá que será tema a tratar noutra altura de modo mais zambolbido i assente an dados cuncretos.
Ua purmeira cunclusion que salta als uolhos ye que ls labradores son solo pouco mais de l 23% de la populaçon atiba. Esso apunta para ua cierta cuncentraçon de l mais de las tierras nas manos dua minorie, debendo alguns desses labradores séren ricos al punto de podéren tener criados i criadas afatibos, yá que, se repartirmos un criado por cada un, 8 ou 9 deilhes podien star nessa cundiçones (nun hai que squecer que un criado ou criada, al menos, habien de ser de ls curas).
Para esses labradores trabalhaba la classe mais numarosa que habie an Sendin, ls jornaleiros, que arrepássan l 35% de la populacion atiba. Ls jornaleiros éran giente que bibie de la sue geira, trabalhando na tierra cunsante lo chamában, sendo que nesse tiempo las pessonas íban pa las praças a saber de trabalho i quedában alhi a spera que los chamássen (tema que tamien zambolberei noutra altura). Se a esses le ajuntarmos ls jornaleiros permanientes, que son ls criados, la purcentaige salta para arrimado al 40%.
Las pessonas que bíben de l sou oufício son 46, l que repersenta algo mais de l 21% de las pessonas atibas. Son pessonas que puoden tener uns arachales, mas que nun bíben de l trabalho de la tierra i que trabalharan nun solo para Sendin, mas tamien para outras tierras alredror.
Ls pastores de que se fala ye possible que fússen andependientes ou andássen cun ganados de bezeira, quier dezir, ganados que pertencien a bárias pessonas. Ye possible que alguns labradores tamien tubíssen ganados, mas ls pastores deilhes questumában ser ls criados afatibos. Nun sabemos las cabeças que tenerie cada ganado, mas cun tanto pastor ye bien de ber que haberie bastante ganado menudo (cabras i canhonas), yá que outros animales nun cuntában cun pastor.
De l que acaba de se dezir, Sendin era ua tierra an que l mais de la giente habie de ser mui probe, bibindo de l sou trabalho ne l campo, subretodo cumo jornaleiro, quier dezir, giente que trabalhaba quando le dában trabalho i an que la paga serie mais bezes l quemido do que denheiro.
4. Cuntinando a mirar pa ls númaros de l anquérito, tamien se stranha que nun haba nanhun comerciante, nien boticário, nien pessonas cun studos.
L nun haber nanhun comerciante, que mais algun tiempo atrás mos aparécen nas listas de l’Anquesiçon, quier dezir que l’eiquenomie era toda de subsisténcia: comie-se l que se ganhaba ou se colhie i pouco ou nada se cumpraba ou se bendie, anque talbeç se praticasse bastante la troca direta de cousas eissenciales. Talbeç para este stado de cousas tenga cuntrebuído la feira, que habie sido criada uns 50 anhos antes, an 1748, ende se cuncentrando las compras i bendas. Mas cuido que esta splicaçon nun chega. Afuora esso talbeç puli aparecisse algun negociante ambulante i muita giente se dedicasse a fazer algun negócio de l outro lado de la frunteira, nun cuntrabando de pouco balor eiquenómico.
Yá quanto a nun haber pessonas cun studos, anque la scuola purmaira (masculina) de Sendin haba sido criada arrimado a 20 anhos antes (an 16 de Agosto de 1779, cumo yá quedou dezido nun testo por mi eiqui publicado), sabemos que las pessonas literárias, cun studos, se cuncentrában nas bilas i éran l mais deilhas funcionários públicos. Para esso nun se cúntan nien ls curas nien l porsor de la scuola, que possiblemente serien de fuora. Chama bien l’atencion que Sendin tenie quatro curas: un deilhes serie l abade, que nien siempre bibie an Sendin, mas ls outros trés éran quien trabalhaba. Cun tanto cura las pessonas nun deixarien de andar bien begiadas, mas tamien ls curas nun bibirien mui bien yá que l mais de las rendas íban pa l abade que, nesse tiempo, era apersentado a meias pul bispo i pul comendador de Algoso, de la Orde de Malta.
Tenemos notícia de un boticário i negociante de Sendin an 1824, mas casado an Salamanca. (Maria Isabel Alves Baptista, in A Escola Transmontana. Tempos, Modos e Ritmos de Desenvolvimento. 1759-1835, Bragança, 1999 pp. 51). Serie normal que Sendin tubisse boticário, que inda hai hoije giente cun essa nomeada, mas nun lo haberie nesses anhos de l anquérito.
Hai inda que notar ua cousa: yá nun habie nanhue pessona que trabalhasse na curtiçon de pieles, oufício que mos aparece muito nas listas de l’Anquesiçon. Ye caso para pensar que essa andústria yá por esta altura starie acabada ou an bias desso. La giente que inda criaba l cemaque i outras cousas pa la curtimienta de pieles serie para bender para outros lados. Subre esso yá Carlos Ferreira screbiu muito i talbeç un die destes mos querga traier eiqui l que çcubriu.
Outra nota para acabar: fidalgos, nien bé-los. Nien ua casa cun piedra d’armas mos quedou an Sendin ou solares de giente mui rica. Ls solos nobres que eiqui se falában éran ls comendadores de Algoso, de la Orde de Malta, mas esses lebában las rendas para outro lado. Para quien tubira dúbedas, ende stá la rezon.
5. Hai algo amportante que eiqui debemos de tener an cuonta: la populaçon de Sendin, an menos de 30 anhos (antre 1768 i 1796), abeixou mais de l 20%. Ls númaros que coincemos son ls seguintes: an 1768 Sendin tenie 270 fuogos i 1215 moradores, mas an 1796 yá solo tenie 244 fuogos i 966 moradores. Esso quier dezir ua baixa de 26 fuogos i 250 pessonas. L que se passou? Al cierto nun lo sabemos.
Ua purmeira splicacion fui dada por Carlos Ferreira na sue tese de mestrado (Toponímia, Paisagem e Ambiente. Uma abordagem geotoponímica de Sendim em Terra de Miranda. um estudo de Geografia rural e regional, Universidade de Salamanca, 2003): «Embora pensemos que haja múltiplas razões para esta quebra tão marcada, o desaparecimento da Tenerie e todos os problemas ligados à Inquisição, parecem-nos estar no centro desta descida». Cuido que Carlos poderá tener algue rezon, mas la berdade ye que la percipal atebidade de l’Anquesiçon an Sendin se dou 100 anhos antes, antre 1667 i 1685. Assi, nun me parece que essa seia la percipal splicaçon pa la baixa de populaçon que se dou naqueilhes anhos, antre 1768 i 1796. Talbeç estes háian sido anhos de muita fame, malinas i pestes que le dórun camárcio a muita giente: ye perciso nun squecer que la Guerra de ls Siete Anhos, tamien coincida cumo Guerra de l Mirandum, se dou an 1762 i eilha arrasou toda la Tierra de Miranda (desso falaremos noutra altura), de modo que ls anhos a seguir han de haber sido mui defíceles. Cumo ua zgrácia nunca ben sola, tamien las malas cundiçones climatéricas ajudában a la fiesta.
Para que nun se pense que esto ye la giente a falar, diç António Rodrigues Mourinho (“Clima e Preces Públicas na Terra de Miranda”, in A Construção de uma Identidade, Trás-os-Montes e Alto Douro, ed. Arquivo Distrital de Bragança, 2002, p. 128), cun assento decumientos deste tiempo: «No ano de 1768 veio a peste. É a segunda vez que nos aparece um documento a falar de peste, mas é provável que elas tenham aparecido mais vezes, principalmente em períodos de guerra como foram os anos entre 1640 e 1668, o ano de 1710-1711, data da invasão castelhana a Miranda e o ano de 1762, data da explosão do castelo. Pelo documento em causa, datado de 29 de Janeiro de 1768, este ano foi de calamidade no que toca a peste e chuva. (...) Em 1773 as populações do Planalto viram-se aflitas com a falta de água (...). Este ano devia ter sido de grande aflição para toda a gente do Planalto, não só na região de Miranda mas também em todo o interior Nordeste».
Nua situacion cumo esta, l pan era pouco i quien nun lo tenie tamien nun era fácele arranjar denheiro pa lo mercar. L mais de la giente ampenhaba las tierras por un saco de pan i se nun pagaba a tiempo quedaba eilhas. António Maria Mourinho (“Um apontamento de vida rural para a história económica moderna. O preço do centeio numa aldeia mirandesa, desde 1621 a 1885”, in Brigantia vol.V nº1, 1985, pp. 5-31) dá-mos ua eideia de cumo las cousas stubírun defíceles nesse tiempo por to l lado, al apersentar l précio de l alqueire de pan na Tierra de Miranda (neste caso an Fuonte Aldé), cumo se bei por este quadro an que ls númaros fálan por eilhes mesmos:
1756 - 80 réis
1757 -140 réis
1762 - 270 réis
1763 - 480 reis
1764 - 600 réis
1768 - 280 réis
1769 - 400 réis
1770 i 1771 - 190 réis
1773 i 1774 - 270 réis
1775 - 280 réis
1778 - 330 réis
1779 - 220 réis
1780 - 260 réis
Este quadro que acabei de apuntar talbeç ajude a splicar la fuorte «proletarizaçon» de Sendin por este tiempo: muita giente nun tenie tierra i outra há de haber perdido las sues poucas tierras ampenhando-las an pagas de pan, que solo ls mais ricos stában an cundiçones de fornecer; outros han de haber eimigrado; i outros, subretodo ls garoticos, haberan-se morrido de fames i malinas. Todo somado dá un tiempo dramático pa l mais de la giente de Sendin.
Esta situacion habie de dar ourige a muitos porblemas sociales i antrequidéncias antre ls moradores, muitos deilhes benindo yá de l tiempo de ls porcessos de l’Anquesiçon, que ponírun ua parte de la populaçon contra la outra, anque inda nun sábamos muito subre esso an cuncreto.
6. Para melhor se antendéren ls númaros hai que tener an cuonta l seguinte: nesse tiempo inda nun era laboriada l mais de la parte de riba de l termo, que inda starie chena de monte i outra serbie para ganados, cumo l Prado, que era baldiu i solo fui debedido na fin de l seclo XIX i percípios de seclo XX; tamien nesse tiempo las binhas an Sendin habien de ser mui poucas, habendo possiblemente algues pa ls lados de Mundin i de l Redundal, por esso ye que para alhá bai l que inda hoije se chama Camino de las Binhas; tamien inda nun habien chegado las patatas, al menos cumo eilemiento base de l quemido de la populacion, l que solo se dou mais de cinquenta anhos apuis; l alimento percipal serie l pan, la granadura (frajones, garbanços i chícharos) i las castanhas, anque ls castanheiros apuis hában zaparecido; afuora esso habie criaçon de ganado, subretodo bacas, canhonas i cabras.
Todo esso quier dezir que la tierra nun daba para tanta giente i la bida habie de ser mui defícele: l camino que staba abierto era l’eimigraçon, l ir a trabalhar para Spanha ne l tiempo de las ceifas (pa la Armunha de Salamanca, la Tierra de Campos i la Tierra de l Bino, todo cousas antre Salamanca i Çamora). Pul meio desso todo, muita giente eirie a trabalhar nas tierras alredror, tanto de l cunceilho de Mogadouro cumo de Miranda. I quando la necidade apertaba, i ua pessona nun se puode deixar morrer a la fame, tamien haberie roubos i cousas assi que yá nesse tiempo le fazírun ganhar fama als sendineses.
Podemos dezir, an cunclusion, que l mais de ls sendineses daprendírun a comer l pan que l diabro amassou i tubírun que se spabilar. Fui nessa bida defícele que se fraugou la tempra de ls sendineses, yá que de l Stado nun le pingaba nien un çton, mas ls ampuostos naide se los perdonaba, cumo hemos de ber un die destes. Assi i todo, esta giente rejistiu i nós somos ls ardeiros deilhes: ye essa giente l mais grande menumiento de Sendin; nun se bei, mas bota aliçaces an cada cachico de tierra que pisamos; por esso ye ua tierra sagrada.
I chega, por agora, que l testo yá bai largo. Mas, un die destes, merece la pena tornar al assunto.
Amadeu Ferreira
4 de Júnio de 2006
Abiso:
Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá solo screbido cun L- an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.