1767–1796
1767-1796 – Ourdenanças de Sendin
Amadeu Ferreira · screbido a 06/07/2006
1. Habie an Sendin un tiu que le chamában, de nomeada, tiu Ourdenança, mas l sou berdadeiro nome cuido era José Gonçalves. Nun sei se essa nomeada le benie de el haber sido ourdenança na tropa (ajudante dun oufecial) ou se yá le benie de família i serie mais antiga, tenendo a ber cul tema de que bou a falat a seguir. Seia cumo fur aporbeito esso para falar de las Ourdenanças de Sendin ne l seclo XVIII. Las anformaçones que tengo son poucas, mas son amportantes pa la stória.
2. Apareciu hai pouco tiempo un libro de Nuno Gonçalo Borrego (As Ordenanças e as Milícias em Portugal. Subsídios para o seu estudo. Vol. I, Ordenanças, ed. Guarda-Mor, Edição de Publicações Multimédia, Lisboa, 2006), adonde na páigina 65 se dan ls nomes de trés capitanes de las Ourdenaças de Sendin na fin de l seclo XVIII: Luís Mesquita (1767); António Calvo Mondragão (1767), por muorte de l purmeiro; Manuel Pires Morgado (1796), capitan de ourdenanças de Sendin i de las sues aneixas (que neste tiempo cuido que éran Picuote i Ruolos). Las pessonas nomeadas inda mos dízen algo: inda hoije hai an Sendin ua família que se assina Morgado; cul nome Mondragão nun conheço naide an Sendin, mas haberá sido ua família amportante d’acá, pus parece que un deilhes, apuis de haber feito ls studos na Ounibersidade de Coimbra, chegou a ser cónigo de la Sé de Miranda i, apuis, Bigairo Giral de la Arquidiocese de Braga, mas esso ye algo que merece melhor ambestigaçon. Ye possible que tenga habido outros capitanes de ourdenanças an Sendin, mas nun le sei ls nomes. Estas Ourdenanças habie-las por to las fraguesies de Miranda i de l paíç.
3. Para que melhor se antenda l que éran las ourdenanças i l papel que tubírun, deixo eiqui algues notas, resumidas daquel libro, que sírben a modo de antroducion a outros testos a screbir un die destes.
Parece que haberan sido criadas por D. Sabastian an 1570, cumo modelo de ourganizaçon melitar local que sustituiu ls «besteiros do conto concelhios», zaparecidos na fin de l seclo XV. Tubírun un cierto papel na guerra de la Restouraçon, apuis de 1640. Éran listas de homes que podien ser chamados pa l eisército i oubrigados por meio de lebas, éran meio melitares meio peisanos, recrutados cunsante las necidades. An Cada tierra habie un capitan, i todo staba ambaixo l quemando dun cergento-mor, na sede de la comarca.
Cunta-se que l tiempo de mais glória de las ourdenanças i de ls chamados Terços de Ousseliares, que le sucedírun, dou-se na Guerra de ls Siete Anhos, tamien coincida por Guerra de l Pacto de Família ou Guerra Fantástica i, antre nós, mais coincida cumo Guerra de l Mirandun. An maio de1762, an Trás de ls Montes, essas fuorças fúrun l centro de la rejisténcia contra l eisército ambasor spanhol apuis de haber antrado an Miranda de l Douro (fui ende que l castielho quedou feito un sbarrulho). L eisército spanhol, quemandado pul Marqués de Sarriá, tubo que abandonar l’eideia de ir pa l Porto, por bias de la rejisténcia de la populaçon de la Porbíncia de Trás ls Montes, ourganizada naqueilhas melícias. Dessa guerra falarei noutro testo puis que ten muito que cuntar, percipalmente la partecipaçon de l pobo i las mortandades que trouxo a to las aldés de la Tierra de Miranda i nun solo a la cidade.
Tamien sabemos que las ourdenanças tubírun un papel amportante nas Ambasones Francesas quando, an 1808-1809 (2ª ambason francesa quemandada pul marechal Soult), l general Silbeira le quijo fazer frente an defénsia de Trás ls Montes.
Las Cortes de 1834 acabórun culas ourdenaças, yá que éran un peso mui grande pa las populaçones, puis estas éran oubrigadas a partecipar nessa tropa tenendo que deixar l amanho de ls campos i l sou ganha pan. Nun se puode squecer que las Ourdenanças i ls sous capitanes éran pessonas de l pobo, oubrigadas a fazer esse serbício sien naide le pagar nada por esso. Ye ende que tenemos de antender la partecipaçon de las Ourdenanças de Sendin na Guerra Peninsular, an 1808-1809, subretodo quando houbo un albrote mui grande an que se recusórun a ir a defender Miranda de l Douro, nua altura an que inda habie de ser capitan de las ourdenanças Manuel Pires Morgado. Mas essa ye ua stória que ten de ser bien cuntada, pus nun ye l que parece. Por esso, queda para outra altura.
5 de Júlio de 2006
Amadeu Ferreira
Abiso:
Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá solo screbido cun L- an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.