SENDIM EM LINHA SENDIN
Mirandese grammar

The abc and the sounds

L abc de l mirandés

Amadeu Ferreira2006See the whole lesson in the course →

002. L abc de l mirandés




Las letras de l abc de l mirandés


A, B, C, Ç, D, E, F, G, H, I, J, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, X, Y, Z

a, b, c, ç, d, e, f, g, h, i, j, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, x, y, z


Acumparando cul abc pertués, por eisemplo, bemos que hai algues çfréncias:

- La letra V, v, nun eisiste na lhéngua mirandesa;

- Las letras Ç, ç, i l Y, y, tamien perténcen al abc de la lhéngua mirandesa.



Anque nun perténçan, de raíç, al abc de la lhéngua mirandesa, nesta tamien se úsan las letras K, k, V, v i W, w, mas solo para screbir palabras de outras lhénguas ou adptadas de outras lhénguas, an special símbolos que son adotados anternacionalmente, nomes de pessonas i marcas.

Eisemplos:

- kg, km, kl, kw;

- volt, Volkswagen

- watt, wc, www (world wide web), warrant.



La falta de la letra V, v, nun ye ua specialidade da la lhéngua mirandesa. Tamien ye assi na fala de todo l Norte de Pertual. La defréncia ye que la Cumbençon Ourtográfica decidiu nun ousar essa letra na scrita de la lhéngua mirandesa. Por esso screbimos, por eisemplo: baca, biaige, bientre, bendímia ou bendima, cebada, bantaige, balor, benir.




Ls sonidos de las letras de l abc mirandés


La Convenção Ortográfica da Língua Mirandesa, nás páiginas 13-15,apersenta ls sonidos de las bárias letras de l abc mirandés cunsante l Alfabeto Fonético Internacional (IPA), dando-se eisemplos para cada caso. La mesma Cumbençon, nas páiginas 19-23, apersenta algues specialidades de pernúncia de las bárias letras de l abc de la lhéngua mirandesa. Para ende mandamos ls antressados, que puoden cunsultar aqueilha Cumbençon ne ls sítios de l’anternete yá andicados.

Este curso, al menos anquanto nun tubirmos outros meios, será percipalmente ourientado pa la scrita. Quanto a la prática de la fala hemos de achar un modo, cunsante las pessonas que sígan l curso i l sítio adonde stéian a bibir. Ls que bibíren na tierra de Miranda nun teneran porblemas, yá que ténen ls falantes a la mano; ls bibíren fuora de la tierra de Miranda, serie buona eideia achar modo de çcubrir falantes de mirandés na region adonde móran i cumbinar cun eilhes la prática de la fala mirandesa. Tamien desses porblemas podemos ir falando i buscando seluçones.




Specialidades de scrita de algues letras de l abc de la lhéngua mirandesa



Ç / ç

La letra -ç- bal siempre /s/ i usa-se an percípio, meio ou fin de palabra.

Usa-se antes de <a>, <o>, <u> i de <c>, <f>, <p>, <q>, <t>:

- çapato; çaranda; Çamora // çoco; çofino // çubiaco; çurriago // çcarambinar; çcarado; çcuçon; ceçon // çfazer; çfilar; çfolhado // çpachar; çparate; çpindurado // çquadrilado; çque; çquilar // çtapar; çtorronar;

- maçcar; máçcara, naçar; uoçca.

Eisemplos de uso an fin de palabra: gaç; ougarraç; paçpalhaç; rapaç; acideç; beç; drobeç; madureç; teç; xadreç; calantriç; chafariç; feliç; juíç; nariç; raíç; arroç, boç; nuoç.



Z / z

La letra -z- ye la sola que ten esse balor. Assi, an mirandés, nunca se usa la letra –s- cun balor de –z-. Dende que seia mui fácele çtinguir palabras cumo coser (las calças) i cozer (las berças).

La letra –z- nunca ye ousada an fin de palabra. An beç deilha usa-se la letra –ç- tal cumo le corresponde al sonido de la fala. Assi, ls cumpuostos de palabras acabadas an –ç- lhieban siempre –z-, cumo se bei puls seguintes eisemplos: feliç > felizmente; rapaç > rapaza; faç > fazer; juiç > juiza; boç > bozeiron.

Outro eisemplo sacado de l berbo fazer, ne l persente de andicatibo: you fago, tu fazes, eilha/el faç, nós fazemos, bós fazeis, eilhas/eilhes fáien ou fázen.



S, s / ss

- La letra -s- tem bários sonidos, mas nunca tem balor de -z-, cumo yá dezimos arriba.

An ampeço de palabra, la letra s- tanto se puode screbir antes de bogal (sámbano, sonido, semitério, sentido) cumo de consonante (screbir, sbarrulhar, scochar, slubiar). Antre dues bogales l mesmo sonido ye repersentado por –ss- (passaige, assar, esso ou isso).

Damos a seguir eisemplos de dous grupos de palabras an que sonidos defrentes son repersentados pula letra s-, -s- i –ss-:

- sámbano, passado, screbir, ásparo, fiesta, gustos;

- coser, asa, eisemplo, smagar, Sabel.

Estes sonidos de la letra s an mirandés son tamien ls que essa letra ten ne l pertués de Trás ls Montes, parte de l Minho i Beira Alta.



Ch / ch

L grupo -ch- lei-se siempre tch (i nunca –x-): chamar, chabe, chubir, chober, chorça. Assi, an mirandés çtingue-se bien l sonido de las palabras bucho i buxo. Por essa rezon, la scrita de las palabras mirandesas aparta-se an muitos casos de la prática de l pertués, por eisemplo: xefe, xambra, xaruto, xutar, xordo, xeixo, xordo.

Ye algo quemun a la fala pertuesa de l Trás ls Montes, Minho i Beira Anterior, mas tamien al galhego.



L, l / Lh, lh

L uso de l grupo lh- an ampeço de palabra ye ua de las caratelísticas mais amportantes de l mirandés central i de l mirandés raiano: lhana, lhuna, lhabar, lhabanco, lheira, lhino, lhombo, lhameiro, lheite, lhiebre. Esta catelística ye quemun al lhionés i al sturiano oucidental. Mas yá assi nun se passa ne l mirandés de l sul ou sendinés, an que se usa siempre l- an ampeço de palabra, solo cun cuntadas eiceçones (lhano, lhona, lharga).

Hai muita palabra que tamien ne l mirandés central i ne l mirandés raiano se scríben solo cun l- an ampeço de palabra. Son subretodo palabras que antrórun hai menos tiempo na lhéngua i solo la prática mos eirá ajudando a saber quales son, anque haba an muitos casos l uso de las dues manieras cunsante las tierras ou las pessonas.

Perguntaran ls sendineses: i cumo bamos a screbir? La 1ª Adenda a la Cumbençon Ourtográfica responde assi: se quejirdes podeis screbir solo cun l- an ampeço de palabra; mas tamien podeis screbir cun lh-, i esso nun ampide que na fala/lheitura dígades solo un –l. Por esta possiblidade tan simples ye coincer lhougo se stamos a ler un testo screbido por ua pessona de fala sendinesa, assi mantenendo ua çtinçon que muita giente prézia. Mas hai ua recomendaçon a fazer: se screbirmos solo cun l- an ampeço de palabra, cumben abisar ls leitores menos sabidos (i nun podemos squecer que l’anternete chega a todo l mundo) que nun stamos a screbir an mirandés normatibo, mas an sendinés, para que nun cúiden que todo l mirandés ye assi. La mie recomendaçon ye que se ponga na fin de l testo un abiso assi (ou aparecido):


Abiso:

Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Léngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá solo screbido cun L- an ampeço de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.


Assi podemos mantener la çtinçon de l sendinés tamien na scrita, respeitamos la Cumbençon i nun anganhamos a naide.

Pula mie parte, tengo benido a screbir cada beç mais ls mius testos siempre cun lh- an ampeço de palabra i esso nun ampide que cada un leia a la sue moda. Assi se respeita un percípio fundamental que eisiste an todas las lhénguas: mássima ounidade na scrita i bariadade natural na fala. La scuolha queda cun cada pessona, çque respeite las regras que ponimos arriba.



N, n

Falamos eiqui desta letra solo para apersentar ua regra mui simples: an fin de palabra usa-se siempre –n (i nunca –m): pan, cumben, ten, alperchin, carreiron, lhion, fertun.

Esta regra fui stablecida pula Cumbençon por ua rezon mui prática: ajudar a formar i tornar mais antendible la formaçon de ls plurales, an que se manten siempre l –n-: lhion-lhiones, pan-panes, carreiron-carreirones.




Outros casos de scrita inda ban a ser splicados, tamien dependendo de las preguntas que séian feitas por quien acumpanha l curso. Ende, se las pessonas sentíren percison, poderemos tamien dar splicaçones mais aperfundadas. Mas cumo estes assuntos son algo secos, quedamos porqui. Noutro testo cuntinaremos.



16 de Setembre de 2006

Amadeu Ferreira

↑ Up

Ls nomes de las letras de l ABC

Curso de l SAL2006See the whole lesson in the course →

a - á
b - bé
c – qué ou cé
ç – cé de cedilha
d - dé
e - é
f - fé
g - gué
h - agá
i - i
j - jé
l - lé
m - mé
n - né
o - ó
p - pé
q - qué
r - ré
s - sé
t - té
u - u
x - xiç
z - zé
↑ Up

Ls sonidos de las letras de l abc, an mirandés (A - H)

Curso de l SAL2006See the whole lesson in the course →

A, a
fraita, malzina, frauga, páixaro, alrabaça, zupiar
manhana, la, las, scamugir, paxarina, bezeira
amboras, rambóia, cantada, amponer, andorina, andeble
antes, ban, pan, ancho, ranco, anque
fraugar, augardiente, augadielha, augachado, pauliteiro, cautibo
paixareiro, gaiteiro, maioral, saiote, baixura


(testo lido por Amadeu Ferreira, Bina Cangueiro i Francisco Domingues)

B, b
queluobra, selombra, bacada, belhotra, bielho, baliente
C, c
camino, cacha, costra, corcho, cuosta, curcefício
cediço, centeilha, centeno, citre, ciguonha, cirne
Ç, ç
çanco, açomar, çubiaco, çancadielha, çofino, çurriago
çfolhar, çprumar, çquilar, çtino, çcarambinar, çparate, gaçpiar
paçpalhaç, beç, juiç, algoç, lhuç
D, d
drumir, dóndio, dous, andar
cuorda, eidade, dientes, ándulas
E, e
mirandés, tremés, beç, Jesé, mantener,
cerrado, tenedor, xambre, conelhal
alheno, seno, centeno, alheno, sereno
benga, sengo, tengo, pende, ende
almendral, senreira, tenrielha, tempreiro, tembrar
ciego, piedra, castielho, giente, ye
tenerie, die, chubie
eigreija, Eiduarte, ponei, eibado, eimenda, eissencial
eimbierno, einfierno
rue, sue, tue
F, f
falhisca, bafo, fedúcia, forfalha, çfraçar, folharasca
G, g
ganado, garbanço, garunho, tenga, grana,
agora, lhargo, amargoso, smago
géstio, geriboila, giç, registro, giente, águila
H, h
hoije, home, houmano
↑ Up

Ls sonidos de las letras de l abc, an mirandés (I - Q)

Curso de l SAL2006See the whole lesson in the course →

I, i
tiu, chícara, perrico, tiznete, lhino
bielho, ciego,
biendo, molienda, fazienda, tienda
aire, naide, camineiro, oubeilha, fetiu, roixo
binte, cinto, cinco, pimpon
mai, apuis
J, j
rejistir, quejir, quaije, moleija, bejita
L, l
la, squila, bolo, ambelesar-se
l, caldo, jolda
M, m
Marie, monho, ameroso, amarrar-se, Çamora, pumiento
camposino, selombra, palumbar, siempre, zimbrar, zampolhinar
N, n
canhona, sonido, nino, tabano, grano, armano
pan, ten, pongo, calháran, atentiar, túndia
O, o
manolho, zinolho,
suorte, fuorte, tuorto
conelheira, molineiro, tomilho
ganado, nobenta
ourrieta, ouliar, antourilado, oulor
ountar, ountaça
zonra, cachonda, zomba, compra
P, p
çapato, penheira, pinche, pocho, patrielhas, spabilar-se
Q,q
qual, quatro, quarenta, cinquenta
quelobron, questumo, porque, anque, questume
quinan, quienquiera, aquilho, quien, quiço
↑ Up

Ls sonidos de las letras de l abc, an mirandés (R - Z)

Curso de l SAL2006See the whole lesson in the course →

R, r
fermoso, carmenar, molineiro
oubrar, ancuntrar, drobar, zgraciar, screbir
morneira, carniçoleiro, cernir, tornar
ramboia, senreira, anrabiar, robidos
perro, zirrar, carrico, sierra, cuorro, scurralhas
S, s
cascabulho, tiesta
mais, tornais, més
spargir, strancar, scamujir, screbir
amansiar, sámbano, senreira, pensamiento, berso, balsa
passaige, trabiessa, pormessa, aquisso, aquesse, assustar
coser, beiso, queiso, zamisade, casa, eisemplo, ambelesar-se, risa
Sabel
T, t
talamouco, menistro, tarabielho, antramoço
U, u
chubir, culidade, suidade, pruma, urç,
tiu, fastiu, miu
Uolho, uoçca, ruoca, nuoç
Dous, tous, lhebantou, ounheiro
bui, cuiro
cumpadre, cuntar, cumben,
X, x
xeixada, xordo, anxabonar, borraixa, xaramago, anxalagar
ex-menistro, ex-ambeixador, extraterrestre, extracuntratual
cumplexo, fixo, ouxidante, Asterix, Oubelix
Y, y
ye, you, yá, yerba, yeuga, yedra
Z, z
zupiar, znudo, zampolhinar-se, cozer, frezneira
↑ Up

Ls sonidos de las letras de l abc, an mirandés (Ch, Gu, Lh, Nh)

Curso de l SAL2006See the whole lesson in the course →

Ch, ch
machinal, gaçpacho, machorra, fachuqueiro, machada, cheno
Gu, gu(seguido de e ou i)
guindaleta, guerrear, guisado
seguir
guira, guiro, guirar-se (solo estas trés palabras i sous deribados se dízen assi)
Lh, lh
lhana, lheite, lhida, lhuna, lhodeiro
cabalho, ranacalho, alhá, polhino, mulhier, tolheiro
nh
anganho, astanho, monho, outonho, tenhir, sonheira
I pronto. Aqui quédan ls sonidos de las letras de l abc de l mirandês, grabados por Juan Miguel. Cada un puode oubi-los las bezes que quejir.
Daqui palantre ides a oubir muita beç estes sonidos, mas an falas ou an testos adonde esses mesmos sonidos aparécen.
↑ Up

La scrita i l balor de x an mirandés

Amadeu Ferreira2006See the whole lesson in the course →

Cuntinando a falar de l abc mirandés, apersentamos agora las bárias situaçones que ténen a ber cul balor i la scrita de la letra x. Esse assunto nun ye tratado de modo zambolbido na Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa, mas si ne l porjeto de 2ª Adenda a essa cumbençon, screbido an 2002 por un grupo cordenado pula doutora Manuela Barros Ferreira i de que fazien parte, para alhá dessa ambestigadora, Amadeu Ferreira, António Bárbolo Alves e Domingos Raposo. Anque la 2ª Adenda seia solo un porjeto, ye cun assento nel que eiqui apersento ls bários casos de scrita i balor de l x an mirandés.

Yá que muitas de las palabras mirandesas de que eiqui bamos a falar son pedidas amprestadas al pertués, ua parte amportante de la 2ª Adenda stá screbida i splicada nua relaçon de la lhéngua mirandesa cul pertués. Eiqui bou a apersentar la scrita de l -x- solo de l punto de bista de l mirandés sien stabelecer essa correspundença. Al modo de splicaçon, apersento apuis alguns casos an que la scrita de l pertués puode traier dúbedas a la scrita de l mirandés, de modo que bou tamien a falar neilhes, mas solo apuis. Assi, bou a apersentar dous grupos de casos:

- las palabras que an mirandés se scríben cun x, que aperséntan trés sonidos çfrentes: l normal / tradecional; -eis; kç;

- las palabras mirandesas que nun se scíben cun x, mas an que las correspundientes pertuesas se scríben cun x.

Palabras mirandesas que se scríben cun x

L balor normal / tradecional de x- ou –x- an mirandés

L balor tradecional mirandés de la letra x(lei-se xiç) ye armano al de la palabra pertuesa xaile (an mirandés xal).

- Lista (nun cumpleta) de palabras mirandesas que ténen x-an ampeço de palabra: xabon, xaboneiro, xaboneta, xaboneteira, xabugo (tamien sabugo), xadreç, xadrezado, xadrezar, xadrezista, xagatas, xal, xaldroqueira, xalaugar (tamien xalagar i anxalagar), xalé, xambra, xambre, xara, xaragon, xaral, xaramagal, xaramago, xarda, xardica, xardoso, xarife, xaringa, xaringada, xaringadela, xaringador, xaringar (tamien axaringar), xaropada, xarope, xaroposo, xarutada, xaruto, xaruoco, xastre, xateado, xatear, xatice, xato, xe!, xebre, xefe, xefiar, xeixada, xeixagal, xeixal, xeixo, xepas, xeque, xeque-mate, xerga, xergon, xerne, xetá!, xeton, xeton, xiç, xique, xique, xiqueza, xirgo, xistro, xiu!, xó!, xofer, xono, xordeira, xordico, xordo, xostrada, xostro, xota-diabos, xotar, xote, xtá!, xú!, xudairo, xufrar (tamien anxofrar), xufre (mais ousado alxofre), xufredor (tamien sufredor), xufrimiento, (tamien sufrimiento), xufrir (tamien sufrir) xurdir, xutar, xuteira, xuto.

- la scrita ye tamien cun -x-an meio de palabra, quando aquel sonido tradicional se manten an mirandés.

Eisemplos: abeixar, abexedo, afrouxar, alméixina, ancaixe, anxalagar, anxerto, anxalme, baixo, bolaixa, borraixa, bruxedo, caixa, deixar, fixa, fexeiro, flaxe, mexer, páixaro, paxareiro, paxarina, peixe, puxar, queixa, queixada, queixon, rexerta, taxa, tóxico, xenofobie.

La letra -x- an mirandés ne ls perfixos ex- (cun balor de eis-) i extra- (cun balor de eistra-)

L perfixo ex-, quando stá apartado por hífen de la palabra que ben apuis, scribe-se cumo ex-.

Eisemplos: ex-menistro, ex-ambeixador.

L perfixo eirudito extra- ten un sonido i ua scrita que depende de la palabra que ben a seguir i la fuorça mais ou menos grande cun que stá lhigado a eilha. Por esso, ye possible haber dous modos de scrita:

- extra- quando l perfixo i la palabra que stá a seguir ténen andebidualidade própia. An qualquiera caso l perfixo i la palabra scríben-se juntos, sien hífen, i se la palabra apuis de l perfixo ampeçar por bogal, ende l –a de l perfixo zaparece.

Eisemplos: extracunjugal, extracuntratual, extracurricular, extrajudicial, extralegal, extralhenguístico, extramuros, extranatural, extranumerário, extrouficial, extraparlamentar, extrapograma, extrarregulamentar, extrascolar, extraterreno, extraterrestre, extraterritorial, extratesto, extrouterino.

- stra- quando l perfixo yá stá ancorporado na palabra a que s’ajunta, nun habendo cuncéncia de las dues partes que cumpónen la palabra.

Eisemplos: strabagante, strabagança / strabagáncia, strabasar, strabiar, straditar, straçon strair, strapolar, strourdinário / strourdinairo.

La letra -x- an mirandés cun balor de -kç-

Scríben-se cun -x-laspalabras an que se lei cumo -kç-, cunsante l’eitimologie dessas palabras.

Eisemplos: augouxigenada, axiologie, boxe, cumplexo, cumbexo, fixo, flexão, fluxo, léxico, marxista, nexo, óxido, ouxidar, ouxidaçon, ouxidante, ouxigénio, perfixo, reflexo, saxofone, sexagésimo, sexo, sufixo, taxi.

Yá que l pertués (x = ks) puode traier algue cunfuson a la scrita de ciertas palabras mirandesas, eiqui se deixa l sou modo de screbir:

- aneixar, aneixaçon, aneixa, aneixo (an que l -x- ten l balor tradecional an mirandés)

- curceficar, curcefício, curceficion

La letra –xnunca aparece an mirandés an fin de palabra, a nun ser an neologismos, nomes i siglas. Tamien nesses casos ten l balor de –kç.

Eisemplos: Asterix, Oubelix, petromax, tórax.

Palabras mirandesas que nun se scíben cun x, mas an que las correspundientes pertuesas se scríben cun x.

- Palabras cun -x- antrebocálico, an pertués, i que sona cumo ss (ápico-albeolar xordo) an mirandés, scríben-se cun –ss-

Eisemplos: mássimo (pertués máximo), próssimo (pertués próximo).

- Palabras cun –x- seguido de consonante, an pertués, i que sona cumo s(ápico-albeolar xordo) an mirandés, scríben-se cun –s-.

Eisemplos: ambidestro (pertués ambidextro), cuntesto (pertués contexto), destro (pertués dextro), destralidade (pertués dextralidade), pretesto (pertués pretexto), sesto (pertués sexto), sestante (pertués sextante), testo (pertués texto), testual (pertués textual).

- Palabras cun -x- antrebocálico, an pertués, que sónan cumo s (ápico-albeolar sonoro) an mirandés, scríben-se cun –s-.

Eisemplos: eisagerar (pertués exagerar), eisame (pertués exame), eisato (pertués exacto), eisecutibo (pertués executivo), eisemplar (pertués exemplar), eisemplo (pertués exemplo), eisercício (pertués exercício), eisército (pertués exército), eisigir (pertués exigir), eisistir (pertués existir), éisito (pertués êxito), eisilar (pertués exilar), éisodo (pertués êxodo).

- Palabras ampeçadas por ex-, an pertués, aperséntan quatro çfrentes casos de scrita an mirandés:

- quando l ex- fur átono, an pertués, i sónan cumo s (ápico-albeolar xordo), an mirandés, scríben-se solo cun s-se tubíren a seguir las cunsonantes c, d, p, t (cunsonantes ouclusibas).

Eisemplos: sclamar (pertués exclamar), scluson (pertués exclusão), sdrúxula (pertués exdrúxula), spresson (pertués expressão), speriéncia (pertués experiência), spermentar (pertués experimentar), spermentaçon (pertués experimentação), splicar (pertués explicar), sterior (pertués exterior), strema (pertués extrema), stremadura (pertués extremadura) stremunçon (pertués extrema-unção).

- quando l ex- fur tónico, an pertués, i sónan cumo s (ápico-albeolar xordo), an mirandés, scríben-se solo cun s-se tubíren a seguir las cunsonantes c, d, p, t (cunsonantes ouclusibas).

Eisemplo: éistase (an pertués êxtase).

- quando ex-, an pertués, fur seguido de ce-, ci- (predorso-dental xordo) , scribe-se an mirandés cun eice- ou eici-.

Eisemplos: eicelente (pertués excelente), eicelença (pertués excelência), eiceder (pertués exceder), eicitar (pertués excitar), eiceçon (pertués excepção), eicetuar (pertués exceptuar).

- quando ex-, an pertués, fur seguido de s- scribe-se an mirandés cumo eiss-(ápico-albeolar xordo).

Eisemplo: eissudar (pertués exsudar).

Nota final: cumo puode ber-se, la 2ª Adenda tubo necidade de amostrar casos de scrita an que aparécen muitos neologismos. Hai alguns desses neologismos que puoden tener palabras mirandesas cul mesmo sentido, sendo preferible ousar estas do que aqueilhes.

24 de Setembre de 2006

Amadeu Ferreira

↑ Up

Ditongos crecientes uo i ie

Amadeu Ferreira2006See the whole lesson in the course →

Ourige i acuparança cun outras lhénguas

De ls ditongos crecientes mirandeses hai dous que las pessonas que daprénden a screbir l mirandés ténen de coincer bien: uoi ie. Estes ditongos nun eisísten an pertués, mas correspónden-le las bogales o i e, i an castelhano aparécen cumo ue i ie. An todos ls casos l’ourige ye la mesma: las bogales lhatinas o i e brebes, que son marcadas cula seinha ˘ (fŏntem, tĕrram).

Assi, teneremos, cunsante la lhéngua:

lhatin mirandés pertués castelhano
fontem fuonte fonte fuente
pontem puonte ponte puente
petram piedra pedra piedra
terram tierra terra tierra

Nota: cumo puode ber-se, l ditongo ie scribe-se de l mesmo modo tanto an mirandés cumo an castelhano. Esso nun demudarie inda que le poníssemos un assento an mirandés. La berdadeira çfrença stá ne l modo de dezir, que ye mui defrente nas dues lhénguas. Beremos essa çfrença quando abançarmos culas classes de fala mirandesa.

L’eiboluçon, na scrita, de ls ditongos uo i ie an mirandés

Quando se aprobou la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa (http://mirandes.no.sapo.pt/LMRconvencao.pdf), stableciu-se que aqueilhes ditongos se screbien cun assento circunflexo, uô i iê (ber páigina 24). La berdade ye que hai tierras de fala mirandesa an que esses ditongos yá nun se dízen (por eisemplo., l ditongo uo fui reduzido a ô i l ditongo ie fui reduzido a ê) ou nun se sabe bien se algun die eisistírun (ye un porblema a studar melhor), cumo ye l caso de l sendinés an que a uo corresponde u i a ie corresponde i. Esta situaçon era coincida i fui lhougo amentada na Cumbençon Ourtográfica.

Esta situaçon, mui pouco tiempo apuis la salida de la Cumbençon Ourtográfica, lhebou a cuncluir que aquel assento circunflexo deficultaba que cada un lira al modo cumo daprendiu na sue tierra, yá que esse assento cai siempre na segunda bogal. Fui ende que la 1ª Adenda a la Cumbençon Ourtográfica decidiu que ls ditongos uo i ie se screbíran sien assento, balendo esso para todas las bariadades de l mirandés. Trata-se dua altaraçon de fondo a la Cumbençon Ourtográfica, que ten de ser tenida an cuonta al ler esse decumiento na sue 1ª berson.

Pula sue clareza, deixo a seguir la splicaçon dada pulas doutoras Manuela Barros Ferreira i Rita Marquilhas (CLUL – Centro de Linguística da Universidade de Lisboa) para se passar a screbir aqueilhes ditongos sien assento:

«Na Convenção, ao optarmos por grafar os dois ditongos, decidiu-se utilizar o acento circunflexo na vogal ê por uma razão de assumida diferenciação em relação ao espanhol, onde ie se pronuncia com a vogal mais aberta. Quando, mais tarde, se introduziu na escrita o ditongo uô, levou acento por arrastamento: aqui já não funcionava o argumento da diferenciação, na medida em que em castelhano não existe uo, mas sim ue. Logo, a adopção de acento circunflexo nestes casos seguiu um critério exterior ao mirandês, que teria defesa apenas a nível psico-social. Várias pessoas se pronunciaram contra tal solução – umas desde o princípio, outras por altura da revisão da Proposta da Convenção de 1995, sendo um dos aurgumentos contra, o facto, precisamente, de ser uma solução que seria difícil de aceitar pelos sendineses. Propomos agora que se elimine o acento circunflexo da vogal, para toda a língua mirandesa, deixando de se grafar iê (variante yê no vb. ser) e uô, para se grafar ie e uo. Esta solução permite mais facilmente aos sendineses lerem estes dígrafos como i e u, coisa que lhes é difícil fazer se a grafia continuar a colocar o acento precisamente na vogal que não se lê.»

(Quien quejir ler todo l testo, de Manuela Barros Ferreira e de Rita Marquilhas, puode ir a http://mirandes.no.sapo.pt/LMRadendas.html )

Eiqui stá, de modo bien claro, la rezon pa l’eiboluçon na scrita daqueilhes ditongos. Assi, anque todos ls mirandeses scríban esses ditongos sien assento, na fala cada un puode dezir cul assento solo la bogal que corresponde a la bariadade que daprendiu. Esto nun lhebanta porblemas na fala, yá que cada un daprendiu a falar cumo debe de ser, mas puode traier porblemas na scrita: se hai bariadades de mirandés que, na fala, nun dízen l ditongo, cumo ye que las pessonas que fálan essas bariadades ban a saber quales son las palabras que se scríben cun ditongo?

Anque l porblema nun eisista solo ende, el ye mais fuorte pa las pessonas que fálan la bariadade sendinesa, yá que ende nunca dízen aqueilhes ditongos, mas solo u i i. L purmeiro camino para daprender ye coincer bien las palabras i studá-las. Mas hai que buscar ajudas en regras práticas para esses casos.

Modo prático de ls falantes de la bariadade sendinesa sabéren las palabras que se scríben cun ditongo ie i uo.

Anque na fala sendinesa nun s’óuban ls ditongos crecientes uo i ie, tamien nesta bariadade las bogales lhatinas o i e brebes deixórun ua marca mui fuorte que puode ajudar a screbir aqueilhes ditongos, de modo que ls falantes de sendinés puoden screbir ls ditongos crecientes de modo quaijeque matemático coincendo bien la fala sendinesa. Todo se passa cunsante dues regras que hai que antender bien i, por esso, ls eisemplos son dados cun palabras mui aparecidas. Por eiqui se amostra que la scrita de l ditongo ye eissencial para çtinguir ciertas palabras que ls sendineses dízen de modo defrente:

- quando, an sendinés, essas bogales u i i sónan de modo simples, esso quier dezir que son ditungadas an mirandés. Assi:

- scríben-se cun ditongo ie (anque an sendinés solo se leia i):

· arbielha; bieno; bien; ciento; grieta; miel; mie; tie; bie; dieç; Diego; quien; quieto;

treminaçones de ciertos tiempos de alguns berbos an -er i an –ir: benie; sentie; oubie; bolbie; ounhiemos; poniemos;

- scríben-se cun ditongo uo (anque an sendinés solo se leia u):

· muola; cuosta; puonte; cuonta; fuoro; fuora; chuobe.

- quando essas bogales sónan cumo ditungadas, an sendinés, cumo ei/ui/uoi ou iu/au, anton scríben-se an mirandés cumo bogales simples. Assi:

- scríben-se sien ditongo, mas solo cun i (anque sónen cumo ei/ui/uoi);

· arbilha; bino; bin; cinto; grita; mil; mi; ti; bi; diç; digo; Quin; Quito. Treminaçones de ciertos tiempos de alguns berbos an -er i an –ir: beni; senti; oubi; bolbi; ounhimos; ponimos;

- scríben-se sien ditongo, mas solo cun u (anque se léian cumo iu/au):

· mula; custa; punta, punto; cunta; furo; fura; chube.

Quadro-resume para melhor acumparar alguns de ls eisemplos puostos arriba:

arbielha (arbusto) arbilha (hourtaliça) muola (diente) mula (animal)
bieno (berbo benir) bino (para buer) cuosta (lhadeira) custa (berbo custar)
bien (adbérbio) bin (berbo benir) puonte (bai-se porriba) punta (stremidade)
ciento (100) cinto (para apertar) cuonta (stória) cunta (berbo cuntar)
grieta (buraco) grita (berbo gritar) fuoro (carta rial) furo (berbo furar)
miel (ye doce) mil (númaro 1000) fuora (lado de …) fura (berbo furar)
dieç (númaro 10) diç (berbo dezir) chuobe (berbo chober) chube (berbo chubir)

Lista, mui ancumpleta, de palabras que se scríben cul ditongo ie i uo, cumo antroduçon al bocabulairo mirandés cun estes ditongos

  • abierto; alguien; amarielho; andependiente; anhiego; anielho; antierro; ariesta; augardiente; azariego; bacielho; baliente; beraniego; bielho; bien; bienbenido; bieldre; biendo; bientre; biespera; boubielha; burrieça; caliente; canielha; capielha; carrielho; castielho; costielha; ciego; cielo; ciento; cierto; corriente; dieç; diente; duzientos; eimbierno; fierro; fiesta; giente; grieta; lhiendre; lhienda; maçanielha; manielha; miedo; miel; mielgo; mulhier; niebe; nieto; oufierta; ouriegano; ourielho; ourdebielha; paniego; pieça; piedra; piel; pierna; pumiento; qualquiera; quieto; quien; quienquiera; quetobielho; rabadielha; riestra; semiente; siempre; sierra; sienes; siete; sparrielha; tamien; tarabielho; teniente; termienta; tierra; tiempo; trezientos; zanquieto.
  • almuorço; ambuolto; ampuosto; ancuolhas; antruolhos; biuola; biruolho; buolta; buono; buosso; buosta; cachuola; caçuola; carniçuolo; carriuola; castanhuolas; chuoco; ciguonha; cumpuorta; cuolho; cuolmo; cuonta; cuorbo; cuorda; cuorno; cuosta; çpuosto; duolo; duonho; fuogo; fuolha; fuonte; fuora; fuorça; fuorte; guola; huorta; muola; muolo; muormas; muorte; muordo; muostra; nuobe; nuobo; nuoç; nuolo; nuora; nuosso; perpuosta; Pruoba; puolo; puorta; puonte; puosta; queluobra; raiuola; renuobo; ruoca; ruodra; Ruolos; scuola; sfuorço; spiruolho; subrepuosto; suorte; suola; suolo; suolto; suonho; triçuolho; triuola; tuoro; tuorto; tuosse; uobo; uoçca; uoco; uolho; uolmo; uorfano; uorgano; uosso.

Nesta lista nun stan ls tiempos de ls berbos que se fórman cun ditongo creciente, yá que solo falaremos deilhes quando studarmos ls berbos.

Palabras an que l grupo ie nun forma ditongo

Nun fórman ditongo, antre outras:

- las palabras biéç, diéta i fiél (i deribados anfiél), ouriénte (i deribados ourientar...);

- palabras an que l i faç parte de la raíç de la palabra, cumo an guíe (de l berbo guiar), zbíe (de l berbo zbiar).

Estes assentos nun stan prebistos na Cumbençon Ourtográfica, que nun tratou destes assuntos. Eiqui son ousados solo para çtinguir palabras an que l grupo ie nun forma ditongo creciente, mas corresponde a dues sílabas. Cun assento ou sien el, l eissencial ye que cada un saba las palabras que ténen ditongo i las que nun ténen.

La forma yede l ditongo creciente ie.

Hai bárias palabras mirandesas adonde l ditongo creciente se scribe ye.

Eisemplos: ye (persente de l andicatibo de l berbo ser), yedra, yerba, yeuga.

L zaparecimiento de ls ditongos crecientes ie i uo nas palabras deribadas

L ditongo creciente aparece siempre an posiçon tónica, de modo que para assentuar la palabra nun necitamos de assento, mesmo ne l caso de palabras sdrúxulas (eisemplos: biespera, ouriegano uorfano uorgano). L porblema pon-se tamien cun ciertos tiempos de berbos, que beremos quando tratarmos de la sue cunjugaçon. Esta regra nun aparece na Cumbençon Ourtográfica mas ye la cuncluson que tenemos de sacar apuis de la !ª Adenda a essa Cumbençon haber tirado l assento als ditongos crecientes.

La regra que acabemos de apersentar lhieba a que palabras deribadas de outras que ténen ditongo creciente, déixen de tener esse ditongo: ie passa a ei uo passa a o. An todos esses casos de palabras deribadas, la sílaba tónica muda de sítio, cumo podemos ber ne ls eisemplos a seguir.

Eisemplos:

- piedra > pedreiro > pedreira > pedrica > pedregal;

- fierro > ferrico > ferreiro > ferrador;

- biendo > bendear > bendada; bendica;

- cuorda > cordel > cordeleiro > cordon;

- suonho > sonheira > sonhador.

Se l ditongo creciente uo ten a seguir un n (que nun steia ne l grupo nh) anton, an palabra deribada, passa a u.

Eisemplos:

- fuonte > funtica > funtana > funtanina;

- cuonta > cuntica > cuntador;

- puonte > puntica > puntalete.

Ua regra aparecida (yá que nun se trata dun caso de deribaçon) se bei cul uso de buono (solo ne l masculino), que passa a bun quando ten un nome apuis.

Eisemplos:

- el ye un rapaç buono > el ye un bun rapaç;

- esta panadeira faç bun pan > l pan desta panadeira ye buono;

- bamos pul outro lhado que ye bun camino > bamos pul outro lhado que l camino ye buono.

Eiqui queda l eissencial subre ls ditongos crecientes ie i uo. Ls eisercícios que bamos a fazer a seguir ajudaran a antender melhor la sue scrita. Dúbedas que inda puodan quedar, bamos-las resolbendo al modo que séian puostas pulas pessonas que téngan mais deficuldades.

12 de Outubre de 2006

Amadeu Ferreira

↑ Up

The text of the lessons and answers is by Amadeu Ferreira, from the SAL Mirandese language and culture course (2006–2008).

Ação concluída.
Antrar

Para screbires ne l sítio, diç-mos quien sós. Ye ua beç — depuis quedas antrado.

ó