L abc de l mirandés
002. L abc de l mirandés
Las letras de l abc de l mirandés
A, B, C, Ç, D, E, F, G, H, I, J, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, X, Y, Z
a, b, c, ç, d, e, f, g, h, i, j, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, x, y, z
Acumparando cul abc pertués, por eisemplo, bemos que hai algues çfréncias:
- La letra V, v, nun eisiste na lhéngua mirandesa;
- Las letras Ç, ç, i l Y, y, tamien perténcen al abc de la lhéngua mirandesa.
Anque nun perténçan, de raíç, al abc de la lhéngua mirandesa, nesta tamien se úsan las letras K, k, V, v i W, w, mas solo para screbir palabras de outras lhénguas ou adptadas de outras lhénguas, an special símbolos que son adotados anternacionalmente, nomes de pessonas i marcas.
Eisemplos:
- kg, km, kl, kw;
- volt, Volkswagen
- watt, wc, www (world wide web), warrant.
La falta de la letra V, v, nun ye ua specialidade da la lhéngua mirandesa. Tamien ye assi na fala de todo l Norte de Pertual. La defréncia ye que la Cumbençon Ourtográfica decidiu nun ousar essa letra na scrita de la lhéngua mirandesa. Por esso screbimos, por eisemplo: baca, biaige, bientre, bendímia ou bendima, cebada, bantaige, balor, benir.
Ls sonidos de las letras de l abc mirandés
La Convenção Ortográfica da Língua Mirandesa, nás páiginas 13-15,apersenta ls sonidos de las bárias letras de l abc mirandés cunsante l Alfabeto Fonético Internacional (IPA), dando-se eisemplos para cada caso. La mesma Cumbençon, nas páiginas 19-23, apersenta algues specialidades de pernúncia de las bárias letras de l abc de la lhéngua mirandesa. Para ende mandamos ls antressados, que puoden cunsultar aqueilha Cumbençon ne ls sítios de l’anternete yá andicados.
Este curso, al menos anquanto nun tubirmos outros meios, será percipalmente ourientado pa la scrita. Quanto a la prática de la fala hemos de achar un modo, cunsante las pessonas que sígan l curso i l sítio adonde stéian a bibir. Ls que bibíren na tierra de Miranda nun teneran porblemas, yá que ténen ls falantes a la mano; ls bibíren fuora de la tierra de Miranda, serie buona eideia achar modo de çcubrir falantes de mirandés na region adonde móran i cumbinar cun eilhes la prática de la fala mirandesa. Tamien desses porblemas podemos ir falando i buscando seluçones.
Specialidades de scrita de algues letras de l abc de la lhéngua mirandesa
Ç / ç
La letra -ç- bal siempre /s/ i usa-se an percípio, meio ou fin de palabra.
Usa-se antes de <a>, <o>, <u> i de <c>, <f>, <p>, <q>, <t>:
- çapato; çaranda; Çamora // çoco; çofino // çubiaco; çurriago // çcarambinar; çcarado; çcuçon; ceçon // çfazer; çfilar; çfolhado // çpachar; çparate; çpindurado // çquadrilado; çque; çquilar // çtapar; çtorronar;
- maçcar; máçcara, naçar; uoçca.
Eisemplos de uso an fin de palabra: gaç; ougarraç; paçpalhaç; rapaç; acideç; beç; drobeç; madureç; teç; xadreç; calantriç; chafariç; feliç; juíç; nariç; raíç; arroç, boç; nuoç.
Z / z
La letra -z- ye la sola que ten esse balor. Assi, an mirandés, nunca se usa la letra –s- cun balor de –z-. Dende que seia mui fácele çtinguir palabras cumo coser (las calças) i cozer (las berças).
La letra –z- nunca ye ousada an fin de palabra. An beç deilha usa-se la letra –ç- tal cumo le corresponde al sonido de la fala. Assi, ls cumpuostos de palabras acabadas an –ç- lhieban siempre –z-, cumo se bei puls seguintes eisemplos: feliç > felizmente; rapaç > rapaza; faç > fazer; juiç > juiza; boç > bozeiron.
Outro eisemplo sacado de l berbo fazer, ne l persente de andicatibo: you fago, tu fazes, eilha/el faç, nós fazemos, bós fazeis, eilhas/eilhes fáien ou fázen.
S, s / ss
- La letra -s- tem bários sonidos, mas nunca tem balor de -z-, cumo yá dezimos arriba.
An ampeço de palabra, la letra s- tanto se puode screbir antes de bogal (sámbano, sonido, semitério, sentido) cumo de consonante (screbir, sbarrulhar, scochar, slubiar). Antre dues bogales l mesmo sonido ye repersentado por –ss- (passaige, assar, esso ou isso).
Damos a seguir eisemplos de dous grupos de palabras an que sonidos defrentes son repersentados pula letra s-, -s- i –ss-:
- sámbano, passado, screbir, ásparo, fiesta, gustos;
- coser, asa, eisemplo, smagar, Sabel.
Estes sonidos de la letra s an mirandés son tamien ls que essa letra ten ne l pertués de Trás ls Montes, parte de l Minho i Beira Alta.
Ch / ch
L grupo -ch- lei-se siempre tch (i nunca –x-): chamar, chabe, chubir, chober, chorça. Assi, an mirandés çtingue-se bien l sonido de las palabras bucho i buxo. Por essa rezon, la scrita de las palabras mirandesas aparta-se an muitos casos de la prática de l pertués, por eisemplo: xefe, xambra, xaruto, xutar, xordo, xeixo, xordo.
Ye algo quemun a la fala pertuesa de l Trás ls Montes, Minho i Beira Anterior, mas tamien al galhego.
L, l / Lh, lh
L uso de l grupo lh- an ampeço de palabra ye ua de las caratelísticas mais amportantes de l mirandés central i de l mirandés raiano: lhana, lhuna, lhabar, lhabanco, lheira, lhino, lhombo, lhameiro, lheite, lhiebre. Esta catelística ye quemun al lhionés i al sturiano oucidental. Mas yá assi nun se passa ne l mirandés de l sul ou sendinés, an que se usa siempre l- an ampeço de palabra, solo cun cuntadas eiceçones (lhano, lhona, lharga).
Hai muita palabra que tamien ne l mirandés central i ne l mirandés raiano se scríben solo cun l- an ampeço de palabra. Son subretodo palabras que antrórun hai menos tiempo na lhéngua i solo la prática mos eirá ajudando a saber quales son, anque haba an muitos casos l uso de las dues manieras cunsante las tierras ou las pessonas.
Perguntaran ls sendineses: i cumo bamos a screbir? La 1ª Adenda a la Cumbençon Ourtográfica responde assi: se quejirdes podeis screbir solo cun l- an ampeço de palabra; mas tamien podeis screbir cun lh-, i esso nun ampide que na fala/lheitura dígades solo un –l. Por esta possiblidade tan simples ye coincer lhougo se stamos a ler un testo screbido por ua pessona de fala sendinesa, assi mantenendo ua çtinçon que muita giente prézia. Mas hai ua recomendaçon a fazer: se screbirmos solo cun l- an ampeço de palabra, cumben abisar ls leitores menos sabidos (i nun podemos squecer que l’anternete chega a todo l mundo) que nun stamos a screbir an mirandés normatibo, mas an sendinés, para que nun cúiden que todo l mirandés ye assi. La mie recomendaçon ye que se ponga na fin de l testo un abiso assi (ou aparecido):
Abiso:
Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Léngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá solo screbido cun L- an ampeço de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.
Assi podemos mantener la çtinçon de l sendinés tamien na scrita, respeitamos la Cumbençon i nun anganhamos a naide.
Pula mie parte, tengo benido a screbir cada beç mais ls mius testos siempre cun lh- an ampeço de palabra i esso nun ampide que cada un leia a la sue moda. Assi se respeita un percípio fundamental que eisiste an todas las lhénguas: mássima ounidade na scrita i bariadade natural na fala. La scuolha queda cun cada pessona, çque respeite las regras que ponimos arriba.
N, n
Falamos eiqui desta letra solo para apersentar ua regra mui simples: an fin de palabra usa-se siempre –n (i nunca –m): pan, cumben, ten, alperchin, carreiron, lhion, fertun.
Esta regra fui stablecida pula Cumbençon por ua rezon mui prática: ajudar a formar i tornar mais antendible la formaçon de ls plurales, an que se manten siempre l –n-: lhion-lhiones, pan-panes, carreiron-carreirones.
Outros casos de scrita inda ban a ser splicados, tamien dependendo de las preguntas que séian feitas por quien acumpanha l curso. Ende, se las pessonas sentíren percison, poderemos tamien dar splicaçones mais aperfundadas. Mas cumo estes assuntos son algo secos, quedamos porqui. Noutro testo cuntinaremos.
16 de Setembre de 2006
Amadeu Ferreira