Questions au professeur
Les doutes des élèves du cours et les réponses du professeur.
Ourtografie padron2006
Al screbir la lhengua mirandesa se debe usar la ourtigrafie padron, ou pul contrairo se mesclar las dibersas maneiras de screbir l mirandés?
Por eisemplo i pul que you yá daprendi cerca las bariantes de l mirandés:
«Al screbir la lengua mirandesa se debe usar la ourtografie padron, ou pulo contrairo se mesclar las dibersas maneiras de screbir lo mirandés?». Stá correcta la frase?
Tonux
1. Nun hai bários modos de screbir l mirandés, mas solo un, l que stá na Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i sue 1ª Adenda. Son esses ls decumientos que stan aprobados.
Esse modo de screbir ye l que se puode chamar mirandés padron ou mirandés norma. An giral ye l que corresponde al chamado mirandés central.
Até agora aceitou-se ua eiceçon, i solo ua, na 1ª Adenda: puode screbir-se cun l- an ampeço de palabra, çque se respéiten dues cundiçones,
- que essa scrita puoda ser ousada puls falantes seguidores de la bariante sendinesa;
- que ls testos screbidos cunsante essa eiceçon téngan na fin l abiso de que stan screbidos cun l- an beç de lh-, para que las pessonas que nun conhecen l mirandés nun cúiden que essa ye la scrita padron, l que puode dar ourige a muitos anganhos.
2. Mas hai situaçones an que se debe de screbir cunsante las pessonas fálan, l que dá ua scrita cunsante la bariante de mirandés que essas pessonas fálan. Que causos son esses? Solo aqueilhes an que stamos a apersentar testos de fala, lhiteratura oural, etc. i queremos deixar bien defenhidas todas las caratelísticas de la fala de las pessonas, sien las tentar eimendar. Nesses causos hai que dezir la tierra de adonde son ls falantes a que le corresponde aquel testo.
3. Nun hai que cunfundir maneira de screbir cun bocabulairo. L modo de screbir ten a ber cul modo cumo se reperséntan las palabras por meio de sinales gráficos; l bocabulairo ten a ber culas palabras ousadas para dezir las cousas. Claro stá que cada pessona, al screbir, puode ousar l bocabulairo que soubir i nada ampide que use bocabulairo de defrentes tierras, çque essas palabras se puodan cunsidrar cumo mirandesas.
Eisemplos:
- úsan-se an mirandés dues palabras para dezir la palabra pertuesa pente: peine (mirandés central i sendinés) i pende (algues tierras de l mirandés central i de l raiano). Essas palabras son ousadas an tierras defrentes i al screbir puode-se ousar qualquiera ua deilhas, çque apareça siempre la mesma palabra ne l mesmo testo, a nun ser que se splique.
- la palabra pertuesa rua diç-se, an çfrentes aldés: rue (mirandés central i sendinés), ruga (algues aldés de l mirandés central i de l raiano) i rua (algues tierras de l mirandés raiano); al menos nua tierra de l mirandés raiano tamien se diç calhe. Qual deilhas se debe de ousar? Por mi nun beio porblemas de que cada un scriba cunsante daprendiu, inda que puodamos pensar que la palabra rue ye la mais ousada i, al que you sei, ten sido esta la palabra ousada nas placas de las rues de las aldés puostos an mirandés (cun protestos de pessonas de las aldés an que essa forma nun ye ousada). [Nota eitimológica: an lhatin la palabra ye ruga, d’adonde tamien bieno la palabra pertuesa ruga, que an mirandés se diç angúrria]
- la palabra pertuesa chão diç-se: chano (ne l mais de las aldés de l mirandés central i raiano), i suolo (an sendinés i an algues, poucas, aldés de l mirandés central i de l raiano). Nun hai porblemas an ousar ua ou outra.
Todos estes causos i muitos outros armanos dében de tener antradas defrentes nun dicionairo de mirandés.
4. La pregunta, cumo se puode ber, nun ye de repuosta fácele i esse porblema nun fui tratado pula Cumbençon Ourtográfica. L mais grande porblema pon-se quando stamos delantre de palabras defrentes que nun ténen solo a ber cun defréncias de bocabulairo, mas tamien cun defréncias de gramática, yá que se trata de formas defrentes de la mesma palabra:
- l causo de l artigo defenido masculino, que an algues aldés de l mirandés raiano ye lo/los, mas an mirandés central i sendinés ye l/ls;
- l causo de l pornome possessibo que an mirandés central ye isto / isso / aquilho i an sendinés ye esto / esso / aqueilho;
- l causo de l pornome andefenido que an mirandés central ye algua i an sendinés ye algue.
- l causo de ciertas perposiçones, adbérbios, etc., cumo son ls grupos an/en/ne, para/pra, aqui/eiqui, eili/eilhi/alhi, puli/pulhi/por lhi, anque/inda que, más/mais, adespuis/adepuis/depuis/apuis, etc.
- mas hai inda amportantes eisemplos, quanto a la cunjugaçon de ciertos berbos, cumo son, antre outros: duola/duolga, duolan/duolgan (persente de l cunjuntibo de l berbo doler); fais/fazes, fai/faç, fáien/fázen (persente de l andicatibo de l berbo fazer); haba/haia, habas/haias, haba/haia, hábamos/háiamos, hábades/háiades, hában/háian (persente de l cunjuntibo de l berbo haber); salo/salgo (persente de l andicatibo de l berbo salir); sala/salga, salas/salgas, sala/salga, sálamos/sálgamos, sálades/sálgades, sálan/sálgan (persente de l cunjuntibo de l berbo salir); traiga/traia, traigas/traias, traiga/traia, trágamos/tráiamos, trágades/tráiades, trágan/tráian (persente de l cunjuntibo de l berbo traer/traier).
Nestes causos tamien cuido que se puode ousar qualqueira ua dessas formas. La Cumbençon Outográfica aceitou este percípio al tratar de las perposiçones, de ls adbérbios i de ls berbos, yá que fui dalhá que saquei ls dous redadeiros grupos de eisemplos, an que s’acéitan formas gramaticales defrentes. Mas essa mesma Cumbençon yá nada diç quanto a las bárias formas de l artigo defenido i de ciertos pornomes. Esso quier dezir que este porblema inda ten que ser resolbido de modo çclarado, quedando assente que esta mie repuosta ye porbisória i antenta sacar percípios que nun aparécen de modo çclarado na Cumbençon, mas que stan por ambaixo de ls eisemplos que alhá son dados i, se nun fur assi, deixa de tener coeréncia. Nun falo eiqui de la sintaxe yá que la Cumbençon nun trata deilha.
Tamien estas defrentes formas (menos la cunjugaçon de ls berbos) dében de tener antradas defrentes nun dicionairo de mirandés i la gramática debe de splicar cada ua deilhas.
5. Para acabar, cuido que, al ousar un çfrente bocabulairo i, subretodo, formas gramaticales defrentes, hai que tener coeréncia i nó misturar todo.
Assi, l eisemplo que ye dado pula pessona que fizo la pregunta mistura modos de scrita aceites pa l sendinés (léngua an beç de lhéngua) i formas gramaticales que perténcen al mirandés raiano (pulo i lo). Cuido que esse modo de screbir nun debe de ser ousado: a la ua nun eisiste an mirandés cun essa mistura; a la outra trai ua grande cunfusion subre l que ye l mirandés.
L eidial, siempre que possible, ye fazer un abiso als leitores que se stá a screbir cunsante ua cierta bariante, mas nunca deixando de ousar l modo de scrita aprobado pula Cumbençon Ourtográfica.
6. Deixo agora l testo screbido cumo cuido que debe de ser, mantenendo las palabras que alhá stan:
«Al screbir la lhéngua mirandesa debe-se ousar l’ourtografie padron, ou pul cuntrairo mesclar-se las dibersas maneiras de screbir l mirandés?».
09 de Outubre de 2006
Amadeu Ferreira
«cumbençon», «splicaçon», «lhéngua»2006
... hai muitas cousas que se ban aprendendo cul tiempo i la maneira cumo you beio screbidas las treminaçones de las palabras an «çon» cumo «cumbençon», «splicaçon» ou l einício anteriormente splicado (léngua ou lhéngua) yá ampeça a deixar de ser un porblema.
Ye que toda la bida oubie mius pais i abós a dezir «splicação» ou «léngua» i agora nun me sona quando scribo.
Mas ye a ler i atentar screbir que se bai deixando esses bícios.
Ne l pertués tamien nun se scribe muitas bezes cumo sona. Tenemos ls eisemplos de todos ls sotaques que hai an Pertual.
Parece-me que será muito melhor que só haba ua scrita de mirandés pus assi tenerá muitos mais scritores i falantes deiqui palantre.
Gabilan [Luís Picotês Gonçalves] (12/10/2006)
[na trascriçon deste testo corregi alguns modos de screbir]
1. Este testo nun pon bien ua pregunta, mas puode dezir-se que puls antremeios de las palabras stan puostas dues preguntas amportantes:
- porque ye que la Cumbençon Ourtográfica nun respeita l –ãode la fala sendinesa?
- porque ye que ls sendineses dízen «léngua» i la Cumbençon diç que se debe de srebir «lhéngua»?
L outor oubie ls abós i oube falar ls pais i sabe que eilhes dízen «splicacião» an beç de «splicaçon» i «léngua» an beç de «lhéngua». I fálan mi bien, que los coinci i conheço a todos.
2. Ua purmeira eideia que eiqui quiero deixar ye la seguinte: l porblema de l –ãosendinés ye mui cumplicado i solo agora ampeça a ser berdadeiramente studado. You mesmo fiç alguns studos antes de ser aprobada la 1ª Adenda a la Cumbençon Ourtográfica, an 1999-2000, mas l studo mais perfundo que you conheço subre tema ye de l lhenguista José Pedro Cardona Ferreira, que nun stá inda publicado. Por bias de l’amportança de l porblema, esse bai a ser l tema dua licion de l nuosso curso, un cachico mais palantre. Essa la rezon porque eiqui bou a dar solo ua purmeira repuosta, algo porriba.
3. Subre l –ãosendinés, hai que ampeçar por dezir: el ye mui defrente de l –ãopertués,anque haba giente a dezir l cuntrairo, mas solo por çcoincimiento, yá que muita giente fala de l sendinés mas sien lo coincer. Bonda mirar pa ls quadros a seguir para ber que un -ão cousa nada ten a ber cul outro i las cousas nun son bien l que parécen.
Solo nun tipo de casos l -ão sendinés ye aparecido al –ãopertués i solo ne l singular. Eisemplos:
| lhatin | mirandés central | sendinés | pertués |
| lectionem | liçon | licião | lição |
| latronem | lhadron | ladron | ladrão |
| orationem | ouraçon | ouracião | oração |
Nesse mesmo tipo de casos, ne l plural, las formas de l mirandés central i de l sendinés son armanas:
| lhatin | mirandés central | sendinés | pertués |
| lectiones | liçones | liciones | lições |
| latrones | lhadrones | ladrones | ladrões |
| orationes | ouraçones | ouraciones | orações |
An todos ls outros tipos de casos an que tenemos –ãoan pertués, el nun eisiste an sendinés, que ende ye armano al mirandés central. Eisemplos:
| lhatin | mirandés central | sendinés | pertués |
| sanctum | santo / san | santo / san | santo / são |
| sanum | sano | sano | são |
| non | nó / nun | nó / nun | não |
| dant | dan | dan | dão |
| panem | pan | pan | pão |
| germanum | armano | armano | irmão |
Mirando pa ls dous purmeiros quadros, l que bemos? Que l sendinés solo ye aparecido al pertués ne l singular, mas nó ne l plural yá que eiqui tenemos la treminaçon ones. Que forma de scrita seguir? Ua pa l singular i outra pa l plural? Nun fazie sentido, por trés rezones:
- an purmeiro, porque al screbir –on, ne l singular, queda lhougo bien claro cumo se forma l plural, bonda acrecentar –es, i la scrita debe de seguir regras de trasparéncia;
- an segundo, porque se screbíramos –ãostábamos a dar l’eideia de que l sendinés era, nessa parte, armano al pertués, l que nun ye berdade, cousa que se bei bien puls eisemplos arriba, mas que melhor splicaremos mais tarde quando ponirmos essa licion;
- an terceiro, porque ua caratelística eissencial de todas las bariadades de l mirandés an relaçon al pertués ye que aquel manten siempre l -n-antrebocálico (eisemplo mano), i nun stariemos a respeitar essa regra se screbíramos –ão.
Ora eiqui stan, an resume, las rezones porque faç sentido tamien screbir –onan sendinés, anque se leia –ão. Ye l alrobés de l que se passa culs pertueses de la region de l Douro Lhitoral: dízen –on, mas scríben –ãocumo todos ls pertueses.
Poderie haber-se stablecido outro modo de screbir? Claro que podie, yá que ua Cumbençon nun ye ua lei i muita beç atenta cunceliar cousas defíceles de cunceliar. Neste caso cuido que la seluçon a que se chegou ye la mais eiquelibrada, porque ye la que mais respeita las caratelísticas de l mirandés (central, raiano i sendinés) i porque ye aqueilha que ten mais fuorte assento lhenguístico i stórico.
Mais un cachico de pacéncia i alantre tornaremos al tema de modo mais zambolbido.
4. Quanto al l-,que ls sendineses dízen an ampeço de palabra an beç de lh-,l porblema nun se pon yá que la 1ª Adenda a la Cumbençon Ourtográfica premite que ls sendineses, se quejíren, puodan screbir solo cun l-.Subre esso yá falei nas liciones 002 i 006. Mais inda tornaremos a falar de modo mais zambolbido.
5. Nun se puode dezir que l –ãoou l l-, an ampeço de palabra, ousados ne lsendinés son un «bício». Nó, essa ye la fala cierta pa ls sendineses, faç parte de la bariadade sendinesa de l mirandés, i nun puode ser deixada. Esse modo de falar ten las sues rezones mui fuortes i assenta nua special eibeluçon stórica, nas cundiçones de l sítio. Tenemos que la respeitar i cunserbar. Ye assi que you daprendi a falar, ye assi que you falo i nun tengo eideias de demudar. Mas inda que manténgamos la fala, esso nun ampide que scríbamos todos de la mesma maneira. Cul tiempo, cumo diç Luís Gonçalves, bamos-mos afazendo i esso deixa de ser un porblema, mas sien deixar de tener cuncéncia de las çfréncias i de coincer las rezones deilhas.
Cumo bien diç Luís Gonçalves, nun hai nanhue lhéngua que se scriba eisatamente cumo sona. Esso ye ampossible, pus la bariaçon ye un eilemiento eissencial de las lhénguas, seia la bariaçon al lhargo de l tiempo, seia la bariaçon de sítio para sítio. Mantener la bariaçon que hai de sítio para sítio i respeitá-la ye tamien un eilemiento de mantenéncia de cada lhéngua, yá que todas las bariadades se dében de poder reber na sue lhéngua screbida. Se assi nun fur, las bariadades que nun se béian recoincidas na lhéngua teneran tendéncia a fastar-se, a zantressar-se i a morrer-se debrebe. I nun hai dúbeda que l sendinés fui tenido an cuonta, anque solo na 1ª Adenda a la Cumbençon Outográfica (que desta faç parte antegrante), que fui un strumiento eissencial pa la ounidade de l mirandés i fui pormobida puls própios sendineses, mal apenas saliu la Cumbençon. Dende que solo puoda haber un modo de resolber l porblema de las bariadades lhénguísticas: haber ounidade na scrita (ou cun mi pequeinha bariaçon), mas mantener la bariadade na fala. La bariadade i l’ounidade, al mesmo tiempo, son eissenciales para un eiquelíbrio que nun se puode perder, senó la chimpa será mui grande.
27 de Outubre de 2006
Amadeu Ferreira
«ténan» ou «ténen»?2006
... you tengo ua pregunta pa le fazer: quando ye que ousamos la forma «ténan» i la forma «ténen»? An que tiempo stan las formas berbales, para you antender melhor la «cousa»?
Auch [Maria da Conceição Gonçalves Lopes] (24/10/2006)
[na trascriçon deste testo corregi alguns modos de screbir]
L porblema puosto nesta pregunta ten a ber cula cunjugaçon de ls berbos, assunto que bai a ser studado por nós mais tarde. Assi i todo, nun quiero deixar de respunder, inda que sien grandes zambolbimientos.
La pregunta fala de dues formas de l berbo tener, mas hai que dezir que la forma ténan nun eisiste an mirandés. Debe de tener habido ende qualqueira cunfuson. Yá la forma ténen corresponde a la 3ª pessona de l plural de l persente de l andicatibo.
Para ajudar la sue scrita, até darmos ls berbos, deixo a seguir la regra de formaçon de la 3ª pessona de l plural de l persente de l andicatibo i de l persente de l cunjuntibo, yá que la pregunta ten a ber cun eilha. Cumo puode ber-se ne l quadro puosto a seguir, hai solo dues desinéncias, cunsante la cunjugaçon de cada l berbo:
- berbos an –ar (cumo amar) ténen aqueilhes tiempos acabados por –an i –en;
- berbos an –er (cumo deber) i –ir (cumo partir) ténen aqueilhes tiempos acabados por –en i –an.
| Berbos an -ar | Berbos an -er | Berbos an -ir | |
| Persente de l Andicatibo | áman | dében | párten |
| Persente de l Cunjuntibo | ámen | déban | pártan |
L berbo tener (de que se fala na pregunta) ye eirrigular, mas la sue cunjugaçon stá acerca de la de ls berbos an –er, dende que apersente las mesmas desinéncias naqueilhes dous tiempos:
- ténen - 3ª pessona de l persente de l andicatibo;
- téngan - 3ª pessona de l persente de l cunjuntibo.
Essas desinéncias son simples de antender yá que son mui aparecidas a las de l pertués i tanto uas cumo las outras, a las de l lhatin. Assi, bonda pensar un cachico para un nun s’anganhar.
| AMAR | lhatin | mirandés | pertués |
| Persente de l Andicatibo | amant | áman | amam |
| Persente de l Cunjuntibo | ament | ámen | amem |
| DEBER | lhatin | mirandés | pertués |
| Persente de l Andicatibo | debent | dében | devem |
| Persente de l Cunjuntibo | debeant | déban | devam |
| PARTIR | lhatin | mirandés | pertués |
| Persente de l Andicatibo | partiunt | párten | partem |
| Persente de l Cunjuntibo | partiant | pártan | partam |
I pronto, al menos quanto a estes dous tiempos, yá ye possible nun dar erros çque steia bien clara la cunjugaçon a que perténcen.
30 de Outubre de 2006
Amadeu Ferreira
L sendinés i la Cumbençon2006
... You siempre falei sendinés (mirandés) an casa porque mie bó de la saia quaije fala siempre para nós an sendinés – na rue dezien que you era chapado.
Mas pul que bou lendo i bendo de la Cumbençon parece que l raiano i l mirandés central ganhórun an todo, l sendinés l que ganhou na scrita final de las palabras andrento de la Cumbençon?
You cumo yá bos debeis tener apercebido sou algo polémico, i inda nun sou bairrista cumo alguns, senó l que serie. Nun quiero custo cumo sabeis só craticar ye ua apreciaçon mie.
Francisco (26/10/2006)
… you quedo cumbencido na outelizaçon de l “on”, mas nun pídades para dezir splicaçon, nin cumbençon, nin son, só scribo, gusto mais de l sendinés ye mais porreiro.
Mas sou de l’oupenion que muitas pessonas mesmo que séian sendinesas que stan a daprender agora ban a perder las caraterísticas de la fala sendinesa, esto porque quien scribe bien, adepuis bai a querer falar bien, i stou a ber sendineses a dezir puonte, eigreija, lhéngua, lhona, lhibre, ounidade, eilemiento, piedra, tierra, que quien l’ansina pouco poderá fazer a nun ser alertar.
Yá agora beio ua palabra spanhola que inda nun sei l sou berdadeiro segneficado que ye “ANQUE”. L que quier dezir na pertués, senhor porsor - «é porque ou sem que»? ou nenhue destas…
Zé Mialito (27/10/2006)
Zé, nun poderie star mais d’acordo cuntigo quando dizes que la bariante sendinesa se bai a perder i nun faltaran muitos anhos (…)
Gabilan [Luís Picotês Gonçalves] (28/10/2006)
[na trascriçon destes testos corregi alguns modos de screbir]
1. Quien ganhou cula Cumbençon?, cuido que ye la purmeira pregunta. La repuosta ye simples: ganhou la lhéngua mirandesa i cun eilha todos ls mirandeses, séian de Sendin ou de qualquiera outra tierra. Fazei un anquérito i bereis que nanhue tierra quedou cuntenta cula soluçon a que se chegou.
La berdade ye que ten de haber regras. Senó nun ye possible screbir de modo a que todos mos anténdamos i cada un passa a screbir a la sue moda ou anton haberá ua scrita para cada tierra. Ora esso nun puode ser. Al fazer las regras nun podemos ir atrás de l que cada tierra quier ou cada pessona: la lhéngua ten ua lógica i ye essa lógica que hai que seguir, respeitando la sue stória, las sues regras, la sue formaçon, etc.
La scrita de las lhénguas siempre fui ua de las rezones de mais polémica an todos ls lhados. Quien nun se lhembra de las polémicas alredror de la Cumbençon Ourtográfica de l Pertués? Tanta çcuçon i acabou por quedar todo na mesma, que naide se antendiu.
Ye claro para todos que la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa nun stá acabada i por esso ten habido Adendas i mais poderá haber. La çcuçon ye amportante porque puode ajudar a melhorar las cousas, a respeitar cada beç mais las regras de la própia lhéngua i ls sous falantes. La berdade ye que çcuçon séria, perfunda, assente an studo de la lhéngua pouca ten habido. I nestas cousas nun podemos tener precunceitos, porque estes son einemigos de la ciéncia. Ye por esso, Jesé Mialito, que gusto de pessonas polémicas cumo tu dizes que sós. Pus cuntina a ser polémico que essa ye ua buona culidade. Hai que craticar i çcutir las cousas até al fondo, sien passar l risco de oufender las pessonas i you sei bien que tu sabes çtinguir ua cousa de la outra. L porblema ye que muita beç se çcúten las cousas a las scundidas ou solo cun assento an «bocas» i nó de modo sério. An resume, bien benida seia la polémica séria i pessonas polémicas cumo tu. Essa ye ua pruoba de houmildade, quier dezir, ye un modo de çclararmos uns als outros que nanhun de nós ten l rei na barriga i stamos çpuostos a daprender i a ansinar, a arrar i a dezir cousas ciertas, a ampeçar por mi.
2. Claro stá, Jesé Mialito, que naide te stá a pedir para deixares de falar sendinés, tal i qual cumo lo daprendiste cun tous abós, tous pais i bezinos. L que se te pide i a cada un de nós ye que lo fálemos cada beç mais i melhor. I la berdade ye que l sendinés se ten benido a falar cada beç menos i cada beç pior. I esso ye assi inda que las pessonas nun scríban nien quérgan saber cumo se scribe. Hai que ber esso cun atençon, senó andamos-mos a anganhar a nós mesmos, inda que nun déiamos por eilha.
Dizes tu que «quien scribe (mirandés central) bai a querer falar bien». Ende stá algo que nun podemos aceitar: falar mirandés central nun ye «falar bien». Falar bien ye cada un falar tal i qual cumo daprendiu a falar. Cumo nunca me farto de dezir, l eidial na fala ye la bariadade i nó l’ounidade. A mi que naide me pida para falar l mirandés central: a la ua nun sei, a la outra esse modo de falar nun ye melhor do que aquel que mius pais m’ansinórun. Se oubires bien l modo cumo you falo nas grabaçones destas classes de mirandés, berás que la mie fala ye la de Sendin i nun puode ser outra. Las outras dues pessonas que stan cumigo, Bina Cangueiro i Francisco Domingues, fálan l mirandés central a la moda de la sue tierra i assi ye que stá cierto. Se nun fusse assi, adonde íbamos a parar? Faç-me lhembrar ls pais dua scuola eiqui an pie d’adonde you moro que querien correr cun un porsor solo porque falaba l pertués a la moda de Bijeu (Viseu).
Puode tener rezon Gabilan quando diç que «la bariante sendinesa se bai a perder i nun faltaran muitos anhos». Mas la culpa nunca puode ser de la scrita, seia eilha qual fur. La culpa solo puode ser de muitos sendineses nun faláren la sue lhéngua, de muitos pais nun ansináren ls sous filhos a falar i de ls sendineses nun tenéren un berdadeiro culto pula sue lhéngua. Ye ua scuolho que eiqui registro i quien sou you para craticar essa scuolha, por muito que me custe?! You cuido que inda bamos a tiempo de que la profecie de Gabilan nun passe a ser rialidade, mas esso depende de todos nós, subretodo aqueilhes que tenemos porsores an casa, ls nuossos pais. Se deixarmos andar las cousas i tubirmos preguícia, anton la profecie bai a ser rialidade mais debrebe do que nós cuidamos. You falo mirandés (a la moda de Sendin) culs mius filhos an casa i eilhes fálan-lo bien i nun ye por esso que fálan pior l pertués ou son piores alunos a essa deceplina, bien al alrobés.
Todos nós, a la bezes, somos pouco houmildes i cuidamos que yá sabemos todo de la lhéngua i nun percisamos de daprender mais, de oubir ls mais bielhos a falar, de studar la nuossa fala. Daprender qualqueira lhéngua ye trabalho dua bida anteira, que ten de star siempre a melhorar. You naci ne l tiempo an que solo se falaba sendinés, nun habie alhá radio, nien telbison, nien jornales i solo daprendi l pertués na scuola. Assi i todo stou a daprender todos ls dies. Nun hai ua sola pessona que tenga la lhéngua toda andrento deilha, mas l pobo todo junto ye que ye l duonho de la lhéngua i por esso tenemos que daprender cun todos, yá que la fala de nuossa família ye solo ua parte (mais grande ou mais pequeinha, cunsante ls casos) de la nuossa lhéngua. Por eisemplo, Jesé, tue bó Manuel, que se criou na mie rue, habie de saber cousas que mius pais nun sabien, cousas que passórun para tue mai i para ti. Por esso you tengo muito a daprender cuntigo i serie ua pena que tu nun achasses amportantes passar todo esso que daprendiste. I al mesmo tiempo stares abierto a daprender culs outros. Tu sós un rapaç studado i sabido i sabes bien que ye assi an todas las classses de l saber, que la lhéngua nun ye eiceçon.
3. A cierta altura Jesé Mialito diç: «... stou a ber sendineses a dezir puonte, eigreija, lhéngua, lhona, lhibre, ounidade, eilemiento, piedra, tierra».
Pensa bien Jesé i berás que an Sendin se diç eigreija, ounidade i lhona. Esta última ye ua de las trés palabras (son solo trés, que you saba) que an Sendin se dízen cun lh- an ampeço de palabra, i las outras dues son, lhano i lharga (an pertués ilharga). Ua lhona ye ua pequeinha cuonta, quaijeque siempre para rir; ua pessona lhana ye ua pessona hounesta, dreita, sien cumplicaçones; la palabra lharga oubi-la poucas bezes i you nien querie acraditar quando oubi ua tie, bien sendinesa de uitenta anhos i que nun sabe ler, a dezir «astanho chubiu tanto que l poço botaba auga por to las lhargas», quier dezir, por todos ls buracos.
Quanto a la palabras eigreija, ye bien sendinesa, cumo eideia, eibado, eibangeilho, eidade, etc. an que l i ou e átonos, an ampeço de palabra, pássan a ei-. L mesmo bal pa la palabra ounidade i outras aparecidas cumo oubido, oubeilha, oubrigado, oucasion, oufendido, an que l o i l u átonos pássan a ou- an ampeço de palabra. Esta ye ua regra sien eiceçones i de que falaremos mais tarde nas classes de mirandés.
Aplica bien l oubido i berás que ye assi que las pessonas bien falantes an Sendin dízen.
4. Quanto a la palabra ANQUE, eilha ye bien mirandesa, que aparece na Cumbençon Ourtográfica (p. 35) cumo locuçon cunjuncional cuncessiba i quier dezir inda que (pertués: ainda que, embora), spresson que tamien se usa an beç de anque. Yá José Leite de Vasconcellos la registrou ne l seclo XIX nesta quadra mui guapa (Estudos de Philologia Mirandesa, II, p. 321):
Nun quiero amor pastor,
Anque tenga mil cruzados:
Pastores drúmen a la lhuna,
Siempre quédan alhunados.
La palabra castelhana mais ousada ye aunque, mas anque tamien se usa na fala popular. L filólogo Joan Corominas diç que la palabra ye tamien sturiana i mirandesa i gallega acrecentando quanto a la sue ourige, «podrían ser castellanismos como el catalan anque, pero quizá son pronunciaciones rápidas de ainda que» ou de inda que, acrecento you.
Anque, ye ua palabra que siempre oubi an Sendin i cuntino a oubir i ye palabra que you uso muita beç. Se bieno de l castelhano ou nó, esso nun quier dezir que seia menos mirandesa se ye ousada pulas pessonas, yá que son eilhas que fázen la lhéngua.
5. Para acabar, çculpa Jesé Mialito se esta repuosta yá bai lharga (mais que repuosta ye ua cumbersa), perdona-me por esta ouserbaçon que te bou a fazer: scribes an baixo de l tou nome ne l SAL la seguinte frase: You sau d’acá. L’ouserbaçon ye la seguinte: se bires bien, cun calma, las palabras «you» i «sou» sónan de la mesma maneira. Assi, nun antendo porque scribes «sau». L cierto ye screbir you sou d’acá. Esta mie ouserbaçon nun ampides que scribas cumo quejires, que mais bal screbir cun erros do que nun screbir, mas l melhor inda será screbir sien eilhes. Ls erros solo puoden chamar-se assi por refréncia a la Cumbençon, yá que fuora deilha nun hai erros, mas neste tou caso tamien ye ua question de lógica de sonidos que son armanos.
31 de Outubre de 2006
Amadeu Ferreira
«dambos a dous»2006
L que me trai eiqui hoije ye outra cousa, la mie i ls de l miu trabalho quando oubírun l’antroduçon de l curso an mirandés falado, perguntórun-me se la forma lhenguistica " dambos a dous", nun ten acumparanças cul "ambos os dois" pertués que stá ancorrecto. You respundi que era ua ua forma que stá anraizada i muito usada mas nun soube respunder mui bien... que me diç?
Gabilan [Luís Picotês Gonçalves] (28/10/2006)
[na trascriçon destes testos corregi alguns modos de screbir]
1. La palabra ambos ben de l lhatin ambo, -ae, -o, que quier dezir ls dous al mesmo tiempo, un i outro, tanto un cumo outro.
Dessa palabra lhatina yá ne l seclo X aparécen las seguintes formas: amos, ambos, ammos, amobus, anbus [Rafael Lapesa, Léxico Hispánico Primitivo (siglos VIII-XII), Real Academia Española, p. 48].
An pertués usa-se la forma ambos, an castelhano subretodo la forma amos [mais antiga] i, apuis, ambos i an lhionés úsa-se la forma dambos [Aliste, Maragatarie, Santibáñez de la Isla, Bábia y Laciana, Valle Gordo, Salamanca, Rebollar (Eugenio Miguelez R., Diccionario de las Hablas Leoneasas)]. Esta forma dambos yá aparece an testos mouriscos.
An mirandés úsa-se subretodo la forma dambos, mas tamien la forma ambos. Estas formas yá seran mui antigas pus stan decumentadas na toponímia, cumo son ls casos de Trambas Carreiras (antre ambas las carreiras) i Trambas Ribeiras (antre ambas las ribeiras), an Sendin, i Trambastouças (antre ambas las touças), an Augas Bibas. Registre-se que la forma entrambos yá aparece an decumientos de l seclo XI (Joan Corominas i J. A. Pascual, Diccionario Crítico Etimológico Castellano e Hispánico, ambos).
Segundo estes últimos outores, la spresson ambos a dos yá aparece ne l seclo XI. Çcute-se la sue ourige, subretodo de l a. Muitos outores cúidan que benirá de l lhatin ambos ac duos (ambos i dous). La mesma spresson passou al mirandés cumo dambos a dous [an que la cunjunçon lhatina ac nun ye traduzida por i, mas se manten a], tamien ousada an bárias outras tierras de fala lhionesa; an sturiano usa-se entramos a dos; an pertués usa-se ambos e dois, ambos de dois, ambos os dois.
De todo l que se diç arriba puode cuncluir-se: que la palabra ambos ye quemun a bárias lhénguas, inda que cun defrentes formas, todas benidas de l lhatin ambo; que la forma dambos ye solo ousada an lhionés, tamien na sue bariante mirandesa; que la spresson lhatina ambos ac duos tenerá dado an mirandés i lhionés ambos a dous i an pertués ambos e dois ou ambos os dois.
2. La spresson pertuesa ambos os dois ou ambos e dois, nun se puode dezir que seia ancorreta, mas si que yá nun ye ousada, por se cunsidrar ua forma arcaica(ber Dicionário da Língua Portuguesa Contemporânea, de la Academia de las Ciências de Lisboua), anque haba quien diga que nun se debe de ousar porque las palabras ambos i dois quieren dezir la mesma cousa i portanto la spresson ye redundante [cuido que esta última oupenion squece toda la stória de la spresson, cunsante la deixei arriba]. Mas la berdade ye que hai diconários que apreséntan essas spressones an uso (ber Dicionário Houaiss da Língua Portuguesa). Celso Cunha i Lindley Cintra (Gramática do Português Contemporâneo, p. 368) aperséntan ambos cumo numaral cardinal «que substitui os dois».
3. La forma mirandesa dambos a dous [de ambos a dous] ye caratelística de l lhionés, adonde se anclui l mirandés, nun benindo de l pertués, mas tenendo la sue ourige ne l lhatin, tal i qual cumo las spressones pertuesas apersentadas. Aqueilha spresson mirandesa ye correta i cuntina a ser ousada pul pobo mirandés mui amenudo. Por esso, nun bálen pa l mirandés la ouserbaçones de nun uso que son feitas a respeito de spressones pertuesas acumparadas.
02 de Nobembre de 2006
Amadeu Ferreira
«a ti dá-se-te, a mi nó»2006
(...) hai ua tie an Sendin que me diç “a ti dá-se-te, a mi nó". Agora senhor prossor Amadeu a bós estas causas de la Lhéngua stan-bos no sangre, you nunca fui mui buono an nanhue deilhas, nien a Pertués. Bou lendo l que poneis aqui, tengo la Cumbençon, bou bendo algue cousica, i algue palabra siempre me queda.
Tengo que screbir d’acordo cula Cumbençon, porque you nun quiero cuntrebuir para que nun haia ounidade.
Por bezes pongo-me a pensar na eiboluçion que eilha (la léngua) yá tubo. Habie un tiu na rue de l Baiunco, que era tiu Jesé Santiago pai de tie Lucinda i tiu Chico Santiago, abó de Guet, que dezie la palabra “antoce”, nunca mais la squeci, inda que la tenga oubido quando tenie cinco ou seis anhos, siempre le achei grácia i uso-la muita beç, quaije nunca mais la oubi, porque dezimos “anton”. Tiu Adriano Caparranas dezie muito la palabra “mercar”, an casa nunca la oubi, na rue ye ralo, dezie tamin “gazila”, tamien oubo mui pouco está palabra.
Por esso la lhéngua bai eiboluindo cunforme la bibéncia de las pessonas, i até la sue scolaridade tamien ten anfluéncia, algues de las sues caraterísticas perdírun-se, cierto, por esso you digo que nun oubi ciertas palabras de determinada maneira, inda que haba pessonas que las dígan dua maneira i outras doutra, andrento de la mesma tierra, mas se ten que ser assi a partir de agora, bamos anton alhá a screbir todos de la mesma maneira.
Hai parende uns dezuito anhos assesti a la única scuola de mirandés, dada pul porsor Domingos Raposo, el falou de la Cumbençon cumo iba a ser, i de la pernúncia de l “you” ne ls defrentes sítios. Dixo que an Picuote era “iou”, an Sendin “iau”, al fin quedou “you”, i “sou” ye eigual. Portanto bou a screbir “sou”, mas dezir digo siempre “sau”, oubrigado pul reparo senhor porsor.
zé mialito (01/11/2006)
[na trascriçon deste testo corregi alguns modos de screbir]
1. Ye un gusto, Jesé, tener estas cumbersas cuntigo i cun outros partecipantes. Ye berdade, a mi estas cousas dan-se-me. Hai giente que nun ye assi i nun ben dende mal al mundo nien a la lhéngua. A esta bonda que la fálemos i que la scríbamos, i yá mos queda bien agradecida.
Ye buono coincermos bien la lhéngua que falában ls nuossos antigos i respeitá-la, i assi respeitá-los a eilhes i a la sue mimória. A la par, nun mos podemos squecer que la lhéngua ye un ourganismo bibo, que demuda i se streforma cula bida que bai lhebando. Se assi nun fusse eilha nistante se morrie. Mas, antes de ls nuossos abós, la lhéngua tamien era çfrente i eilhes ajudórun a demudá-la al modo que la fúrun ousando ne l sou mundo, ne l sou die a die. Hai palabras que ban deixando de s’ousar i hai palabras nuobas que se pássan a dezir: cumo tal, quando you daprendi a falar la nuossa lhéngua, ne ls ampeços de ls anhos 50 de seclo XX, naide sabie las palabras telbison ou cumputador ou anternete i muitas outras. Ye assi cun qualquiera lhéngua.
Solo quando tubirmos un dicionário de mirandés ye que podemos ber las palabras que fáltan alhá, anque muitas yá se hában perdido: andar a saber deilhas pulas pessonas que inda las cunsérban ye un trabalho de todos nós i que nunca ten fin. Possiblemente haberá palabras que yá se perdírun para siempre por nun habéren quedado screbidas. Agora yá las podemos cunserbar, screbindo-las i ousando-las. Antoce, bamos a screbí-las i a ousá-las.
Se quejíssemos mantener la lhéngua siempre armana, para alhá de ser ampossible, siempre teneriemos un porblema: até adonde teniemos que ir al para trás ne l tiempo? Até al ampeço, quando naciu la lhéngua ou, até, quando inda nun eisitie?
Quanto a essas palabras que oubiste, antoce, mercar, gazila, possiblemente poderies acrecentar outras. Tamien you las oubi muita beç. Inda las uso hoije i tengo-las screbido an testos. Por eisemplo, mie bó Ana dezie siempre antoce i tamien antonce i l mesmo mie tia Marquinhas Fanega i muitas outras pessonas. José Leite de Vasconcelos usa algues bezes essa palabra [Estudos de Philologia Mirandesa, II], tamien na forma antoces. Mas rialmente yá ye ua palabra mui pouco ousada. Mie mai inda hoije solo diç gacilha, que fui assi que las pessonas le chamórun al gaz cidla, quando ampeçou a ser bendido por tiu Luciano. Quanto a la palabra mercar eilha inda ye mui ousada.
2. Yá que stamos a falar de las mudanças que la lhéngua bai sufrindo, podiemos preguntar: cumo serie l mirandés ne l seclo XIII? Nun lo sabemos. Mas podemos tener ua eideia bendo, cumo tal, l decumiento que apersento a seguir. Trata-se dun decumiento, screbido an Bregáncia, que ten ua doaçon feita por don Fonso Mendes de Bornes al Mosteiro de Moreiruola [Çamora] de bienes que stában an tierras nuossas coincidas, cumo Zenízio, Cortiços i Bal de Prados. Ten la era de l 25 de febreiro de 1256 i puode ser lido ne l Arquibo Histórico Nacional, de Spanha [A.H.N. Clero. Moreruela. C. 3.553. n.º 11 (10)]. Na queluna de la mano squierda deixo l testo tal cumo fui screbido ne l seclo XIII i na queluna de la mano dreita apersento-lo an mirandés moderno. Se bires cun atençon, las çfrenças até nien son assi tan grandes, inda que tenga habido eiboluçon. L testo ye algo grande (inda que seia solo ua parte), mas bal la pena coincé-lo pus, cumo outros, faç parte de l nuosso património stórico decumental.
| (...) Sabban quantos esta carta viren que you don Alfonso Melendez de Bornes esguardando el bien e ela alimosna e las oraciones que se faccen cada dia enno monesterio de Sancta Maria de Morerola polos vivos e polos muertos e maor miente por aquelos que fazen alguna alimosna de sous bienes enno monasterio por ende de mia sana voluntade en remission de mios pecados e que Dios me de hy parte en vida e en muerte ennos bienes e ennas oraciones que se faran enno monesterio sobredicho dou e outorgo a vos don Pedro per la gratia de Dios abbade e al convento dese mismo lugar ela tercia parte de todos mios bienes muevle e rayz convien a saber ela tercia parte de quanto que you hey e me perteneçe enna villa sobredicha de Bornes e en Cernadiela e en Val de Corteços e en Val de Prados e en outros lugares hu quier quelo you aya fueras ende aquelo que you hey en Nogueyra e este donadio vos fago specialmiente que vos don abbade e el convento fagades cadano anniversario por mia alma e outrosi que vos don abbade e los outros abbades que serran pos vos dedes pitanda al convento de pescado por remenbrancia el dia de miou anniversario e de aqui adelantre me quito e me parto de todas estas cousas de nomradas que vos eu dou e en iuro vos en ellas quelas ades e las posseades livres e quitas con todas suas pertenençias para siempre en nomre de vestro monesterio per iuro de herdade assi como las you hey ou devo aver. Outrosi vos dou et vos outorgo ela tercia parte de todos los bienes muevle e rayz que you ganar ou percalçar de aqui adelantre quelo tomedes e quelo ades depueys de mia muerte e outrosi mando miou cuerpo pora sepultura a vestro monesterio abuena fey que you atienda e agarde estas cousas que aqui son escriptas e que no vienga contra elas en vida nen en muerte per mi nen per miou mandado e nos don Pedro abbade e el convento sobredichos reçebimos de vos don Alfonso Melendez esta donaçion que no façedes en alimosna delas cousas que avedes en los lugares sobredichos que nos luego enjurades e delas outras que vos Dios dara que esperamos a vestra muerte assi como aqui ye escripto e prometemos de vos atender e de vos complir todas estas cousas por vestra alma asi como son escriptas e que esto sea mays firme e non pueda venir en dubda you don Alfonso e nos don abbade e el convento sobredichos façemos ende duas cartas partidas por a.b.c. e aselladas del seyello de mi don Alfonso e de mi don abbade e por mayor firmedumre rogamus ambas las partes al conceyo de Bregancia que ponga en ambas estas cartas sou seyello e nos el conceyo de Bregançia per ruego de don Alfonso Melendez de Bornes e del abbade e del convento de Morerola ponemus en estas cartas nostro seyello (...) | (...) Sában quantos esta carta bíren que you don Fonso Mendes de Bornes aguardando l bien i la limorna i las ouraciones que se fázen cada die ne l mosteiro de Santa Marie de Moreiruola puls bibos i puls muortos i maiormente por aqueilhes que fázen algua limorna de sous bienes al mosteiro por mie sana buntade an remission de ls mius pecados i que Dius me dé i parte an bida i na muorte ne ls bienes i nas ouraciones que se faran ne l mosteiro arriba dito dou i outorgo a bós don Pedro pula grácia de Dius abade i al cumbento desse mesmo lhugar la tércia parte de todos ls mius bienes mobles i raíç cumben a saber la tércia parte de quanto you hei i me pertence na bila arriba dita de Bornes i an Cernadiela i an Bal de Cortiços i an Bal de Prados i an outros lhugares adondequiera que you los haia afuora desso l que tengo an Nogueira i esta donaçon bos fago specialmente para que bós don abade i l cumbento fágades cad’anho anibersário por mie alma i tamien que bós don abade i ls outros abades que seran apuis de bós déiades pitança al cumbento de pescado por lhembráncia de l die de miu anibersário i daqui palantre me bou i deixo todas estas cousas nomeadas que bos you dou i juro-bos por eilhas que las háiades i las possúades lhibres i pagas cun todas las sues perténcias para siempre an nome de l buosso mosteiro por juramiento de ardança tal i qual cumo las you hei ou debo de haber. Tamien bos dou i bos outorgo la tércia parte de todos ls bienes mobles i raíç que you ganhar ou alcançar deiqui an delantre que los tómedes i que los háiades apuis de la mie muorte i tamien mando l miu cuorpo para sepultura ne l buosso mosteiro na buona fé de que you reciba i aguarde estas cousas que aqui son screbidas i que nun benga contra eilhas an bida nien an muorte por mi nien por miu mandado i nós don Pedro abade i l cumbento arriba ditos recebimos de bós don Fonso Mendes esta donacion que mos fazeis an limorna de las cousas que habeis ne ls lhugares arriba dezidos que lhougo mos jurestes i de las outras que Dius bos dará que speramos a la buossa muorte assi cumo aqui ye screbido i pormetemos de bos atender i de bos cumprir todas estas cousas por buossa alma assi como stan screbidas i para que esto seia mais firme i nun puoda benir an dubda you don Fonso i nós don abade i l cumbento arriba ditos fazemos aqui dues cartas partidas por a.b.c. i seladas cul selo de mi don Fonso i de mi don abade i para maior firmeza rogamos ambas las partes al cunceilho de Bregáncia que ponga an ambas estas cartas sou selo i nós l cunceilho de Bregáncia por rogo de don Fonso Mendes de Bornes i de l abade i de l cumbento de Moreiruola ponemos nestas cartas l nuosso selo (...) |
Adbirte-te un cachico a mirar pa las palabras que stan ne l testo de l seclo XIII i quedarás tan admirado cumo you cula aparecéncia antre eilhas i l mirandés de hoije. Serie arrado dezir que esse testo stá screbido an mirandés, mas si podemos dezir que stá screbido an stur-lhionés, la lhéngua mai de l mirandés. Mas ye un stur-lhionés que se falaba nesta region, yá que la scritura fui feita eiqui i lhebou l selo de Bregáncia, i fui del que l mirandés fui eiboluindo puls seclos afuora até chegar al nuossos dies, apuis de tamien haber recebido muitas anfluenças que fazírun del l que ye hoije.
3. Se mirarmos pa l pertués que screbie, cumo tal, Fernan Lopeç, ne l seclo XV, bemos que hai çfrenças mui grandes an acumparança cul pertués de hoije i nien por esso deixamos de dezir que era pertués l que el screbie.
Yá l grande poeta lhatino Hourácio, ne l seclo I de la nuossa era, screbie este poema tan guapo subre la mudança a que nesse tiempo staba sujeito l lhatin:
Assi cumo las florestas demúdan las fuolhas a cada anho,
caiendo-se las bielhas, tamien déixan de s’ousar antigas palabras,
i, cumo se dá culs ninos, dan frol i bíben las que hai pouco nacírun.
Nós i ls nuossos feitos stamos sujeitos a la muorte. Anque, recebido
pula tierra, Netuno ampare las armadas als Aquilones,
obra de rei; anque la lhagona, muito tiempo sin dar nada i buona pa ls remos,
deia de comer a las cidades al redror i spurmente l peso de l arado;
anque l riu demude la mala corriente pa las senaras,
lhebado por melhor camino: ls feitos houmanos morreran.
Tamien la balie i la grácia de las palabras nun quedará siempre beciosa.
Muitas, que yá se morrírun, tornaran a nacer, i zapareceran
palabras que agora stan na moda, se l uso assi lo quejir,
pus a el le perténcen l poder, l dreito i la regra de l falar.
[Hourácio Flaco, Arte poética, 60-72]
Cumo diç Hourácio, quien dita la lei de la lhéngua ye l uso que las pessonas fázen deilha. Ye essa regra que tu dizes por outras palabras: ... bou a screbir “sou”, mas dezir digo siempre “sau”. Assi ye que stá bien, pus essa ye la regra de la bariadade na fala, que nun podemos deixar morrer. I nun ye por demudar que ua lhéngua deixa de ser l que ye, çque se mantenga fiel a las sues caratelísticas.
4. Las rezones de mudança de las lhénguas son muitas. Mirando pa l mirandés de hoije, claro que stá sujeito a ua grande presson de mudança, cun fuorte anfluéncia de l pertués, por bias de çfrentes rezones, de que a seguir deixo algues: stá a passar de lhéngua solo oural a lhéngua tamien screbida; stá a passar de lhéngua de l campo a lhéngua ourbana, salindo de quemunidades fechadas para quemunidades mais abiertas i passando a ser falada por pessonas letradas i nun solo por pessonas que, l mais deilhas, nun sabien ler; ye ua lhéngua que stá a ser ansinada nas scuolas ou por outros modos i esso quier dezir que yá nun ye passada por cada família a la sue maneira, mas dun modo mais ou menos ouniforme; las çfrentes bariadades, que datrás solo se falában an cada aldé, agora aparécen a público por bias de la scrita i por outros modos, i por esso se ban anfluenciado uas a las outras.
Claro que tenemos de star atentos a zbios que baia habendo, quanto a ciertas regras fundamentales. Mas esso nun puode querer dezir que somos contra la mudança.
Inda que, cumo dizes, a ti nun se te deia,nun pares de t’antressar pula nuossa lhéngua, cuntinando a falá-la cumo la daprendiste i screbindo-la l melhor que podires. Esso sei you que se te dá.
10 de Nobembre de 2006
Amadeu Ferreira
L uso de l Ç, de l S i de l Z an prencípio de palabra2006
L uso de l Ç, de l S i de l Z an prencípio de palabra, sei que ténen uas regras mui simples d'antender i por esso, pa que you i todos quédemos a antender melhor quando se dében de ousar, gustarie que mos splicasse essas regras.
Pedro Marcos (7/11)
[na trascriçon deste testo corregi alguns modos de screbir]
1. La pregunta puosta por Pedro ye simples de splicar para quien sabe falar l mirandés, mas puode nun ser assi tan simples para quien solo agora ampeça a tomar cuntato cula lhéngua mirandesa, inda po riba por bias dun curso na anternete. Assi, bou a ber se cunsigo que todo quede claro para todos, ousando ua lhenguaige que nun seia técnica. Mas nun hai porblema, pus acá stamos para ir resolbendo las deficuldades que aparéçan. Para yá, la mie recomendaçon ye que tórnedes a oubir las liciones de fala adonde se trata de ls sonidos de las letras ç-, s- i z- an ampeço de palabra. Coincer esses sonidos ye eissencial yá que los bou a acumparar culs de l pertués, para melhor s’antender.
2. De las palabras que, an mirandés, ampéçan pulas letras ç-, s- i z- cuido que solo ten antresse tratar eiqui daqueilhas an que adepuis dessas cunsonantesben ua bogal. Aqueilhas letras tamien se scríben antes de consonante (eis. çpesa, screbir, zgraciado), mas trata-se de casos speciales de que eiremos a falar nas liciones. Cumo nun ye possible falar de todo al mesmo tiempo, hai que ir cun calma i dar-le tiempo al tiempo. Queda, antoce, claro que solo stou a respunder a aqueilhes casos de que falei arriba.
3. Cumo yá sabemos, usa-se ç- quando adepuis stan las bogales -a-, -o- i -u-, i usa-se c- quando adepuis bénen las bogales -e- ou -i-. An todos esses casos las letras ç- i c- ténen siempre esse balor (tal i qual cumo sona na palabra cidade). L porblema pon-se porque este sonido, an pertués, ye tamien repersentado por s-, yá que nesta lhéngua nun eisiste la scrita cun ç- an ampeço de palabra (mas eisistie ne l pertués antigo). Assi, l mais de las palabras que an mirandés améçan por s-, tamien ye por essa letra que ampeçan an pertués, cumo beremos abaixo, anque l sonido dessas dues letras seia mui defrente.
Quales son, anton, las palabras que sóbran i se scríben an mirandés cun ç-? Solo aqueilhas an que tamien nesta lhéngua l sonido de ampeço ye cumo na palabra cidade. Deixo a seguir ua lista de las palabras an que puode haber mais dúbedas, balendo tamien pa ls deribados dessas palabras:
| Mirandés | Pertués | Mirandés | Pertués |
| çacana çafado çafardana çafo çafira çafra çamarra çumo çumento | sacana safado safardana safo safira safra samarra sumo sumarento | çanfona çapato çarafin çaragoça çaranda çarrabulho çarumbato çoco çofá | sanfona sapato serafim saragoça ciranda sarrabulho sorumbático soco sofá |
La palabra pertués sacho, i sous deribados, ten an mirandés dues formas: çacho (mirandés central i raiano) i sacho (al menos ne l sendinés).
Tratando-se de palabras que se scríben cun c- an ampeço de palabra, porque ténen apuis las bogales -e- ou -i-, son mui ralos ls casos an que se scribe de modo defrente de la palabra pertuesa correspundiente. Aqueilhas que çcubri son las que stan ne l quadro a seguir:
| Mirandés | Pertués | Mirandés | Pertués |
| centinela cemaque | sentinela sumagre | cenceinho cergento | sincelo sargento |
3. Las palabras que, an mirandés, ampéçam por s-, segundo l dicionário an que stou a trabalhar, son mais de 2000. Mas tamien eiqui solo tratarei de ls casos an que al s- se sigue ua bogal i puode haber cunfusion cul pertués.
Ora l porblema ye que, an pertués padron (nó ne l de l Norte), la letra s-, an ampeço de palabra, sona siempre cumo l c de cidade. Las palabras que me parece que puoden traier mais dúbedas son las que stan a seguir (la mesma regra síguen ls sous deribados), todas eilhas an mirandés, i de que nun será defícele çcubrir, pa l mais deilhas, las sues correspundientes pertuesas:
| sábado sabedor saber sabor saca sacadielha saco sacrafício sacristan sacudir sagrado saia sal sala salbaçon salbaije salgueiro salir salsa salto | salude san sanar sancha sangre sanja sano santo sapinaige sardina sarta sartigalho sastifeito sebo secar seclo secreto seda sede | sefuoco segar segredo seguir segundo seguro selombra sementeira semiente sentar senténcia sentido sentimiento sentir sepultura ser serano serbir sereno sério | sermon seródio serpiente serrar serrar sessenta sesta séstia seta setembre siempre sierra siete silba sina soalheiro soba sobeio sobela sobérbia | sobra sobrado sobrar sobreiro sobrino sufrir sol soleira soltar soma sonido sopas sopron sorber sotángano soto soutordie suberrolho subertir subranho | subre subreceilha subrecena subruolho subruosso suco sudor sumir sonheira suogro suola suolo suolto suonho suorte suspiro sustantibo sustento sustituir susto |
Solo hai ua palabra mirandesa ampeçada por s- an que esta letra sona de modo çfrente de las que stan na lista arriba. Essa palabra ye Sabel. La rezon parece-me simpres: las pessonas léien cumo se se fusse (I)sabel i, portanto, l s- nun stubisse ne l ampeço, mas antre dues bogales.
Assi i todo çcubri ls seguintes casos de palabras que an mirandés ampéçan por s-, mas que an pertués ampéçan por c-:
| Mirandés | Pertués |
| semitério | cemitério |
| sublizado/seblizado | civilizado |
| setin | cetim |
4. An mirandés, la letra z ten siempre l mesmo sonido (cumo na palabra zebra), seia an ampeço, seia an meio de palabra. Essa letra nunca s’usa an fin de palabra, cumo yá sabemos, pus nesses casos ye sustituída por –ç (eis. feliç). An pertués sabemos que nun ye assi, yá que l sonido z tanto puode ser repersentado por esta letra, an ampeço de palabra, cumo por s quando este aparece antre dues bogales (eis. casa). Assi, an ampeço de palabra, l sonido de la letra z-, ten l mesmo balor an pertués i an mirandés.
Deixo a seguir ls eisemplos mais amportantes culas sues correspundientes pertuesas.
| Mirandés | Pertués | Mirandés | Pertués | Mirandés | Pertués |
| zabumba | zabumba | zás | zás | zirrar | zirrar |
| zaburro | zaburro | zebra | zebra | zoeira | zoeira |
| zagal | zagal | zelo | zelo | zoela | zoela |
| zagalote | zagalote | zero | zero | zumbar | zombar |
| zambunho | zambujo | zimbrar | zimbrar | zona | zona |
| zangon | zangão | zimbro | zimbro | zorro | zorro |
| zupiar | zupar | zunir | zunir |
Son poucos ls casos que an pertués se scríbem cun z- i an mirandés cun ç-. Ls que çcubri son ls que ban a seguir:
| Mirandés | Pertués |
| Çamora çamorano | Zamora zamorano |
| çurrapa | zurrapa |
| çurra | zurra (sova) |
I pronto, spero que tenga ajudado. Se dúbedas inda houbir, bamos a eilhas.
11 de Nobembre de 2006
Amadeu Ferreira«daprender» i «aprender»2006
... quiero saber porque se scribe "daprender" i donde ben este berbo; cunjugado na purmeira pessona de l presente de l andicatibo ye "you daprendo"?, siempre oubi "aprender" i nunca "daprender". Podemos screbir de las dues formas?
Auch [Maria da Conceição Gonçalves Lopes] (10/11/2006)
1. Las palabras son cumo las peinhas: cul passar de l tiempo, l mofo bai-se agarrando a eilhas i apuis tenemos que le raspiar la piel pa las coincer. La palabra daprender ye l resultado dun fenómino que se dou hai muitos seclos, al menos na Eidade Média, mas possiblemente yá ne l lhatin: la perposiçon de ajuntou-se cul berbo aprender i dou la palabra daprender (de+aprender).
Esse fenómino nun se dou solo cul mirandés, mas tamien cun outras lhénguas, cumo l pertués. Se furmos a ler ls scritores pertueses antigos tamien bamos alhá a ancuntrar essa palabra, que l pertués moderno yá nun la usa. L Leal Conselheiro i l Arte da Ensinança de Bem Cavalgar toda a Sela, screbidos pul rei D. Eduarte (ye assi que alhá aparece screbido, i inda hoije an mirandés tamien se diç Eiduarte) i ende ancuntrei bárias bezes la palabra daprender. Yá Gil Vicente usa las formas aparecidas, mas algo çfrentes, deprender, deprenderei, deprendeste i deprendi.
Nun tengo la certeza de las rezones de porquei se ajuntou la perposiçon de al berbo daprender. Ye possible que tenga solo a ber cul modo de dezir, mas cuido que la splicaçon seia outra: an lhatin habie ls berbos apprehendere i depprehendere, d’adonde benírun, an pertués, ls berbos aprender, apreender i depreender. Todas essas formas tenien sentidos mui aparecidos i ousában-se uas i outras. Cumo bemos por Gil Vicente, el ousaba deprender cul sentido de aprender.
An cunclusion, cuido que stamos delantre de dues palabras mirandesas (aprender i daprender), cul mesmo sentido, que benírun de dous berbos lhatinos çfrentes, mas tamien eilhes cul mesmo sentido: apprehendere que dou aprender i depprehendere que dou daprender. Assi, la palabra daprender ye mirandesa tanto cumo aprender i dambas a dues benírun de l lhatin, possiblemente yá zde l percípio de la lhéngua.
2. Algo aparecido al que se passou cul berbo aprender, passou-se cun outras pabras: a la palabra simples ajuntou-se la perposiçon de i dou nuobas palabras. Esso poderá haber acuntecido yá an lhatin ou solo mais tarde. Ls eisemplos son muitos, mas deixo eiqui solo alguns deilhes:
demudar (de+mudar);
demolhar (de+molhar);
dapartar (de+apartar);
debelgar (de+bergar);
denobielho (de+nobielho).
De todos estes casos, anque puodan tener ouriges i splicaçones çfrentes, hai que dezir trés cousas eissenciales:
- mantubírun-se an mirandés las dues formas, la simples i la cumpuosta, tanto se podendo ousar ua cumo la outra;
- la perposiçon de, nestes casos, nun funciona cumo un berdadeiro perfixo ou perdiu essa funcion (que tenie an alguns casos ne l lhatin) i, por esso, l sentido de la palabra nun ye altarado, tenendo las dues formas eisatamente l mesmo sentido;
- la flexon, seia qual fur, de la palabra simples i de la palabra cumpuosta, ye la mesma, de modo que coincendo ua se queda a saber la outra (por esso, l persente de l andicatibo de l berbo daprender ye tal i qual cumo Maria da Conceição diç, you daprendo).
3. Dizes, Maria da Conceição, que siempre oubiste dezir aprender, i oubiste bien, yá que essa ye ua forma tan ousada cumo la outra. Todo depende de las tierras i, rialmente, la forma aprender ye la mais ousada an Sendin. Mas eiqui usa-se siempre demudar, demolhar i debelgar, esto tenendo an cuonta ls eisemplos que deixei arriba. Puodes ousar la forma que quejires, que dambas a dues stan ciertas.
11 de Nobembre de 2006
Amadeu Ferreira
L mirandés, l sayagués i l alistano2006
Solo por curjidade: qual ye la relaçon, hoije an die, de l mirandés cula lhéngua falada an las aldés ne l outro lhado de la raia (tierra de Sayago, Çamora)
Tonux (08/11/2006)
[na trascriçon deste testo corregi alguns modos de screbir]
Esta ye ua pregunta que se puode respunder solo cun ua palabra:nanhue. La repuosta poderie ser çfrente an termos stóricos, tanto cul sayagués, falado na region de Sayago i na Ribeira de l Douro, cumo cul alistano, falado na region de Alba i Aliste. Tanto l sayagués cumo l alistano son lhénguas lhionesas i este último ye quaije la mesma cousa que l mirandés.
La berdade ye que nun conheço bien l stado an que esses falares stan nesta altura (la pregunta ye referida a hoije an die), anque saba que hai un mobimiento de defénsia de l lhionés nessas i noutras regiones. Alguns mirandeses (you sou un deilhes) ténen sido cumbidados para einiciatibas lhenguísticas que ténen a ber cul lhionés de l outro lhado de la raia, mas nun ten passado desso. Hai buona gana, mas las einiciatibas inda son algo lhemitadas.
Hai al menos ua rebista publicada an Çamora, El Filandar/O Fiadeiro, que ten publicado alguns trabalhos screbidos an mirandés, por bários outores mirandeses. Tamien ten habido einiciatibas a outros nibles, subretodo de la música i de l folclore, mas menos de la lhéngua.
Ye pena que las cousas stéian neste pie. La mie sprança ye que las cousas báian para algo de mais cuncreto, mais anstitucional, yá que aqueilhas son regiones que fálan ou falórun la mesma lhéngua que ls mirandeses i ténen ua cultura mui armana a la nuossa.
12 de Nobembre de 2006
Amadeu Ferreira
«de l» i «del»2006
Inda an relaçon a ua dúbida que you penso tener resolbida:
De l = do (an pertués)
Del = dele (an pertués)
Stá cierto?
Tonux [12.11.2006]
Tonux, l porblema que pones stá bien respundido. Mas, por agora, nun bou a zambolber mais la question, yá que bou a tratar deilha na licion subre ls pornomes pessonales.
15/11/2006
Amadeu Ferreira
«chober» i «chubir»2006
Fuora deste campo, bárias pessonas ténen preguntado quando se scribe chober i chubir, subretodo quando se scribe cun –u-, quando se scribe cun –o-, i quando se usa l ditongo –uo-.
Tenemos neste causo dous berbos çfrentes:
- chober (an pertués chover): scribe-se siempre cun -o-, mas este ditonga an -uo-, ne l persente de l andicatibo (chuobe) i ne l persente de l cunjuntibo (chuoba).
- chubir (an pertués subir): scribe-se siempre cun –u- i nunca ditonga.
Assi, ye mui simples çtinguir las dues frases seguintes:
- Mira cumo chuobe (an pertués: olha como chove);
- Mira cumo chube (an pertués: olha como sobe).
Stando cun algun atento, ye fácele nun dar erro nien cunfundir estes dous berbos.
27 de Nobembre de 2006
Amadeu Ferreira
«Marie» ou «Maria»?2006
Inda tengo muitas dúbedas. Bou anton you tamien a pedir splicaçones. Ua deilhas diç respeito por eisemplo al nome femenino Marie (un de ls nomes que mius pais tamien me dórun quando naci). Ye stranho! A mi nun me parece que l ditongo de la última sílaba desta palabra (que ye tónica) tenga la mesma prenúncia que la última tamien de palabras cumo: tenerie, outonomie, serie, habie, etc.
Anton nun se oube l sonido “a” ne l final de l nome “Marie” ( ou “Maria”?) an mirandés de la mesma maneira que an pertués? A mi, parece-me que si ou será que m' anganho?
Adepuis, hei-de pedir mais splicaçones... Mas antes, para que nun séian milhones de splicaçones, será melhor reler las liçones. Ala!
Ana Maria Fernandes
30.11.2006
1. Antes de mais ls mius parabienes a Ana Maria Fernandes (Ana Marie Fernandeç, an mirandés), por haber screbido l testo de la pregunta sien erros. I you sei que esso nun ye fácele, que hai que trabalhar.
2. La repuosta a la tue pregunta dá-se na poucas palabras: Marie ye ua palabra que acaba an ditongo creciente (-ie) i, portanto, lei-se cumo to las outras palabras que acában de la mesma maneira.
Ne l caso de Marie, la scrita ye armana al francés, anque se leia doutra maneira por rezones que eiqui nun antréssan, mas que Ana bien sabe.
3. Mas tenes rezon nua cousa, Ana Maria: l nome Marie yá se oube muita beç dezido cumo Maria, cun –a na fin (lei-se mais ou menos Maróia, an sendinés). Por esso nun admira que tamien lo tengas oubido assi. Mas essa ye ua eiboluçon de l nome mirandés, inda reciente, talbeç por anfluença de l pertués. Tanto an Sendin cumo nas outras tierras de Miranda siempre se dixo Marie, i assi debe de cuntinar a ser.
Ana, quando stubires cun tou pai, pregunta-le subre esto i berás l que el te diç quanto al modo cumo dezien ls antigos, inda nun hai muito tiempo.
30 de Nobembre de 2006
Amadeu Ferreira
«chuober», «ourtonhada», «uolhicos», «cúscaros»2006
Preguntas:
Senhor porsor s'inda bou a tiempo las mies dúbedas, ne l eisercício "Ditado al alrobés (3) cun uocos para anchir" son:
1-An la palabra chuober you botei fuora l "o" i debie ser l "u" cumo las reglas dízen ne l ditongo creciente. Pus achei que eiqui bos habiedes puosto un lhaço.
Será que hai las dues palabras?
Chober i chuber.
2-You botei fura l "r" na palabra ourtonhada, i nun era para botar nada fuora que la palabra staba bien. Porque you lhiguei este causo al Outonho.
Outonho>outonhada>outonhal
Adonde stá la çfrença?
3-la palabra "uolhicos", segui la forma de ls deribados de uolhos, pérden l "u" (ditongos crecientes). Uolhos>olhicos>olhada>olhadura
Porquei demúdan las dues letras?
4-La palabra "cúscaros".
Tamien se puode screbir "cuoscaros"?
5-Que horas son? Ye la ua.
You fiç uso de la forma l' (Que horas son? ye l'ua). Eiqui fui-me a studar melhor i yá dei por eilha, la palabra que ben apuis ampeça por bogal i nun ye "a" lhougo puode usar-se "la".
Faustino Antão
01.12.2006
Repuostas
Algues de las preguntas que Faustino Anton pon nun son fáceles. Mas ténen rezon de ser yá que, al screbir, nun tenemos que ousar siempre las mesmas palabras, pus que las regras de la lhéngua nun apágan la criatebidade i muito menos la bariaçon de la própria lhéngua.
1 – Quanto a saber se hai, an mirandés, las dues palabras chober i chuber, la mie repuosta ye, nó. Solo hai chober i chubir, de que yá falei na Repuosta a Preguntas 11. Cuido que Faustino Anton pon la pregunta porque tenerá ido a ber l Pequeno Vocabulário de Mirandês-Português, de l senhor padre Moisés Pires, yá que ende se scribe la palabra chuber (pertués chover) i alguns deribados, siempre cun –u-. Mas, caro Faustino, tamien poderás ber que nesse lhibro nunca s’usa la palabra chober. Anton, cuido que podemos cuncluir que solo hai ua i mesma palabra, i la pregunta a que tenemos de respunder ye la seguinte: scribe-se cun –o- (chober) ou cun –u- (chuber)? La mie oupenion ye la seguinte.
La nuossa palabra bieno de l lhatin bulgar plŏvěre (an lhatin clássico la palabra era plŭěre), assi cumo deilha benírun l pertués chover, l castelhano llover, l sturiano llover, yá que la palabra eisiste an todos ls romances benidos de l lhatin.
Cumo yá eiqui dezimos (ber licion 007), l ditongo creciente -uo- ben de l –ŏ- brebe lhatino (la seinha ˘ quier dezir que la bogal ye brebe), siempre que essa bogal ye tónica. Caso la bogal nun seia tónica scribe-se –o- simples. Ora, l ŏ de plŏvěre ye brebe, de modo que dará an mirandés –uo- siempre que ende caia la tónica. Assi, an chober, l –o- nun ye tónico, dende que tenga de se screbir –o- i nó –u-. I cumo puodes ber, Faustino, ye assi que se scribe an todos ls romances, cunsante ls eisemplos que dei.
Mas queda inda ua outra pregunta: anton se chober se scribe cun –o-, porque rezon se scribe chuba ou chuiba cun –u-? La rezon tamien ye eitimológica i ten a ber cula ourige de la palabra, que nun ye la mesma de l berbo, mas si l sustantibo lhatino pluvia. Ora l –u- lhatino dá tamien –u- na nuossa lhéngua, nun se ponendo ende l porblema de ser brebe ou lharga. Ye tamien pula mesma rezon que la palabra se scribe cun –u- an pertués (chuva) i an castelhano (lhubia).
Nun causo i noutro (plovere i pluvia) l grupo pl- lhatino de ampeço dou an mirandés (i an pertués) ch- [al menos nas palabras mais antigas de la lhéngua], l que ye ua caratelística que la çtingue de l castelhano, an que dá ll-. Outros eisemplos, an que a seguir a la palabra lhatina pongo la palabra pertuesa: plenu- > cheno; planu > chano.
2 -Yá quanto a la palabra Outonho i sous deribados cuido que se puode screbir tamien Ourtonho, pus assi se diç an çfrentes lhados. Ende até hai que le dar la rezon a Faustino, yá que la palabra Outonho i sous deribados ye la mais ousada, i ye aqueilha que melhor sigue las regras de l’ourige lhatina autumnu-.
Mas la berdade ye que an mirandés tamien se úsan las seguintes palabras: ourtuonha (canhona que dá filhos yá a fin de berano i an regra nun se crían), ourtuonho (yerba que nace culas purmeiras augas a fin de berano ou ampeço de l outonho, sentido an que ye ousada la palabra ne l testo de l eisercício), i outras aparecidas. Porquei este uso? Seguindo a Joan Corominas (DCECH – Dicionario Crítico Erimológico Castellano e Hispánico) essas palabras haberan benido de re+outonhar [eiqui l prefixo re- ten l sentido de repetiçon, quier dezir, yerba ou ramo de arble que nace outra beç], que tenerá dado retonhar. Este outor até ye de oupenion de que essas palabras haberan benido de l castelhano pa l pertués de Trás de ls Montes i de l Minho.
3 – Quanto a la palabra oulhicos l que se passa ye l seguinte:
- la palabra simples de adonde aqueilha deriba ye, cumo sabemos, uolhos;
- al formar deribados dessa palabra, l ditongo creciente queda an sílaba que nun ye tónica, i passa a ser ua simples bogal, ne l nuosso causo o-, l que darie la palabra olhicos;
- mas tamien sabemos que, an mirandés, l o- d’ampeço de palabra quando ye átono ditonga siempre an ou- (cumo bimos na licion 010, que you bos cumbidaba a tornar a ber), dende que la forma seia oulhicos.
Assi, Faustino, las palabras que apersentas scríben-se assi: uolhos > oulhicos > oulhada > oulhadura.
4 – Quanto a saber se eisísten las dues palabras cúscaro i cuoscaro [tierra que quedou dura cula gilada, que ten cumo sinónimo an mirandés touron], la mie repuosta ye mui simples: se assi son dezidas pulas pessonas, cuido que se dében de screbir las dues formas. You solo conheço la palabra cúscaro, mas sei que l padre Moisés Pires, na obra yá arriba citada, scribe cuoscaro. Se el scribe assi ye porque possiblemente assi dízen la palabra na sue tierra, Infainç, adonde recolhiu l mais de l sou bocabulairo i ende nun hai nada a dezir.
Talbeç la palabra ben de l radical kosk-, [you nun ponie d’aparte la palabra casca] que ye ua ounomatopeia de bater acontra ua cousa dura [mais ua beç sigo eiqui a Joan Corominas], i dalhá benirien ls castelhanos coscorrón, cuscurro, l aragonés currusco. Esse outor ten alhá bários outros eisemplos i an nanhun deilhes aparece l ditongo creciente [an castelhano –ue-], mas nun quier dezir que nun haba sítios de Miranda adonde se diga. Talbeç Faustino puoda ambestigar esso melhor, nun solo an dicionários, mas oubindo las pessonas quando puoda.
5 – Screbir l’ua nun se puode dezir que steia mal. La regra que you pus na licion 008, diç assi: «Mas se la palabra que ben apuis tubir la purmeira sílaba tónica i esta ampeçar por ua bogal, que nun seia a, yá se puode ousar tamien la forma simples la». Trata-se, portanto dua possiblidade mas nó dua oubrigaçon. Subre este assunto la Cumbençon Outográfica [pág. 27] trai solo la regra giral, que eiqui queda: «É utilizado (o apóstrofo) no artigo feminino singular, la, quando a palavra seguinte começa por vogal: l’alma».
03 de Dezembre de 2006
Amadeu Ferreira«ls rascapezes»2007
Sr Porsor,
Em primeiro lugar, quero agradecer-lhe por nos ter explicado recente e muito rapidamente o sentido duma palavra que aparecia no exercício 7: “ls rascapezes”! Assim ficamos a saber com que se divertiam os garotos de Sendim e das terras de Miranda, na altura do entrudo: autênticos aprendizes nas artes pirotécnicas!
Propõe-nos agora o exercício 8. Graças às explicações claras e precisas que pôs on-line, não será muito difícil, penso, levá-lo a bom termo; mas para isso talvez valha também a pena tentar compreender previamente todas as palavras que aparecem nas diferentes frases para completar.
Aproveito por conseguinte para dar conhecimento da tradução em português de três palavras que não entendia pessoalmente mas que acabei por encontrar (Talvez também possam ser úteis a todos os participantes que como eu ainda titubeiam bastante com certas palavras do vocabulário...):
“Ls arressaios” = As sinuosidades (do caminho)
“chimpar-se” = cair
“ambelesar” = adormecer
Mas por mais que eu procure, continuo a não saber bem o que significa: “egres” (íngremes, agras, dificultosas? Na frase 1) e sobretudo “remissacos” (2), “cantiados” (7) e também “cereijo” e até “castanho” (frase 6)...
Na ausência de dicionário completo e actualizado ou de tradução prévia mas útil, desculpe solicitá-lo mais uma vez, a si ou até aos outros participantes e colegas deste Curso que porventura podem saber o que estas palavras significam.
Contudo, parece-me essencial, para todos progredirmos correctamente, que consigamos compreender o sentido que transmite cada uma das palavras “dessa lhéngua mirandesa que ten bastante que se le diga afinal. Oubrigadíssima!“
Ana Maria Fernandes (09/01/2007)
1. Cun estas preguntas de Ana Maria, quedei cumbencido de algo an que ando a pensar hai algun tiempo: la necidade de un bocabulairo mirandés-pertués que tenga to las palabras que aparécen ne l nuosso curso. Até agora nun habie dezido nada, pus naide se habie queixado i porque l melhor modo de ansinar ua lhéngua ye ousando essa mesma lhéngua. La mie pension oumentou quando bi que cada beç mais giente que nun ye mirandesa ten benido a partecipar ne l nuosso curso.
Queda, anton, eiqui anunciado que bou a poner ne l curso un bocabulairo de mirandés-pertués que eirá sendo acrecentado al modo que fur necessairo. Bou a ampeçar cun un bocabulairo que fui custruindo al lhargo de quaije quatro anhos cun assento ne ls testos de mirandés que ténen salido ne l «Jornal Nordeste» i que nesta altura ten arrimado a 5.500 antradas. El eirá sendo acrecentado al modo que salíren palabras nuobas ne l nuosso curso.
Spero que todos téngan mais einiciatiba a aperponer cousas, i a preguntar, yá que este ye l purmeiro curso que dou pula anternete, an que l cuntato culas pessonas ye mais pequeinho i an que l porsor nun sinte tanto l que pénsan ls alunos i l modo cumo stan a recebir todas las liciones. Podeis cuidar que nó, mas la berdade ye que you tamien stou eiqui para daprender. Por esso, nun bos acánhedes de preguntar, de dar sugestiones i de craticar. Oubrigado a Ana Maria.
2. Bamos agora al segneficado de las palabras que Ana Maria pregunta (algues yá eilha le respundiu mui bien):
arressaio = sinuosidade (do caminho)
chimpar-se = cair, tombar.
ambelesar-se =. 1. Adormecer fora das horas normais para o sono. 2. Passar pelas brasas, dormir por pouco tempo e pouco profundamente. 3. Dormitar.
egre =1. Íngreme: l tiu yá era bielho mas nistante chubie aqueilhas scaleiras tan egres pa las campanas. SIN. ingre. 2. Difícil: la bida ye mui egre, mas nun hai que zanimar.
remissaco = 1. Curva, volta (de um caminho ou estrada): la strada ten tanto remissaco que inda me bou a agomitar. 2. Enfeite ou rendilhado complicado: tenie ua gaita toda chena de remissacos na punteira. 3. Canto, esquina: la casa ye pequeinha i solo ten remissacos, nun ten squadrie. 4. Ornamento. 5. Dobras do vestuário que fica muito largo.
cantiado = caibro
cereijo = o tempo das cerejas (Maio-Junho)
castanho = o tempo das castanhas (Outubro)
3. I pronto. Bamos anton a einougurar ua rúbrica nuoba ne l nuosso curso: Bocabulairo Mirandés-Pertués. Será puosto on-line ne ls próssimos uito dies. Assi, Ana Maria i todos ls outros yá podereis respunder melhor als eisercícios i, tamien, nun tener miedo de poner las preguntas an mirandés.
10 de Janeiro de 2007
Amadeu Ferreira
«pon» ou «pan»?2007
| Senhor Porsor, tengo ua dúbeda pequeinha. Segundo bou studando cunforme tengo tiempo las sues liçones i bou bendo an outros testos como se scríben algues palabras, cierto ye que dou muitos erros a las bezes por screbir a la priessa, i nien ber l que scribo ou por star a screbir i a pensar an outras cousas, mas adelantre. Segundo bi nua liçon hai algun tiempo, ou podie you tener quedado cun essa ampression to las palabras acabadas an Portués an -ão an Mirandés termínan an -on. Cumo eisemplo: são – son; opinião – oupenion; evolução – eibolucion. Mas hai ua palabra, que ye la palabra "pão", será pon ou pan? Como sabeis que la palabra ye outelizada muitas bezes para defenhir ua tiera de trio, para defenhir la semiente de trio ou até centeno, para dezir que ua tierra nun dá bun cereal, etc. Mas tamien ye aqueilho que metemos pa la boca. La mie dúbeda ye se dezimos pon quando comemos, i pan quando sumbramos, ou se ye pon para to ls casos, como la regra manda. Zé Mialito (14.01.2007) [na trascriçon deste testo corregi alguns modos de screbir] Repuosta 1. Mira, Zé, subre l –ão an mirandés yá falei algo na Repuosta a Preguntas (2), an repuosta a ua pregunta feita por Gabilan an 12/10/2006. Para ampeçar, l melhor ye ir a ber l que screbi nessa altura. Mas bamos a abançar algo mais, yá que nessa repuosta l porblema tenie a ber cula scrita de l –on ansendinés, i por que rezon la Cumbençon Outográfica de la Lhéngua Mirandesa habie aceite esse modo de screbir. 2. Quanto a la scrita de l –on an mirandés (ende ancluido l mirandés de Sendin), hai que tener bien persentes dues eideias: - l –onmirandés nun ye la mesma cousa que l –ãopertués; - an mirandés scribe-se cumo se diç an mirandés i nó cumo se diç an pertués. Assi, a la terminaçon –ão, an pertués, correspónden-le las seguintes treminaçones an mirandés (deixo alguns eisemplos, sien ser perciso star cun mais splicaçones): - on
- an
- ano
- un
3. Agarrando agora ls eisemplos que tu pones, podemos dezir: - La palabra pan,an mirandés, an todos ls sous segneficados (pão, semente de cereal, campo semeado de cereal), corresponde siempre al pertués pão. - la palabra mirandesa pon (de l berbo poner) corresponde siempre al pertués põe. |
- a la palabra pertuesa sãocorrespónden-le trés palabras defrentes an mirandés, cunsante l sou segneficado: son(de l berbo ser); sano (que stá de salude); san (que ye santo, cumo quando dezimos San Sabastian)
Assi, cuido que quedou clara l’eideia de que nien to las palabras acabadas an Pertués an -ão acában an mirandés an -on. Sendo assi, Zé Mialito, nestes casos puodes screbir mirandés cumo falas que nun tenerás porblemas: quando dizes pan scribes pan; mas se screbires pon esso yá nada ten a ber cun pan, mas cul berbo poner.
14 de Janeiro de 2007
Amadeu Ferreira
PS – Nun querie, Zé, deixar de te dar ls parabienes pula grande eiboluçon de la tue scrita mirandesa. Esto ye cumo ua tierra: se quedar an Santa Marina ou nas Fuontes, nistante se chega; mas se quedar para Faias Malas, yá lhieba mais tiempo. Mas chega-se na mesma, çque nun falte la gana de andar l camino.
«Bal la pena»2007
Talbeç haia un erro naqueilho que screbi ultimamente i que era destinado an particular a Francisco (Zé Mialito):
Ye possible que seia neçairo screbir “Bal la pena” cul berbo “Bal” sien la bogal “e” an final que ye normalmente la desinência de ls berbos an –er ne l Persente de l Andicatibo na 3ª pessona de l singular.
Antretanto, será que la eilison desta bogal “e” ye própria de la lhéngua oral (cumo ye l caso por eisemplo ne ls diálogos que hai ne l álbun de Asterix l Goulés*), podendo-se anton mantener essa mesma bogal na scrita?
Para resumir: “Bal” ou nun “Bale” la pena tentar saber como se scribe esta forma berbal de l berbo “baler” na 3ª pessona de l singular ne l Persente de l Andicatibo?
* p. 48, l amperador Júlio César para l centurion Caius Buonus: “Nun bal la pena... Bai a fazer la barba i apuis bás culs tous homes pa la Mungólia Anferior. Parece que ls bárbelos ándan an rebulhiço pulhi...”
Ana Maria Fernandes (18/01/2007)
1. La pregunta que pon Ana Maria nun ye fácele de respunder, cun todo bien splicado, sien que la repuosta se torne mui técnica i, por esso, menos antressante para muita giente. Bou, anton, a atalhar camino, citando alguns outores que tengo mais a la mano para quien quejir afundir mais, senó puode quedar pul punto 2.
2. L berbo baler [lhatin valere] ten na 3ª pessona de l singular de l persente de andicatibo la forma bal. Yá assi l’apersentou José Leite de Vasconcelos [Estudos de Philollogia Mirandesa, I, 1900, p. 431].
3. La caída de l –e [que benie de l lhatin], na fin de 3ª pessona de l singular de l persente de l anticativo de ls berbos an –er i an -ir, ye ua caratelística de l stur-lhionés.
Esse modo de scrita yá aparece ne ls decumientos mais antigos de l lhionés [menos ne l berbo pertencer], cumo an faç, ten, quier, pon, diç, ben [Erik Staaf, Étude sur l’Ancien Dialecte Léonais d’aprés des chartes du XIIIe siecle, 1907, p. 285-6], mantenendo-se ne l lhionés moderno [Rafael Lapesa, Historia de la lengua española, 1980, p. 487] i ne l sturiano [ALLA, Gramática de la Lhingua Asturiana, 199-200].
4. La regra apersentada ne l punto atrasado tamien eisiste an mirandés, inda que nun se deia an todos ls casos, l que nun bamos eiqui a zambolber. Deixo solo mais dous eisemplos que puoden lhebantar dúbedas, inda que por rezones defrentes.
La 3ª pessona de l singular de l persente de l anticatibo de l berbo salir ye sal. Assi aparece tamien na Cumbençon Ourtográfica [p. 57] i an José Leite de Vasconcelos [ob. cit. p. 443].
La 3ª pessona de l singular de l persente de l anticatibo de l berbo doler ye duol. Na mie oupenion, cuido que esta ye la forma cierta, inda que na Cumbençon [p. 49] apareça cula forma duole. Assi, cuido que será de seguir a José Leite de Vasconcelos [ob. cit. p. 434] que usa la forma duol, yá que essa forma nun solo me parece star mais d’acuordo cula spresson oural, cumo tamien respeita aqueilha regra que deixei arriba, abonada por bários outores i decumientos. Assi i todo, deixo l abiso de que las pessonas nun ténen que seguir la mie oupenion, yá que, neste causo, l berbo doler aparece cunjugado na Cumbençon.
Spero que tenga balido la pena tentar saber cumo se scribe l berbo baler na 3ª pessona de l singular de l persente de l andicatibo.
19 de Janeiro de 2007
Amadeu Ferreira«ampresso» ou «ampremido»?2007
Na senda de las dúbedas eiqui lhebantadas, hai ũa palabra an que la cungugaçon verbal tamien me sucita que ye l berbo ampremir:
diç-se, l papel fui ampresso
ou l papel fui ampremido
An pertués nun tengo dúbedas cumo se scribe, mas ne l 1º lhibro d'Asterix, stá "...
fúrun ampremidos trés mil eisemplares ..."
um abraço als studantes de mirandés
Gabilan [20 de Janeiro de 2007]
[na trascriçon deste testo corregi alguns modos de screbir]
1. La repuosta a la pregunta de Gabilan ye simples: l partecípio passado de l berbo ampremir tanto puode ser ampremido ou ampresso.
Este ye un de ls chamados berbos abundantes, que admíten dues formas an ciertos causos, subretodo ne l partecípio. I esso dá-se tamien an pertués, anque puoda nun ser culs mesmos berbos.
[Queda eiqui la seguinte nota subre l partecípio deste berbo an pertués: cul sentido que ten na frase de l Asterix, apersentada por Gabilan, tanto se puode ousar imprimido cumo impresso; se fur ne l sentido de «fazer ganhar movimento» solo se usa imprimido. Eisemplo: foi imprimida grande velocidade à roda].
2. L partecípio passado, rigular, de ls berbos mirandeses forma-se [an regra, mas nien siempre, cumo an coubido, de caber] zde l anfenitibo pessonal, sustituindo l sufixo –r por -do.
Assi, tenemos:
| 1ª cunjugaçon | 2ª cunjugaçon | 3ª cunjugaçon |
| beilado | dolido | benido |
| amado | calcido | bencido |
| cantado | comido | bibido |
| calhado | molido | salido |
| ancarambinado | stendido | tenhido |
L bogal temática –e, de la 2ª cunjugaçon, demuda an –i por anfluença de la bogal temática –i,de la 3ª cunjugaçon.
3. Mas hai ciertos berbos mirandeses que ténen dues formas ne l partecípio passado, ua rigular i outra eirrigular, mesmo que an pertués muitos yá solo téngan ua deilhas. Eisemplos:
| 1ª cunjugaçon | 2ª cunjugaçon | 3ª cunjugaçon |
| ganhado / ganho | amponido / ampuosto | abrido / abierto |
| gastado / gasto | fazido / feito | cubrido / cubierto |
| pagado / pago | ponido / puosto | çcubrido / çcubierto |
| soltado / suolto | tenido / tubido | dezido / dito |
| stubido / stado | trazido / traido | screbido / scrito |
Dambas las formas son ousadas, bariando esse uso cunsante las situaçones.
Cumo yá deixe arriba, estes berbos que ténen mais de dues formas cul mesmo uso i sentido ye questume chamar-le berbos abundantes. Ora essa abundança bei-se subretodo ne l partecípio, inda que se puoda tamien ber an outros tiempos.
Desses berbos deixo eiqui ua nuoba lista, que nun garanto que seia cumpleta, anque déban de acrecentar-se-le ls berbos cumpuostos zde ls eisemplos dados:
| 1ª cunjugaçon | 2ª cunjugaçon | 3ª cunjugaçon | |||
| aceitado | aceite | acendido | aceso | ampremido | ampresso |
| antregado anxugado | antregue anxuito | arrependido benezido | arrepreso bento | çtinguido | çtinto |
| spulsado | spulso | eilegido | eileito | ||
| matado | muorto | morrido | muorto | ||
| salbado | salbo | prendido | preso | ||
| rumpido | roto | ||||
Nien siempre estas dues formas de l partecípio passado se úsan de l mesmo modo. Mas esso son yá porblemas de sintaxe, que nun quiero traier parqui antes de tiempo, yá que aperséntan specialidades que eiqui lhebarie mais páiginas a apersentar.
20 de Janeiro de 2007
Amadeu Ferreira
«capon»2007
Senhor porsor yá un tiempo que ando para bós fazer esta pergunta de adonde ben la palabra "capon" que se diç "capão".
Benirá de capa ou "capar"?
La última hai uns galhos (frangos) na zona de Penafiel que le cháman l Capão porque l cástran quando ye pequeinho.
Ou benirá de capa?, porque se farien abrigos outrora con montes de leinha. I capon ye manolho de bides que nun se úsan cumo sítios como en Sendin. I culhas nun serie mui defícele fazer un abrigo que serberie de capa.
Oubrigado
Zé Mialito (03/02/2007)
Repuosta
1. Yá muito tiempo que me fago la mesma pregunta que Zé Mialito mos trai eiqui. De l que ambestiguei i pensei subre esse assunto, bou eiqui a deixar un resume, que nun passa de la mie oupenion. Para que cada ua (un) tamien puoda sacar las sues cunclusiones, deixo ls dados cumpletos, anque resumidos, de que me serbi.
Stamos a falar dua parte de la lhéngua, la de l’ourige, sentido i porcessos de formaçon de las palabras que muito tiempo me ten acupado i que ye mui cumplicada porque mos oubriga a ir por caminos an que, dua cierta altura palantre, parece que quedamos a las scuras. Assi i todo, bal la pena l sfuorço.
2. Bamos a ampeçar por deixar claros todos ls sentidos que la palabra capon ten an mirandés, i que son trés sentidos percipales:
- manolhico de bides, cortadas na altura de la poda;
- frajoneiro que crece pouco i nun percisa de rodriga; ls frajones que dá esse frajoneiro;
- animal capado [puode bariar de sítio para sítio l animal a que se refire: an to ls lados se refire al galho; mas tamien se puode referir a cabalhos i buis; i até a homes].
3. Un segundo passo que bamos a dar ye ber se essa mesma palabra capon eisiste noutras lhénguas mais cercanas de l mirandés [lhionés, sturiano, pertués, galhego, castelhano i catalan], i quales ls sentidos que ten:
- an lhionés, capón apersenta-se solo cun un sentido: pollo, carneiro ou touro que fúrun capados. Assi i todo, an ciertos sítios de la region lhionesa de l Bierzo (Ponferrada i Campo) la palabra capon ye l mesmo que gabielha ou manhuço de cousas que fúrun cortadas (García Rey, 1934, 95);
- an sturiano, capón quier dezir: capa grande; staca de laranjeira ou limoneiro que s’anterra para que prenda; patata grande que se cuoze cun auga i sal; galho ou home capado; parte dun dedo que queda anegrado por un golpe;
- an pertués, la palabra capão apersenta ls seguintes sentidos: galo capado; variedade de feijão rasteiro, em Trás-os-Montes; molho de vides; gomo de frutos. Inda ten outros sentidos ne l Brasil [«bosque de mato virgem isolado no meio de um descampado», sentido que benirá de l tupi-guarani]; datrás, ne l Ouriente, an Ourmuç, era l nome dado a la «casa da balança» [palabra que alguns outores dízen que poderie ser ua modeficaçon de casa/cason]. L Dicionário do Falar de Trás-os-Montes e Alto Douro apersenta trés sentidos para capão: feixe de vides [Lagoaça]; galo [Lagoaça]; variedade de feijão rasteiro [sentido que yá aparece ne l Dcionairo de António Morais e Silva];
- an galhego hai ls seguintes sentidos percipales de capón: «qualquer animal castrado; feixe de ramos de pinheiro, atado com silvas retorcidas; feixe de vides; depresón da pataca no lugar do gromo»;
- an castelhano apersenta cumo sentidos de capón: home ou animal castrado; polho que se capa an pequeinho para se cebar; feixe de bides. Tamien l berbo caponar ten l sentido de atar las bides na cepa para que nun stórben a arar la binha;
- an catalan l berbo caponar ten a ber cun atar las bides cortadas de la cepa.
Desta pequeinha çcriçon que acabemos de fazer, cuido que podemos sacar, al menos, las seguintes cunclusiones:
- la palabra nun ye solo mirandesa;
- nun ye, an special, ua palabra lhionesa, que nien an sturiano nien an lhionés ten l special sentido de feixico de bides ou de lheinha, mas solo ls sentidos relacionados cun capar;
- ten mais ou menos ls mesmos sentidos an todos ls lhados.
4. Ls bários outores que cunsultei dízen que la palabra – quanto a todos ls sous sentidos - ben de l lhatin bulgar cappo, onis (lhatin clássico capo, onis), que quier dezir animal capado.
La berdade ye que alguns outores áchan stranho que tamien dende benga l sentido de feixico: uns dízen que l’ourige serie la mesma por un porcesso de metonímia; outros dízen que será dua ourige çcoincida.
Assi i todo, nun ancuntrei a naide que ponira esta palabra a benir de capa.
La mie eideia ye la mesma, mas cuido que hai que splicar melhor las cousas. Ye l que antento fazer a seguir, quanto al sentido de la palabra capon cumo pequeinho feixe de bides que se faç quando se pódan las cepas.
5. Cuido que la palabra capon haberá sido sacada diretamente de l castelhano. Nun será de squecer que muita giente de la tierra de Miranda, i de Sendin an special, iba a podar pa la Spanha, i ye possible que téngan traído la palabra cun eilhes, yá que l zambolbimiento de las binhas na zona de Miranda nun ye assi tan antigo [siempre houbo binhas, mas éran pouquitas] i tubo muita anfluença de l lhado spanhol. Este porcesso de las binhas fui yá splicado por Carlos Ferreira [Toponímia, Paisagem e Ambiente. Uma abordagem geotoponímica de Sendim em Terra de Miranda, 1993, Universidade de Salamanca, pp. 220-230].
Tenga sido assi ou nó, la berdade ye que la palabra capon ha de haber ganho un sentido mais lhargo a partir de l’anfluença de l berbo capar, an special porque este ten l sentido de cortar. Mas repare-se que nun ye un cortar qualquiera, mas l cortar de ls uorganos ligados a la reproduçon de ls animales. Essa mesma eideia haberá passado pa l corte de ls ramos de ciertas plantas, tamien eilhes ligados al fruito dessas arbles.
Se mirarmos bien al sufixo –on an mirandés, bemos que el apersenta muitos sentidos, a las bezes cuntraditórios. Ls mais amportantes son:
i. oumentatibo: abanon, abelhon, buldrejon, houmon, silbeiron;
ii. oumentatibo pejorativo: açagadeiron, cagon, choron, comilon, culona;
iii. deminutibo: calamon, carreiron, lhagona, rabon;
iv. ua caractelística de algo ou alguien, an regra cunsidrada negativa: drumenhon, queimon, refilon;
v. resultado dua acion ou porcesso: scaldon, arrodion, arregunhon.
Bendo bien, nun ye defícele anterpretar la palabra capon cun ajudas deste redadeiro sentido de l sufixo –on [inda que an capon nun stéiamos delantre dun berdadeiro sufixo dada la palabra lhatina que stá na ourige]: ye l resultado de l’acion ou de l porcesso de podar [cortar, capar], neste causo las bides.
L uso de l berbo capar cul sentido de cortar, stá mui persente an mirandés, anque siempre liado a cortes speciales: corte de ls uorganos sexuales; cortar l grilo dua yerba pa que creça pa ls lhados [ye l que se faç culas pepineiras, balancieiras, muloneiras, bobedeiras]; cortar l’auga cua piedra atirada por riba [capar l’auga]; cortar un cachico dun mulon ou balancie a ber se stan maduros [capar un mulon ou capar ua balancie]; cortar las azeitunas cun rachas para se curáren melhor [capar ou acerjar las azeitunas]
Assi, cuido que na ourige haberá habido ua anfluença antre capon i capar, que dou ls bários sentidos que la palabra tamien ten an mirandés. Pongo, portanto, de lhado l’eideia de metonímia, zde l sentido oureginal lhatino, que alguns outores abançórun.
Esta anfluença estará na ourige destes sentidos, mas nó de la palabra, cumo bimos. Mas nun passou dessa ourige, yá que la palabra capon mantubo outonomie an relaçon a capar, i por esso se diç acaponar [fazer capones].
Yá quanto als frajones capones cuido que l sentido será de séren mais gordos [tal i qual cumo ls polhos capones] ou, anton, de nun crecéren tanto, yá que son algo arranados i nun percísan de rodriga. Cuido que esse sentido haberá benido de l pertués, quando tamien parqui benírun esses frajones.
Eiqui queda, Zé Mialito, la mie splicacion. Culs dados que eiqui deixo ouxalá seia possible ir mais loinje.
4 de Febreiro de 2007
Amadeu Ferreira
«calamon»2007
Bin mais ua beç, nun só para agradecer la respousta a la pergunta anterior, mas tamien para fazer outra pergunta senhor porsor.
Outelizais alhá ua palabra que you nunca soube l que quier dezir, miu abó Joaquim, que fui el primeiro de ls mius abós a ir, chamaba-me Calamon. Inda hoije quando me lhembro del, la palabra Calamon ben a la baila. I you como nun sei l que quier dezir, penso que seia algo an pequeinho, maneira de tratar un garotico, nun sei, serie tamien ua palabra que caiu en desuso. Dezeis na buossa splicacion que ye ua regra de las palabras terminadas en on que Calamon ye deminuitiba, mas de quei.
Abraços
Zé Mialito (04/02/2007)
1. Ye mui antressante, Zé Mialito, ua pessona pensar subre las palabras. Para mi ye a modo ua paixon sien fin i passo muito tiempo atrás de las cuontas que las palabras cúntan, i quaije siempre son cuontas bien antressantes. La berdade ye que nunca me dou para ir a saber de la stória desta palabra calamon i solo agora l fago, por bias de la pregunta.
La palabra calamon siempre l’oubi muita beç, i por esso nun stou d’acuordo que seia ua palabra que tenga caído an zuso. Nó, eilha cuntina-se a ousar i depende de nós nun deixar que se muorra.
2. Antes de mais, bamos a stablecer l sentido rigoroso que la palabra ten, an mirandés [nun sei se s’usa noutras tierras mirandesas, fuora de Sendin], culs dados que you tengo nesta altura:
calamon ye ua pessona mui pequeinha [sustantibo]; ou diz-se dua pessona que ye mui pequeinha [adjetibo].
Mirando para algues notas que siempre bou sacando al oubir falar las pessonas, tengo l seguinte registro: esse tiu era un calamon, assi mui ruinico [mie mai, Albertina Moreno, an 2005]. Nunca oubi la palabra aplicada sien ser a pessonas.
Quanto al uso de la palabra, tenemos que çtinguir dous usos mui defrentes, que tamien fázen la palabra ganhar sentidos defrentes:
- quando aplicada a pessonas yá adultas, la palabra ten un sentido depreciatibo, quier dezir que la pessona nun solo ye pequeinha fisicamente, mas que tamien bal pouco ou ten pouca fuorça;
- quando aplicada a crianças, ten un sentido carinoso, ye l mesmo que chamar pequenino a la criança. A la moda del, era nesse sentido que tiu Joaquim aplicaba essa palabra al nieto, Zé Mialito; parecendo que nó, era un modo de el manifestar ls sous sentimientos de carino pul nieto.
3. Falta agora falarmos del restro: eisiste essa palabra noutras lhénguas? que sentidos ten an cada ua?
Cumo siempre fago, bamos a a fazer esse eisercício an relaçon a las lhénguas próssimas de l mirandés:
- Pertués - «calamão: ave pernalta de cerca de três decímetros de comprimento, com a cabeça vermelha, o dorso verde e o ventre violáceo. Habita à beira-mar e alimenta-se de peixes» [José Pedro Machado, Grande Dicionário da Língua Portuguesa]. La palabra nun aparece ne l Dicionário de la Academia das Ciências, nien dicionários tan cumpletos cumo l Houaiss ou l Grande Dicionário de la Porto Editora tráien la palabra.
- Galhego – «calamón: ave pernalta de cabeza vermella e corpo verde por cima e violáceo por baixo» [Isaac Alonso Estravís, Dicionário da Língua Galega, 1995].
- Castelhano - calamón: 1. páixaro de las augas, de quelor azul, i l bico, frente i patas burmeilhos; 2. crabo cun cabeça an forma de boton; 3. cada un de ls palos cun que s’assegura la biga ne l lhagar de bino ou azeite; 4. la parte de riba de la baláncia romana adonde s’assegura la bara i se colga [Diccionario de la Lengua Española, de la Real Academia Española, 21ª ed.]
- Lhionés - palo que se prende al jugo i que sirbe para arrastrar l trilho [i que an mirandés se chama tirante, antre outros nomes] para amuntonar la palha trilhada nas eiras [Janick le Men, Léxico del Leonés Actual, León, 2004]. La palabra fui decumentada nas seguintes regiones de Lhion: Bierzo, Maragaterie, Astorga, Cepeda, La Bañeza, Cabrera. Diç que la palabra benirá de l griego ύποχάλαμον, por bias de l lhatin calamus.
- Sturiano – calamón: 1. cabeça de cochino muntés, cortada de l cuorpo; 2. que ye teimoso, maluco [Dicionario de la Llingua Asturiana, de la Academia de la Lhingua Asturiana]
La cunclusion que podemos sacar apuis desta biaige ye para mos deixar algo zapuntados:
- la palabra eisiste an todas essas lhénguas;
- l sou sentido baria muito de lhéngua para lhéngua, inda que l sentido de un cierto páixaro mos aparece an pertués, castelhano i galhego;
- an nanhue dessas lhénguas ten l mesmo sentido que an mirandés, nien nada que s’apareça.
4. I que dízen ls outores quanto a l’ourige de la palabra?
- Todos parécen cuncordar que na ourige stará l griego tardiu ύποχάλαμον, que querie dezir panho cun baricas antrançadas, ou solo canha, palico. [estas anformaçones saqueil-las de Joan Corominas i J. A. Pascual, Diccionario Crítico Etimológico Castellano e Hispánico]. Tamien Janick le Men diç que la palabra lhionesa benirá de l griego ύποχάλαμον, por bias de l lhatin calamus.
- Al menos un outor [Corominas] diç que daqueilha palabra griega tenerá benido l árabe ‘abu qalamûn, i dende tenerá salido la palabra calamon pa las lhénguas eibéricas. Aqueilha palabra árabe quier dezir: panho de quelores relhuzientes, i que se fazie na Gécia antiga i an Eigito; páixaro que se chamaba assi por tener las prumas mui queloridas.
- Outros outores fázen benir la palabra de l lhatin calamus, que quier dezir canha, pruma, ou anton aqueilha parte de las prumas que éntra na piel de l páixaro [l que an mirandés chamamos canhuto, palabra que ten ourige ne l moçárabe qannût].
Ne ls dous purmeiros casos, la nuossa palabra, calamon, nun serie un oumentatibo, yá que benerie dreita de l árabe ou tamien de l griego. Yá se tubir benido de l lhatin, poderá ser cunsidrado un oumentatibo, cul sentido de canha grande ou pruma grande.
L mais cierto, ye que ls dous sentidos se hában cruzado i misturado na mesma palabra: l sentido de páixaro haberá benido de la palabra árabe, inda arrimado al sentido quelorido de l griego; ls outros sentidos haberan benido de l griego por bias de l lhatin.
Cuido que la palabra mirandesa solo parece fazer sentido quando la arrimamos al sentido que mos ben de l lhatin: palico, prumica, cousa pequeinha. Tamien sabemos que las prumicas de ls paxaricos quando stan a nacer son de dues culidades: l pelo de brugo [penugem, an pertués], i ls canhutos, que son ls tuoros de las prumas grandes. De todo esso se saca un sentido de cousa pequeinha, que puode ser carinosa pus ye algo que calha bien quando falamos de paxaricos. Tenerá sido essa l’ourige de l sentido de la palabra mirandesa calamon? Se fui, el yá ye mui antigo i perdiu-se l sentido oureginal, pus ne ls dies de hoije essa palabra yá nun quier dezir canhica ou palico, nien ls canhutos de ls paxaricos.
Ye natural que esse sentido de la palabra oureginal se haba perdido an mirandés [mas tamien se puode dar l causo de que la palabra yá tenga benido para acá culs sentidos que tem hoije], pus tamien se perdiu an lhionés, adonde ganhou l sentido dun berbadeiro oumentatibo, que agora quier dezir palo grande ou timon ou tirante para puxar l trilho.
5. Poderien ser sploradas outras possiblidades quanto a l’ourige i sentido de la palabra, mas sien tener mais dados serie andar a topa q’acerta. Haberie que buscar outras aplicaçones de la palabra, outras situaçones an que ye aplicada ou, até, outras formas aparecidas. Ende poderiemos aprossimá-la de outras raízes.
Por eisemplo, an mirandés [al menos an Sendin] ousamos la palabra çaramoco, que se usa subretodo cumo adjetibo i s’aplica a pessonas cul sentido de «bruto, burro, maluco; que ten la cabeça grande». Tamien essa palabra, inda que nun pareça, ben de l lhatin calamus i inda hoije an lhionés ten l sentido de «qualquiera cousa arredundada i pequeinha; tiçon pequeinho i redondo». Talbeç an mirandés tenga habido, neste causo, anfluença de la palabra «mouco», fazendo la palabra oureginal ganhar nuobos sentidos.
Tenerá-se passado l mesmo cula palabra calamon? Béngan nuobos dados subre l uso de la palabra i talbeç seia possible ir mais loinje. Por agora, ye melhor quedarmos-mos porqui.
6 de Febreiro de 2007
Amadeu Ferreira
«de meias», «da meias» ou «demeias»?2007
Dius bos dé buonos dies senhor porsor i demais cumpanheiros. De fato quien nun daprende Mirandés ye porque nun quiere.
Bengo para agradecer l que stá scrito na última liçon de l bocabulário cunforme l tiempo, ambora you la lisse quando yá staba quaije que a drumir, mas bou a lé-la mais bezes, de fato screbis alhá cousas que nunca me tenien chamado l’atencion.
I bengo a fazer ua pergunta sobre uas palabras. Adepuis de la lheitura de l dizideiro de senhor Faustino Antão, surgiu-me esta dúbeda dirá-se "de meias" ou "da meias" ou "demeias", ou de to las maneiras.
Abraços
zé mialito (24 de Febreiro de 2007)
1. Oulá, Zé, mais ua beç. Inda bien que assi bamos podendo falar i esso ye buono. Oubrigado pulas tues palabras quanto al curso, an que bamos todos fazendo l melhor que podemos, i ten que ser mesmo l mesmo l melhor pus essa ye la sola maneira de al mesmo tiempo respeitar las pessonas i respeitar la nuossa lhéngua.
La spresson de que falas oubo-la çque naci. Era questume an Sendin fazéren-se muitas couas a meias, cunsante l que fusse. Cumo tal: na matáncia cumpraba-se ua baca bielha a meias, porque nessa altura se fazie muito fumeiro de baca; inda you serie bien garotico i lhembra-se-me de miu pai arrendar d’a meias ua tierra de tiu padre Alfredo eilhi para la Xalina, mesmo daquel lhado de la Cruç.
L Código Cebil de 1867 traie alhá l cuntrato que se chamaba «meias», que era un cuntrato agrícola i podie tener algues bariadades, cumo tal: l duonho dun animal daba-lo a outra pessona pa lo criar i sustentar i apuis debedien ls dous l que resultasse de la benda [you conheço este cuntrato hai muito tiempo i quando le preguntei a Faustino Antão fui para saber mais por menudo i tener ua eideia de cumo staba spalhado i que pessonas lo praticában]; arrendaba-se ua tierra a quien la fazisse ponendo las çpesas al meio e dededindo tamien la colheita al meio.
Todos nós, subretodo ls mais bielhos, coincemos bien essas situaciones yá que an Sendin habie pouca tierra i ls que tenien menos tierras tenien que ir a arrendá-las nas aldés bezinas para colher pan pa ls filhos.
2. Las palaba «meia», antre outras cousas, quier dezir metade i yá s’ousaba cun esse sentido ne l seclo XIII. Inda cun esse sentido la ousamos an muitas spressones: meia quarta; meia jeira; meia manhana; meia tarde, etc. Quando se dezie solo meia, cumo medida de capacidade, esso querie dezir meia canhada, que era un litro.
La spresson «a meias» ou «de meias» yá stá decumentada zde l seclo XVI i ten un sentido jurídico, que se bieno a tornar rigoroso, al punto de esse cuntrato haber quedado rigulado ne l código cebil, inda que el yá benisse de l dreito questumeiro i que las pessonas patricában hai muito. Cuido que haberá sido cun essas práticas que la palabra s’antroduziu ne l bocabulairo de l mirandés, al mesmo tiempo que nel bocabulairo de l pertués, querendo nun caso i noutro dezir la mesma cousa. Portanto tamien an mirandés cuido que se debe dezir a meias, yá que la spresson de meias ou nun ye ousada ou ye pouco ousada. An mirandés usa-se mais la spressão «a meias», inda que se l’acrecente un «de» atrás, quedando assi: de a meias ou, cun eilison cumo ye mais cierto, d’a meias.
3. Esta spresson apunta para todo un cunjunto de regras jurídicas questumeiras, an que l mais deilhas yá nun s’úsan, mas que inda s’ousában muito quando you era moço: a meias, al tércio; a torna jeira ou a torna l burro; ou hourários de trabalho cumo ua manhana, ua tarde, ou meia manhana. Las pagas speciales de ciertos trabalhos: l ferreiro, l barbeiro, l pastor, l criado etc.; ou l uso de ciertos bienes cumo l forno, l’alquitara, l lhagar (d’ubas i d’azeite), l molino; las regras de las dúnias i de las bezeiras. I podie cuntinar. Todos esses cuntratos tenien un tiempo cierto para ampeçar i para acabar. I poderie cuntinar a falar de outros cuntratos, mas chega que nun fui desso que eiqui bin a falar.
Assi i todo, falo destas cousas i regras pus son partes amportantes de la nuossa cultura, de que al menos habiemos de guardar la lhembrança. Ye un studo ourganizado que stá por fazer i que eiqui neste sítio se poderie dar ua ajuda a esse lhebantamiento. Bonda que quérgamos i báiamos arrecolhendo ls eilemientos junto de las pessonas que inda bibírun todas essas cousas, debagarico i cun calma.
Mira Zé Mialito, ende stá algo an que tamien podies dar ua buona ajuda, cumo yá tenes feito cun outras cousas. Podie-se abrir un spácio para esso, talbeç eiqui ne L Sagrado, i als poucos las pessonas íban dezindo cousas.
24 de Febreiro de 2007
Amadeu Ferreira
Contratos questumeiros2007
La cousa mais anteressa nesses contratos questumeiros que falais, nun debe haber en muitos mais sitios do que en Sendin mas yá bai acabando, son las oulibeiras no terrreno de ls outros. Pul que oubserbo eisisten por dues razones: 1º Eiquilibrar partilhas; 2º por troca a lheinha.
Reparai que hai gente de outros lhugares cun oulibeiras no meio de tierras de Sendineses, principalmente de giente de Trabanca, Pradaton, Foente Aldé, lhugares cun menos giente que Sendin onde abundaba mais la lheinha.
Las meias, i el tercio yá num me lhembro, só de oubir falar. La paga pol uso de l forno ainda you la fiç muita beç. Mi bó mandaba-me quando you era garotico a fazer la paga a sue tia Carvalha pol uso del forno, na rue del Baiunco nun haveri até a binte anhos mais de dous três fornos, i pol que oubi en tiempos serie l´único onde tola gente amassaba.
Un spresson que nun sei l que ye l torna l burro oubi falar neilha mas nun sei l que quir dezir.
Abraços
zé mialito (24 de Febreiro de 2007)
1. Torna l burro ye algo aparecido a Torna jeira. Las defrenças son simples:
- torna a jeira: ua pessona bai a trabalhar para outra i esta paga-le cula mesma quantidade de trabalho, cunsante l cumbinado.
- torna l burro: ua pessona ampresta-le a outra un animal, cumo tal un burro ou ua mula, i esta apuis ampresta-le l sou animal cunsante l cumbinado.
La spresson torna l burro splica-se mui bien se arrecularmos eiqui hai uns anhos atrás an que, nun habendo inda tratores, la fuorça de trabalho era subretodo animal. L porblema percipal ponie-se cula giente probe, mas subretodo cula giente nuoba que se habie casado hai pouco.
Ne l meio de ls probes, ls casados de nuobo éran ls mais pobres, yá que inda nun habien ardado i las jeiras, a pagar, éran poucas ou nun las habie. Anton un casalico casado de nuobo l que buscaba era cumprar ua burrica, que assi yá podie ir a lheinha, a cargas, etc. Mas se arrendasse uas tierras i tubisse que arrar nun podie fazer esso solo cun ua burra, percisaba de outra. Antoce pedie-le la burra a outro casal nas mesmas cundiçones del i assi culas dues burras ou burros [ou ua mula i ua burra] yá podie arar. Apuis era solo trocar i la cousa iba andando, até que todo se resolbisse, yá que l suonho de qualquiera un era benir a tener ua junta de mulas ou de bacas i um carro culs aparatos todos, mas esso a las bezes lhebaba l sou tiempo.
Mas nun era solo para arar que l Torna l burro era amportante, mas tamien an ciertas ceifas an que ls animales nunca éran demais: por eisemplo na bendímia, era buono ajuntar bários animales para traier las ubas an asnales pa l lhagar. Mas esso solo era possible cun béstias de outras pessonas que las amprestában a Torna l burro, yá que eilhas tamien tenien que fazer la sue bendímia i ende trocában.
2. Essa question de las oulibeiras que ciertas pessonas de fuora [mas tamien de drento] tenien ne l meio de las tierras de ls outros, ten bárias splicaçones: a la ua las pessonas de las aldés de riba nun tenien oulibeiras i se podíssen tener ua ou dues yá era buono para eilhas, l que amostra que las oulibeiras tenien un cierto balor para essas pessonas; l mais de las bezes essas oulibeiras éran trocadas a pan, quier dezir, Sendin era tierra que siempre tubo giente a mais pa l pan que podie colher i anton íban a mercar pan a essas aldés i muita beç, nun podendo pagar lhougo, ampenhában ua oulibeira, mas cumo nun cunseguien pagar acabában por la perder. Mas habie outras situaciones, cumo las que diç Zé Mialito. Por eisemplo, an Bempuosta hai ua oulibeira que le cháman Oulibeira de la Fogaça i las pessonas dízen que l nome le ben de haber sido trocada por ua fogaça [tan grande serie la fame].
Faustino Antão, nun testo que puso ne l Forum, amostra bien cumo las pessonas de la tierra del, Genízio, íban a azeitunas pa ls lhados de Bumioso, yá que alhá nun habie oulibeiras.
25 de Febreiro de 2005
Amadeu Ferreira
«de peto» ou «dapeto»?2007
Senhor porsor será, de peto ou dapeto?
Miu abó Manel dezi de peto.
Un amio miu sendines, que an tiempos quedou el solo de moço a falar Sendinés/Mirandés diç dapeto. Cheguei-le a poner esta nomeada - dapeto.
Ambora you tenga muita deficuldade an saber al cierto quales son las palabras que quédan culas preposicones apegadas, tenerie de studar mais yá l sei. A mi dapeto sona-me cula preposiçon apegada, de peto yá nun me sona.
An muitos casos quando la preposiçon queda apegada a la palabra pareçe mais la lhéngua de l pobo, quando se zapega parece que la lhinguaige ye mais eiboluida. I será assi que queda scrita (cula preposiçon zapegada), ambora you guste mais de dezir culas preposiçones coladas a la palabra, sona melhor.
zé mialito
1. Eiqui stá, Zé Mialito, mais ua question an que inda nun habie pensado muito. Cumo siempre, bou-te a dar la mie oupenion. Bamos a ampeçar por zarredar l camino, quanto a outros sentidos que la palabra ten i apuis bamos a essa spresson.
2. Cumo sabes, Zé, la palabra peto, an mirandés, quier dezir bárias cousas: la machadica que queda por trás de la pedadeira; la parte de trás de l sacho, de la machada i outras ferramientas, a modo de pequeinho martielho, i que tamien se le chama la cota. Mas nun ye cun este sentido que la palabra ye ousada na spresson que Zé eiqui aperpon.
Este sentido que la palabra ten an mirandés tamien lo achamos an pertués [adonde tamien se usa peta, que tamien quier dezir mintira], an castelhano i an galhego. Mas nestas lhénguas ten inda outros sentidos que nun ten an mirandés.
Hai quien faga deribar la palabra de l lhatin pectus [peito], mas pul eitaliano petto [peito]. Mas you tengo muitas dúbedas i talbeç nun seia de poner d’a parte l berbo picar. Mas esso nun mos antressa, por agora.
3. Quanto a la locuçon adberbial de qua falas, á Zé, podemos dezir l seguinte:
- an pertués todos ls outores que cunsultei úsan la forma de peto, cul mesmo sentido que an mirandés; an galhego tamien úsan la spresson de peto cul sentido “de punta, mui de lhadeira”, eis.: o monte cai de peto;
- an castelhano nun bi que s’ousasse la spresson;
- an lhionés [Ancares i Maragaterie] i an sturiano usa-se a peto, cul mesmo sentido que an mirandés [cumo sabemos estas son las lhénguas de la família de l mirandés].
La spresson, an mirandés, quier dezir: d´aperpósito; cul único oubjetibo.
I an mirandés? You siempre oubi solo la spresson a peto ou d’a peto. L Pe. Moisés Pires [Pequeno Vocabulário Mirandês-Português] tamien solo ten las spressones a peto i da peto [ye assi que el scribe]. Por mi nunca oubi la spresson de peto, mas pul que Zé diç era ousada pul abó Manuel, ua pessona que falaba bien mirandés.
Até hai ua lindaina mirandesa an que s’usa la spresson a peto, pus diç assi:
«De l’arada bengo a peto a dezir-bos que me fágades l nible de l miu saio cun ribete, malbete i pie de galho, i l demais deixai-lo, que you nun sou asno cumo las outras».
4. I cumo se debe de screbir, a petoou d’apeto? Por mi será de ousar las dues.
Cuido que la spresson d’apetoamostra que la perposiçon a yá s’ouniu a la palabra i ye por esso que acabámos por le poner atrás la perposiçon de. Parece haber, ne l modo de dezir, ua cierta dúbeda quando a la palabra.
Cuido que algo de aparecido se passará cula spressones:
- a perpósito i d’aperpósito;
- afeito [afazer-se]i d’afeito [seguido, sien deixar nada para trás].
- a parte [a la parte, apartado] i d’aparte.
Ye bien possible que haba outros eisemplos mas, por agora, solo stou a ber estes.
07 de Febreiro de 2007
Amadeu Ferreira
PS - Tenes rezon, Zé, pus squeci-me mesmo de dezir l segneficadio de la spresson. Cuidei que staba alhá, mas a ber i ua parte de ls mius apuntamientos nun stan na repuosta que dei. Agora yá acrecentei. Oubrigado por stares cun tanto atento.
«chubir» i «chober» (2)2007
Sr Porsor,
Se nun s'amporta, agradecie que me ajudasse a cumprender qualquiera cousa...
Preguntei a mie mai cumo teniemos que pernunciar ls dous berbos “chubir” i “chober”. Achaba stranho que se screbíssen, segundo las reglas de la Cunbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa, dambos a dous cun l mesmo dígrafo “ch-“. Cunfirmou aqueilho an que you yá tenie pensado: esse dígrafo nun se pernuncia de la mesma maneira ne ls dous casos:
- [ch] ne l caso de l berbo « chubir » (“subir” an Pertués) cun l mesmo sonido, aparentemente, que an palabras cumo « xordo » (« surdo » an pertués) ou até “baixo” que se scribe i se pronuncia de la mesma maneira nas dues lhénguas; sonido a que, an fonética, se dá l nome de fricatiba.
- [tch] ne l caso de “chober” (“chover”) ou « machada » (« machado » ) tamien por eisemplo i a que, an fonética, se dá l nome de africada.
Se ls dous sonidos nun son rigorosamente ls mesmos (cumo ye tamien l caso an Pertués), nun antendo anton porque ls outores de la Cunbençon Ourtográfica decidírun screbir-los de la mesma maneira.
A nun ser que m’anganhe...
[Ana Maria Fernandes, 16/03/2007]
1. Cumo sabes, Aninhas, yá falei de la scrita desses dous berbos na repuosta a preguntas (11), an 27 de Nobembre de 2006. Bamos, anton a dezir mais qualquiera cousica. Desta beç nun hai muito que splicar, mas solo deixar claro l que la mai de Aninhas le dixo, i ende quedará todo claro.
2. La mai de Ana Maria ye sendinesa i fala bien sendinés. I l pai tamien. Se assi ye, eilha nun la poderá haber anganhado. L que se passa ye que Ana Maria nun antendiu bien l que eilha dixo. I porquei?
Porque an Sendin l mais de las pessonas nun dízen chubir, mas subir, assi mesmo a la pertuesa, sien nanhue çfréncia. Até mie mai, que yá ten 83 anhos, siempre se me lhembra de dezir subir. Quando le preguntei porque nun se dezie chubir, larepuostafui simples: esso era l que se dezie d’atrás i nien toda la giente.
Assi, l miu cumbite a Ana Miaria ye que torne a oubir la mai i l pai subre essa palabra i stou cierto que eilhes deziran subir, an que l «s» ye ápico-albeolar[nó xubir, an que l «x» ye palhatal].
Mas inda hai pessonas [mui poucas] an Sendin que dízen chubir [cun ch africada], tal i qual cumo an mirandés central i an raiano. Esso quier dezir que se diç de la mesma maneira que chober.
3. Todo bisto, podemos cuncluir:
- an mirandés tenemos las palabras chubir i chober, an que l «ch» ye, ne ls dous casos, africado i, portanto, ten que se screbir de la mesma maneira [sonidos rigorosamente armanos scríben-se de maneira armana];
- solo an sendinés, l mais de las pessonas yá muito tiempo [cuido que al menos de l ampeço de l seclo XX] que dízen subir, tal i qual cumo an pertués, cun «s» ápico-albeolar. Claro que se quejirmos screbir cumo se diç an sendinés, tenemos que screbir subir. Mas la berdade ye que la palabra mirandesa, an todas las sues bariadades, ye chubir.
Aninhas, se nun quedou claro diç i tornamos a falar.
Amadeu Ferreira
17 de Márcio de 2007
«chaça» ou «chassa»?2007
Senhor porsor la palabra "chaça" ou " chassa" nun sei que maneira se scribe, ye mirandês?
Quando iba-mos andar de bicicleta muitos ,i you tamien, dezimos "bamos de chaça a nadar ou a cerejas".
Penso qe "chaça" ouriginalmente se referie a ua bicicleta bielha, i fui na noussa zona amportada de l Mirandés pa l Portués.
Mas se se perguntar als ganapos 18, 20 anhos naide saberá l que quir dezir, you antre ls de l miu tiempo oubi-la muita beç.
Poderie-me ajudar a sclarecer esso, muito oubrigado.
zé mialito (03/04/2007)
1. Essa palabra de que falas, Zé, scribe-se chaça / chaço i ye mirandesa, mas tamien quemun al pertués i a outras lhénguas.
Mirando pa ls mius registros, sacados de oubir a pessonas mirandesas, muitas de Sendin, tengo ls seguintes:
- nun calces la meiaque tengo de le botar un chaço a ber se inda aguanta mais ua temporadica;
- tenie un bicicleta, mas aqueilho era un chaço que nin andaba.
Son esses ls dous sentidos que la palabra ten an mirandés i nun le conheço outros: 1. remendo botado ne l carcanhal dua meia [sentido que tamien eisiste noutros sítios de Trás ls Montes i de la Beira]; 2. cousa bielha, de pouco balor [sentido que ye quemun al pertués]. L purmeiro sentido ye mui quemun i antigo an mirandés. Yá l segundo cuido que ye mais reciente, até cumo se bei pulas cousas a que se aplica, i nun me parece que esse sentido seia oureginal de l mirandés.
Nós ls mirandeses tenemos tamien l berbo anchaçar, que quier dezir, botar un chaço, un remendo ne l carcanhal dua meia, cumo se bei por este eisemplo que oubi an Sendin: bou-me a anchaçar ls meotes que stan todos ancarcanholados [rotos ne l carcanhal]. Este berbo nun l bi ne ls dicionairos de pertués ou outros.
La palabra chaça / chaço ten bários outros sentidos an pertués, tamien eisistindo chazo an gallhego i an alguns falares lhioneses.
2. Nun sei qual ye l’ourige eitimológica de la palabra i nun me agrádan algues soluçones que se dan. Mas nun me parece defícil cuncluir que l sentido cun que Zé i ls rapazes de l tiempo del ousában la palabra, bieno de l pertués, i talbeç tenga eiboluído zde l sentido de remendo ou cousa remendada.
Para acabar, deixa-me dezir-te, à Zé, que ls «ganapos de 18, 20 anhos» sáben bien l que quier dezir chaço ou chaça. Pregunta-le i berás. You acabei de le preguntar al miu Juan, que ten 17 anhos, i respundiu-me a la purmeira, dezindo-me que la palabra ye popular antre la giente de l tiempo del, tamien an Sendin.
L que possiblemente menos giente saberá ye l sentido oureginal que la palabra ten an mirandés i tamien de la eisisténcia de l berbo anchaçar.
Un abraço, á Zé, i oubrigado por nun deixares que este nuosso diálogo se seque.
04 de Abril de 2007
Amadeu Ferreira
«abrie»2007
Buonas nuites Pedro,
Tenes rezon, que you habie de haber splicado essa scrita que ousei. Faziste mui bien an preguntar. La splicaçon ye la seguinte.
L cura Francisco Meirinhos screbiu la palabra «abrie», que a la purmeira parece ser ua forma de l berbo abrir, mas pul sentido se bei bien que ye ua forma de l berbo haber. I essa forma corresponde al Cundicional haberie.
Ora, se you screbisse la palabra assi, haberie, l berso quedaba cun ua sílaba a mais. Por esso, saquei-le ua sílaba, para que la palabra se podira ler cumo stá no oureginal. I para se antender que le tirei ua bogal pus alhá l apóstrofe '. Assi se splica la palabra hab'rie, que you ousei. Esta ye ua lhibardade poética para mantener l númaro cierto de sílabas ne l berso, que son siete.
La Cumbençon diç l seguinte:
«O apóstrofo (') representa sons que são suprimidos na fala... Nos textos formais evita-se o seu emprego». L que you fiç fui ousar l apóstrofe nun testo formal, para amostrar que fui tirado un sonido. Mas se nun se tratasse dun testo poético, esso nun serie possible.
Un abraço,
Amadeu Ferreira
12 de Abril de 2007
«assento» ou «acento»?2007
Buonas nuites Aninhas,
Si pones questiones bien cumplicadas, anque nun pareça a la purmeira, mas son questiones amportantes. Ye rialmente cumo dizes i tenes todo mui bien splicado. Yá outras pessonas me ponírun l mesmo porblema dezindo que nun podie ser assento, mas tenie que ser acento, por bias de la eitimologie. Mas son ls sous falantes que fázen las lhénguas i la berdade ye que se diç assento i nó acento, al menos an Sendin, tal i qual cumo you siempre daprendi. Se noutras tierras de Miranda se diç doutro modo you nun stou cierto, mas talbeç haba pessonas de l nuosso curso que mos puodan ajudar.
Cumo ye que todo esto esto se splica? You nun sei al cierto, mas cuido que, an resume, poderá tener a ber cul seguinte :
- cumo la palabra antrou pul pertués, talbeç quando las pessonas eiqui ampeçórun a ir a la scuola i a houbir falar an acentos, talbeç houbisse l’eideia general de que al sonido ç an pertués le correspundie ss an mirandés [sibilante predorsodental surda > sibilante ápico-alveolar surda], senó sonaba-le a grabe [analogie]; i esto porque eilhes la coincien la palabra assento, relacionada cun cousas scritas i dende la cunfusion de las dues palabras;
- na berdade, poderá haber habido anfluença de assentar cul sentido de scribir algo an lhibro, an que l resultado ye un assento [inda se diç an pertués, cumo tal, assento de casamento, aplicado al registro]; la palabra assento siempre se ousou cul sentido, antre outros, de decisão scrita.
Bendo bien, parece que esta palabra mirandesa nun passou de a modo un mal antendido de las pessonas, mas la berdade ye que fui assi que antrou i quedou na lhéngua. Ye assi que tenemos de la respeitar. Se esta ye la splicaçon, nun sei al cierto, mas talbeç ajude, yá que la eitimologie neste causo nun ajuda. Cuido que la palabra nun ye oureginária de l mirandés nien será mui antiga na nuossa lhéngua.
Outros eisemplos poderiemos traier, an que tamien hai un sonido i scrita defrente an pertués i mirandés, cumo tal cemitério / semitério. Talbeç haba outros eisemplos, que agora nun se me lhémbran.
Amadeu Ferreira
23 de Abril de 2007
«anchó», «çula», «talado»2007
Dius bos de bounas noites senhor porsor. Tengo uas pergunticas ligeiras sobre uas palabras. L´outro die ousei la palabra Anchó no Blog squeci-me que en mirandés ye Çula, ou la palabra Anchó tamien eixiste en mirandés? Outra palabra i yá que falamos de farramientas de carpinteiro, yé Talado haberá tradução desta palabra pal Portués? Yá li no bousso Blog de la fiesta deste fin de sumana de la Lhuz a que you cun pena mi nun podo ir, falestes alhá de Moveiros, e de la fabricacon del barro. L cântaro para fazer l´Azeite quando se partie l mandaba-lo benir da-lhá.
Miu abó quando fazie l Azeite de Nebro Chamaba-le cântaro de barro e no barrila. L cantaro era maior que la barrila cierto, mas nun fazie quinze litros como un cântaro de lata i nin me pareçe que fazi-se dieç. Ora siete e meio parece-me que serie ua remeia. Anton you pergunto-me a las bezes, i pergunto-bós porque ye que l le chamaba un cântaro, serie porque era maior que ua barrila serie porque a essa bazilha le chamarien assi en Spanha? I porque ye que nun le chamaban remeia se nin dieç litro fazie?
abraços
zé mialito
1. La palabra mirandesa pa l pertués enxó ye çuola, yá que aqueilha palabra pertuesa ou outra aparecida, cumo anxó, nun eisiste an mirandés. [Hai que tener atençon, yá que la palabra pertuesa enchó quier dezir ua cousa bien defrente, ye a modo ua rateira para perdizes.]
Essa palabra mirandesa çuola ben de l lhatin asciŏla, que dou tamien an castelhano i an sturiano azuela / zuela i an alguns sítios de Lhion dou azola, de que deriba l berbo azollar que ye zbastar cula çuola..
Habie ua çuola special que le chamában çuola de canal que, an pertués se puode traduzir por goiva, que era curba i ousada para fazer la forma de l pie ne ls chancos de madeira. An mirandés a la çuola de canal tamien hai quien le chame lharega.
2. Talado ye ua palabra mirandesa que tamien s’usa cula forma taladro [forma armana al castelhano] i que an pertués se puode traduzir por trado, mas que tamien se traduç por verruma ou broca, sendo que estas dues palabras tamien se úsan an mirandés subretodo berruma i broca.
La forma táladro usa-se an lhionés, an sturiano táladru. Todas las formas apersentadas bénen de l lhatin taratrum.
3. La palabra barrila, ye un deribado de barril i, anque pareça, l nome nada tem a ber cun barro: benirá de la palabra barrica de que nun se sabe bien l’ourige mas d’adonde bénen las palabras barrica, barriga i barril/barrila.
La palabra nun eisiste an castelhano normal, yá que ne l DRAE [Dicionário de la Academie Spanhola] ye apersentado cumo regionalismo de la Cantábria. Mas la berdade ye que essa palabra yá aparece an decumientos zde l seclo XI, cumo se puode ler nun decumiento de 1031: «et 1 uacca et 1 uedella et II portadores et 1 barrila et ipsam meam honorem de Brugars» [Léxico Hispánico Primitivo (siglos VIII al XII), Real Academia Española, 2004]. Sabemos que la region adonde essa palabra se usa bai muito para alhá de la Cantábria i se stende por muitas regiones de Lhion, cumo Çamora i Salamanca, sendo que eiqui al lhado, an Sayago, ye defenhida cumo “cantarilla de barro pequeña i de boca estrecha”, mas an outros lhados ten dues aberturas. [Janick le Men, Léxico Leonés Actual, I, León, 2002]. Tamien an sturiano hai la palabra barrila que ye para guardar bino ou cidra i que nun ye de barro, al menos normalmente.
An mirandés la palabra barrila ten siempre a ber cun algo an barro, que ye ancha al meio i questuma tener dues salidas arriba, de ls lhados, ua an bico para buer [pechorra] i outra mais ancha para anchir. Mas, nun cierto sentido la palabra bieno a ganhar un sentido giral para cousas feitas an barro i ousadas para guardar auga fresca, mesmo tenemdo ua forma defrente daqueilha que çcrebimos arriba.
Tamien an mirandés s’usa, an algues tierras, la palabra barril cun sentido de barrila. Assi, esta palabra nunca poderia haber benido de l castelhano, yá que ende nun s’usa essa palabra, que yá era ua palabra lhionesa.
4. Quanto a cántaro i cántara, podemos fazer la seguinte defréncia an mirandés:
- cántara, ye un cántaro de barro algo mais pequeinho, que ye ancha i cun gargalho streito, sien ua medida cierta;
- cántaro, tamien ampeçou por ser de barro, i era ancho cun gargalho algo mais streito; mas hoije la palabra cántaro yá solo se usa pa ls de lhata, pus se fur de barro hai que dezir cántaro de barro.
Querer fazer bater esses nomes cun litros [an giral, qualquiera medida de capacidade] ye mui cumplicado, porque esso de ls litros ye cousa que yá bieno mais tarde i nun fui por esso que ls nomes demudórun. Ye natural, Jesé Mialito que tue bó le chamasse cántaro al baso adonde fazie l azeite de nebro, porque era mais grande i la cántara era algo mais pequeinha. Nun sei se sabes, mas haber cousas de lhata an beç de cousa de barro, ten pouco tiempo, muito menos de cien anhos. Apuis tamien hai que lhembrar que se le daba l nome de cántaro a qualquiera oubjeto de barro que serbisse para lhebar auga: tie Angelina, que era tecedeira i moraba a la mie puorta, era coinida cumo tie Cantareira, porque eilha i l home fazien cántaros de barro [l home ye que era l berdadeiro cantareiro, que trouxo l oufício de Bempuosta para Sendin], quier dezir, canabarros bários, i tenien l forno de cozer esses barros ancostado adonde Fernando Paxareiro ten agora la sue casa, ne l Curral de ls Paroilas [Qualquiera die hei-de publicar un artiguico subre essa família de tie Cantareira na Mimória stórica deste sítio].
Habie un sítio special na casa - an regra quedaba na parede, mas tamien podie ser ua armacion de palo -, que era la cantareira, quier dezir, l sítio de la casa adonde se ponien ls cántaros cun auga, i esses cántaros éran de barro. Há de haber casas antigas inda cun cantareira, mas yá han de ser poucas, mas era un sítio amportante de la casa inda nun hai muito tiempo.
Tenemos la palabra remeia [que tamien se usa ne l pertués stramuntano] que era mesmo ua medida antes de ser ua basilha, i quier dezir metade de meia [re+meia] i fazie, an regra, alredror de seis litros [mas an Sendin faç 7,5] que era l mesmo de trés canadas [ua canada éran dous litros]. Mas la remeia nun corresponde a un cierto cántaro de barro, que solo mais tarde bieno a tener un cantarico de lhata [i nunca de barro, que you saba] que le correspundie, yá que datrás nun habie lhata, anque quien fura mui rico podie ousar cousas de cobre.
La palabra cántaro tamien se usa an pertués [cântaro], an castelhano [cántaro] i an outras lhénguas i dende que puodamos pensar que la palabra mirandesa nun bieno de nanhue deilhas mas tem ourige neilha mesma. Ben de l lhatin cantharus [i que yá bieno de griego] que era a modo ua copa grande cun dues asas. La palabra yá stá decumentada zde ls seclos XII- XIII. Diç Covarrubias, un dicionarista castelhano de l percípio de seclo XVII, que la palabra cántara era mais ousada quando serbie para bino i cántaro mais quando serbie para auga. Esso parece que corresponde a decumientos mais antigos que saquei de Léxico Hispánico Primitivo (siglos VIII al XII), Real Academia Española, 2004: nun decumiento de l reino de Lhion, de l anho 1047, diç-se «accepimus de uobis in precio pro ipsa uinea viiii solidos de argento et kantara de uino» [traduzo l lhatin: recebimos de bós cumo précio pula mesma binha 9 soldos de prata i ua cántara de bino]; nun decumiento de 1126 diç-se «et uno quarto de carnero et una cantara de uino.» [traduzo l lhatin: i un quarto de carneiro i ua cántara de bino].
An Spanha la cántara era ua medida de capacidade que medie alredror de uito azumbres [medida que yá bem de ls árabes], quier dezir, alredror de 16 litros, yá que l azumbre medie mais ou menos dous litros, cumo la nuossa canada. Ora esso, cumo ye fácele de ber, corresponde mais ou menos al nuosso cántaro i cuido que an mirandés nun s’usa la palabra cántara cun essa medida. Mas an pertués tamien se ousaba la palabra cântara i l sou deminutibo cantarinha [an Bergáncia hai la Feira das Cantarinhas, que bai a ser por estes purmeiros dies de Maio].
La regra, an mirandés, ye que quando l masculino i l femnino dua mesma palabra quieren dezir cousas de granduras defrentes, la cousa que ye dezida an femino questuma ser mais grande. Neste causo, an mirandés, la palabra cántara ye ousada para dezir ua cousa mais pequeinha que cántaro. I parece ser esse l uso que tamien se bei an lhionés, adonde la palabra cántara ten l sentido de cántaro pequeinho cumo ne l Bierzo, mas noutrois lhado tem l mesmo sentido que an castelhano, defrençando-se de l cántaro por tener dues asas an beç de ua ou por ser mais grande [Janick le Men, Léxico Leonés Actual, I, León, 2002].
I chega Jesé, que yá screbi muito. Cumo bés son notas suoltas, çculpa nun stáren mais ourganizadas, mas cuido que poderan ajudar a respunder a las questiones que pones.
28 de Abril de 2007
Amadeu Ferreira
Bruxas ou/i bruxos?2007
Nun gustarie de ser solo you a respunder a la amportante pregunta de Ana Maria. Cumo eilha mesma faç, tamien you eiqui deixo l zafio para que outras pessonas déian la sue eideia. Mas essa eideia cumben que seia dada tamien cun causos cuncretos de la lhietratura mirandesa, subretodo de la lhietratura oural mirandesa. L que António Preto mos cunta ne l poema ye de la sue eimaginaçon.
Hai subre l assunto de las bruxas ua lhiteratura mui lharga, mas nun ye isso que bamos a traier parqui, nien ls porcessos que fazírun sufrir tanta giente i até lhebórun a la muorte, subretodo na Ouropa Central i de l Norte. Talbeç mais tarde fálemos desso, subretodo porque nun hai ua mas bárias eideias de l que ye ua bruxa i cumben tener esso bien claro, para que nun stéiamos a falar de cousas defrentes ousando las mesmas palabras.
Bamos anton a abrir un spácio de scrita ne l nuosso curso, para que cada ua/un puoda cuntar cuontas subre bruxas i subre bruxos, se achar stórias dessas. Será mais un eisercício cumo outros que tenemos feito i que bou a abrir debrebe. Esso nun ampide que las pessonas báian dando eiqui la sue eideia ou cúnten l que quejíren.
Ampeço you por cuntar ua cuonta que me fui cuntada por mie mai, i que ten a ber cun un tiu de Sendin, cun fama de bruxo, que yá se morriu hai muitos anhos i que moraba pa l Baiunco. La cuonta, publiquei-la ne l Jornal Nordeste fizo hai dies trés anhos, ye screbi-la assi:
Ber l berde
To la giente se lhembra del cumo se fura hoije. Buona pessona i trabalhador si era, mas passaba por ser l bruxo mais fuorte de l lhugar. Cunta-se que todo se daba na passaige de la nuite a la manhana, nessa hora an que yá nun ye de nuite i inda nun ye de die. Talbeç porque passara las nuites an córrios, por mundos que la giente nin sabe mas que nun se dan bien cun este mundo que Dius mos dou para bibir. L cierto ye que, quando salisse de casa, yá debie de haber tornado a este mundo, an figura dun home cumo qualquiera outro.
- Antes de salir de casa tenie que ber l berde, senó ambruxaba to la giente. Nun podie mirar para naide.
- I se nun houbira berde, cumo tal no eimbierno, quando la niebe até sbranquenhaba l’alma?
- Nun quier dezir que tubira de ber algo berde. Ye un modo de dezir. Ber l berde era l melhor, mas bundaba que comira ua malga de sopas.
- I se nun tenie sopas ou algo al modo para comer?
- Quanta beç nun le passarie esso, cuitado!
- I l tiu sabie que ambruxaba assi la giente?
- Bó, nun sabie el outra cousa. Ua pessona, se lo bie al loinge, lhougo a la purmanhana, arrodiaba.
- I se nun podisse arrodiar, cumo tal nua caleija?
- Ende podie-se poner a mejar nua squina ou, you sei alhá, yá dependie de l’albelidade de cada un.
Porque será que hai pessonas que ándan d’oclos scuros lhougo a la purmanhana, quando l sol inda nien sequiera rumpiu?
Amadeu Ferreira (04 de Maio de 2004)
«lhata»2007
Hoije bou a preguntar ua cousa que me faç cunfuson hai muito tiempo. Porque ye que se chama lhata a ua vinha ou tierra pequeinha. A las bezes oube-se falar assi:
- Tengo alhi ua lhata de binha; Astanho pus las patatas na lhata de baixo.
Lhato en portués ye ua cousa grande, i lhata quera dezir cousa pequeinha an mirandés (an portués ye "restrito")? Será por esto que se usa an mirandés la lhata para defenhir ua cousa pequeinha? Sei que en Picoute la palabra tamien se usa, i no resto de l conseilho ousará-se?
zé mialito
(04 de Júnio de 2007)
[algues palabras deste testos fúrun modeficadas por mi, mas solo na forma de scrita]
1. La palabra lhata [lata an sendinés] usa-se an to las tierras de Miranda cul sentido de pequeinho cacho de terreno, de lheira/leira, an giral un terreno streito i lhargo. Nun stá cierto dezir que se trata de qualquiera cousa que seia pequeinha, mas solo ten a ber cun terrenos. An Infainç até hai l chamadeiro Lhatas.
Cun un sentido aparecido al mirandés ancuntrei:
- la palabra lhionesa lhata, que an senabrés ten, antre outros, l sentido de «parte de un prado» ou «prado pequeinho» (Sanábria);
- la palabra galhega lata que, antre outros, ten l sentido de «cacho de terreno estreito, buono para laboriar» [Dic. Estravís; mas ne l Dic. Xerais da Língua nun achei esse sentido].
La palabra lata eisiste an pertués i an castelhano, mas nun achei este sentido an nanhun dicionairo dessas lhénguas. Mas an Pertués eisiste la palabra cun esse sentido an muitos chamadeiros [ber MACHADO, Dic. Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa, adonde diç que la palabra lata quier dezir «courela, leira, belga]:
- ne l plural latas, an Barcelos, Braga, Góis, Guimarães i an decumiento de 1134 [eiqui aparece l chamadeiro Val de Latas];
- ne l singular lata, an Barcelos, Fafe, Guimarães, Miranda do Corvo, Corunha, aparecendo yá esse nome cumo chamadeiro nas Anqueriçones de 1258;
- tamien an Bumioso hai l chamdeiro latedo que tem l sentido de sítio de muitas pequeinhos terrenos.
Estes chamadeiros i ls decumientos de ls sec. XII i XIII amóstran que yá fui quemun, al menos an parte de Pertual, la palabra lata cun aquel sentido. Puls bistos, parece que se perdiu esse sentido a puntos de solo alguns dicionairos mais antigos l apuntáren cumo regionalismo [solo an Cândido de Figueiredo, citando Manuel Ferreira Deusdado que era natural de Riu Friu de Bergáncia i coincie bien la tierra de Miranda]. Tenendo esso an cuonta i que la palabra aparece cun esse sentido an partes de la Galízia, de Lhion i na tierra de Miranda, puode dezir-se que la palabra haberá sido ousada na Eidade Média an muitos sítios i lhénguas.
2. La nuossa palabra parece benir de latta, palabra de l baixo lhatin antigo (seclo VIII), que quier dezir ‘bara ou palo lhargo’. La palabra serie quemun al céltico i al germánico, i talbeç tenga benido de la família lhenguística daqueilha lhéngua. Yá stá decumentada ne l sec. XIII (Corominas).
Cumo «traba ou palo lhargo» la palabra lata usa-se an pertués, castelhano, galhego, sturiano, etc.
Alguns sentidos antressantes: an pertués ua lata ye tamien cada ua de las baras ou canhas que assegúran la parreira, dende benindo latada; an sturiano llata tamien ye ua pieça lharga i delgada de madeira de las que se amprégan para fazer portielhos pa ls prados; an lhionés lata quier dezir «traba, madeira sin le tirar la casca: cada ua de las canhiças de l carro; cada traba hourizuntal nua armaçon de madeira», carbalho nuobo i alto ou traba delgada adonde se assegúran las teilhas.
Nun sentido aparecido a este usa-se an algues tierras de Miranda la palabra latielha que ye cada ua de las baras hourizuntales dua canhiça. L sturiano lhatiella ten l mesmo sentido.
An Castro de Avelãs, Bragança, ua lata ye l ranhadeiro de l forno. Ne l Barroso Latas son palos que assegúran l cuolmo que cubre las casas tradecionales [Dic. dos Falares de Trás os Montes e Alto Douro].
3. Cumo ye sabido la palabra lata tamien ten l sentido de «lámina de fierro ou aço stanhado», stando cun esse sentido decumentada ne l sec. XV. Parece ser ua eiboluçon de l 1º sentido, referido an 2., i cun este sentido apareciu purmeiro an eitaliano i francés, dende habendo passado a las lhénguas de la península eibérica (Corominas).
4. Que se puode cuncluir de todo esto? Cuido que la palabra poderá haber ganhado l sentido de cacho de terreno, an giral streito i lhargo, por acumparança cun ua traba ou un palo lhargo. Será esta la rezon? Ls outores nun stúdan este sentido de la palabra porque nun l conhécen. Cumo bimos, las trabas chamadas latas dan para fazer a modo canhiças de ls carros i para tapar ls portielhos de las tierras. Dende poderie haber ua acumparaçon antre la forma dessas canhiças i ls terrenos, ou antre las canhiças i ls terrenos de que eilhas tapában l portielho.
5. Outra heipótese, que nunca bi tratada an lhado nanhun mas que me parece que tamien faç sentido, será de la palabra haber benido de la spresson lhatina terra lata, que quier dezir tierra lharga (comprida an pertués), quedando cul tiempo solo la palabra lata. Essas tierras son lhargas i streitas i talbeç de séren streitas háian tamien ganhado l sentido de pequeinhas, de cacho de terreno.
6. I pronto, eiqui quédan algues eideias subre la palabra mirandesa lhata / lata. Bei-se que hoije essa palabra, cul sentido de tierra streita i lharga, ou de cacho de terreno, se usa subretodo an mirandés, benindo a perder-se l sou uso cun esse sentido an outras lhénguas adonde yá eisistiu.
Amadeu Ferreira
5 de Júnio de 2007«bento» i «aire»2007
Senhor porsor cumo l anhopassado habie esta rubrica astanho tamin serie amportante.
You no primeiro eisercício bi alhá "bento" scrito. Ua lhéngua stará siempre a eiboluir i a buscar cousas a outras lhénguas, i esta (Mirandés) eirá a buscar al Pertués.
Çculpai-me mas you an micasanunca oubi dezir "l bento stá galhego, ou de baixo, ou de riba, ou fazie un bento". Se you falasse assi, an modo de caçuada an casa lhougo me dirien se you era de Trabanca a falar assi, sien çprimor para Trabanca.
Bien sei quemuita palabra destas se usán palaRaia, nun sei se este será l caso.
Masqueda assi splicado l porquei you digo porque quiero siempre falar a la moda de Sendin, i direi siempre aire (se ye assi que se scribe).
Çculpai-me que you an algues cousas nun puodo ceder.
abraços
zé mialito (25/09/2007)
1. Caro Jesé, yá mos coincemos destas andanças de las preguntas i repuostas i spero que cuntinemos amenudo este diálogo, que ye mui útele. I tu yá sabes que cuncordo cun todo l que dizes na question que pones, pus yá falemos de l assunto mais dua beç.
Ye berdade que an Sendin nunca se diç biento, mas siempre aire [inda que an Sendin se use al menos un deribado de biento, que ye bentosa]. Mas biento tamien ye palabra mirandesa, pus l mirandés nun ye solo l que se fala an Sendin, i sei que sabes i cuncordas cun esso. I, mira bien Jesé, diç-se biento, i nó bento que esso quier dezir benezido [quando you era garotico daban carolicos de pan bento na missa de demingo].
Deiqui tenemos de cuncluir que cada un debe de ousar l mirandés que daprendiu a falar, percipalmente ne l bocabulairo, cumo ye l causo de que stamos a falar. Assi, l percícpio que tengo benido a apuntar yue l seguinte: mássima bariadade na fala (i ne l bocabulairo, etc.) i ounidade na scrita. Defender i ousar la bariadade sendinesa que daprendiste Jesé, ye l que stá cierto. Todas las bariadades de l mirandés ténen la mesma balie i son mirandés cul mesmo dreito.
2. Bou eiqui a lhembrar l que screbi na licion nº 006, de l 1º anho, subre la ounidade de l i bariadade de l mirandés:
Percípios porque ten de se guiar la defénsia de l’ounidade i de la bariadade de l mirandés
L’ounidade de la lhéngua mirandesa nun tiraque se márquen bien las sues bariadades i las caratelísticas de cada ua deilhas. Ye bien sabidoque se ua lhéngua nun respeita la sue bariaçon, las pessonas an que la sue bariadade nun ye respeitada zantréssan-se dessa lhéngua i esse ye l camino maiscurtoparaacabar cula lhéngua.
L’ounidade i bariadade de qualquiera lhéngua dében de cumbinar-se por dous percípios fundamentales: ounidade de scrita, quier dezir, toda la giente debe de screbir de la mesmamaneiraou cun mui pequeinha bariaçon; bariadade de fala, quier dezir, cada un debe de falar cumo daprendiu. Anton, pregúntan alguas pessonas, qual ye l mirandés berdadeiro, l sítio adonde se falamelhor l mirandés? La repuosta solo puode ser ua: an todos ls sítios se fala bien l mirandés, yá que l mirandés, cumo todas las lhénguas, ye l juntouro de todas las sues bariadades.
L’ounidade na scrita sufriu ua eiceçon perpuosta pula Purmeira Adenda a la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa: premitiu, sien oubrigar, que ls sendineses podíran screbir cun -l- an percípio de palabra siempre que an outras bariadades de l mirandés se scribe cun -lh-. Yá atrás spliquemos bien esta situaçon.
L que you requemendo, Jesé, ye que baias alhá a ler essa licion toda, que ye clara i dá toda la rezon al que dizes.
3. Lhembro, Jesé, outro cachico de la licion 002 de l 1º anho an que se diç assi, subre la scrita puls sendineses:
Perguntaran ls sendineses: i cumo bamos a screbir? La 1ª Adenda a la Cumbençon Ourtográfica responde assi: se quejirdes podeis screbir solo cun l- an ampeço de palabra; mas tamien podeis screbir cun lh-, i esso nun ampide que na fala/lheitura dígades solo un –l. Por esta possiblidade tan simples ye coincer lhougo se stamos a ler un testo screbido por ua pessona de fala sendinesa, assi mantenendo ua çtinçon quemuita giente prézia. Mas hai ua recomendaçon a fazer: se screbirmos solo cun l- an ampeço de palabra, cumben abisar ls leitoresmenossabidos (i nun podemos squecer que l’anternete chega a todo l mundo) que nun stamos a screbir an mirandés normatibo, mas an sendinés, paraque nun cúiden quetodo l mirandés ye assi. La mie recomendaçon ye que se ponga na fin de l testo un abiso assi (ou aparecido):
Abiso:
Estetesto, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Léngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá solo screbido cun L- an ampeço de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.
Assi podemos mantener la çtinçon de l sendinés tamien na scrita, respeitamos la Cumbençon i nun anganhamos a naide.
Pula mie parte, tengo benido a screbir cada beç mais ls mius testos siempre cun lh- an ampeço de palabra i esso nun ampide quecada un leia a la sue moda. Assi se respeita un percípio fundamentalque eisiste an todas las lhénguas: mássima ounidade na scrita i bariadade natural na fala. La scuolha queda cun cada pessona, çque respeite las regrasque ponimos arriba.
Tengo bisto que you sou praticamente la solo pessona a ousar essa regra. Mas beio que tu, Jesé, la debies ousar pus stá de acuordo cul que tu defendes, i bien.
4. Claro stá, Jesé, que este ou qualquiera curso ten que ser dado para todas las bariadades de mirandés i tomando cumo base l mirandés central, que funciona cumo norma. Mas you sou sendinés i, claro stá, nun puodo deixar de tener esso an cuonta i nunca l scondo, seia na scrita seia na fala.
L’ourientaçon deste curso ye la seguinte, cumo sabes: defender la ounidade de l mirandés, mas pormobendo la mássima bariadade. Portanto, para cuncluir, solo tengo que agradecer la tue postura.
Cuntina assi, Jesé, que bás bien.
Amadeu Ferreira
27 de Setembre de 2007
«palumbicos» ou «palombicos»?2007
Ne l eisercício ampeçar II, la resoluçon de ua de las frases dezie: "habie alhá dous PALUMBICOS...."
You habie screbido PalOmbicos, por bias de cuidar que palombicos serie ua deribada de palombo i que nun se poderie demudar la raiç de la palabra mai an la deribada. Sei bien que antes de las nasalisaçones cun M,N se debe ousar U i tamien sei que eisistirá palumbar. l que you procuro ye: la regla de U antes de M/N bal siempre i nun se le bota fé a las deribaçones?
Çculpai la dúbeda ser tan de purmeira classe, mas a nun ser eiqui you nun sou capaç de ancontrar/ancuntrar sítio adonda la çfaga.
Alfredo (6/10/2007)
1. La pregunta que pones, Alfredo, nun ye fácele i sabes-lo bien. Por esso, tamien nun sei se la repuosta bai a ser buona, mas tamien eilha corresponde al stádio de antendimiento an que tengo las cousas.
Bamos a ampeçar pul que sabemos i adonde yá stá l eissencial. Na licion 007 de l 1º anho, dezie l seguinte:
«L zaparecimiento de ls ditongos crecientes ie i uo nas palabras deribadas
(...)
La regra que acabemos de apersentar lhieba a que palabras deribadas de outras que ténen ditongo creciente, déixen de tener esse ditongo: ie passa a ei uo passa a o. An todos esses casos de palabras deribadas, la sílaba tónica muda de sítio, cumo podemos ber ne ls eisemplos a seguir.
Eisemplos:
- piedra > pedreiro > pedreira > pedrica > pedregal;
- fierro > ferrico > ferreiro > ferrador;
- biendo > bendear > bendada; bendica;
- cuorda > cordel > cordeleiro > cordon;
- suonho > sonheira > sonhador.
Se l ditongo creciente uo ten a seguir un n (que nun steia ne l grupo nh) anton, an palabra deribada, passa a u.
Eisemplos:
- fuonte > funtica > funtana > funtanina;
- cuonta > cuntica > cuntador;
- puonte > puntica > puntalete.»
2. Esta ye ua regra que aparece na Cumbençon a perpósito de las deribadas de sílabas an que na palabra simples hai ditongo creciente, dando-se l eisemplo de funtica [p. 24]. Mas essa regra balerá para todos ls casos an que l grupo –on- ou –uon- / –om- séia átono, screbindo-se siempre –un- / –um-. Esso quier dezir que la scrita acumpanha l sonido de la palabra, que tamien ye altarado quando la sílaba deixa de ser tónica, tornando-se, assi, muito mais fácele la scrita i la lheitura de las palabras mirandesas. Buono serie que la Cumbençon tubisse çclarado essa i outras regras, mas bien sabemos que la Cumbençon nun tratou de todas las regras.
L que Alfredo stranha ye que se demude la raíç de la palabra mai. Mas que raíç i que palabra mai?
Cumo podemos ber, la raíç tanto demunda an palumbico cumo an palumbar (lhatin columbar), yá que dambas las palabras bénen de palomba (lhatin columba).
L mesmo se passa de fuonte (lhatin fontem) para funtana (lhatin fontana) i para funtanina (lhatin fontana+ina), i nien por esso la regra deixa de ser cunsagrada na Cumbençon.
Ye berdade que hai essa mudança, i fui essa la regra que fui cumbencionada, mas se agarrarmos la raíç lhatina bemos que ye palomba que se aparta de la raíç i nó ls sous deribados. Yá an fuonte se passa todo alrobés. Dende que you arribe pregunte, - que raíç i que palabra mai?
Anton, esso amostra que la regra cunsigue ajuntar l modo de formaçon, scrita i lheitura dun cunjunto de palabras, seia la sue raiç [mirandesa ou lhatina] –on-/-uon-/-om- ou –un-/-um-.
3. Eisemplos.
Dou ls seguintes eisemplos, para alhá de ls que yá stan arriba, adonde la scrita demuda nas palabras deribadas:
selombra > selumbriu > selumbron
chombo > chumbar > chumbadeiro
palomba > palumbar > palumbica
Quanto a berbos dou l eisemplo de dues formas berbales, an que la sílaba aparece cumo tónica (-on-, -om-) ou cumo átona (-un-, -um-):
ancuntrar: ancontro, ancuntramos (1ª pes. sing. i pl. de l pers. and.)
cumprar: compro, cumpramos (id.)
arrunsar: arronso, arrunsamos (id.)
asselumbrar: asselombro, asselumbramos (id.)
strelundar: atrelondo, atrelundamos (id.)
mundar: mondo, mundamos (id.)
runcar: ronco, runcamos (id.)
scunder: scondo, scundemos (id.)
zumbar: zombo, zumbamos (id.)
rumper: rompo, rumpemos (id.)
adundiar: adóndio, adundiamos (id.)
Eisemplos de algues palabras an que se bei la aplicaçon de la mesmaregra [i que an pertués se scriben cun –on- / -om-]:
cumbencido, cumbersar, cumbidar, cumbinar, cumbite, cumpadre, cumpanha, cumpanheiro, cumplicar, cumponer, cumprar, cumprir, cumpuosto, cumputador, cunceilho, cundiçon, cunfessar, cunfiança, cunfiar, cunfisson, cunfrarie, cunfundir, cunfuson, cungresso, cunjugaçon, cunjunçon, cunjunto, cunquistar, cunsagraçon, cunsagrar, cunseguir, cunseilho, cunserba, cunserbar, cunsolar, cunsulta, cunsultório, cunta-dedos, cuntaige, cuntapie, cuntar, cuntato, cuntenido, cuntento, cunterránio, cuntestar, cuntigo, cuntinar, cuntinéncia, cuntinente, cuntino, cuntrabandista, cuntrabando, cuntradiçon, cuntrafeito, cuntrairo, cuntrapeso, cuntraponer, cuntratar, cuntratiempo, cuntrato, cuntriçon, cuntrito, cuntrolar, cunturbar.
4. Mira Alfredo, se achares que puode tener antresse zambolber este diálogo, bamos a esso.
07 de Outuibre de 2007
Amadeu Ferreira
«zgubiar» / «zgobiar»2007
Caro Leonardo,
Eiqui te deixo l que poderie ser l'antrada de la palabra zgubiar/zgobiar nun dicionário mirandês-português:
zgubiar v. 1. Escorregar: sentou-se na peinha i zgobiou puli al para baixo. SIN. arrebalar, slubiar. 2. +se Escorregar: la lhatica zgubiou-se-le de la mano i caiu-le al poço. SIN. scucir.
Cuido que queda claro. Mas tenes rezon, esta palabra nun ye fácele oubi-la i you mesmo solo la oubi hai mui poco tiempo, de pessona yá cun arrimado a nobenta anhos. Ye daqueilhas cousas que se ua pessona nun registra pula cierta se ban a perder.
Un abraço,
Amadeu Ferreira
Tembrar i tremer an mirandés, subre ua pregunta de Zé Mialito2007
Antes de mais, buonas nuites, Jesé. Nunca deixes de poner preguntas, pus son las preguntas que mos pónen a pensar i a çcubrir l que nun sabemos ou a dar un melhor aliçace al que yá sabemos.
Siempre oubi dezir an mirandés tembrar i ls sous deribados, cumo tembradeiras, tembradela, tembraduro, tembradura. Fui essa la palabra que you daprendi zde siempre an mirandés. Sei que tamien se usa la palabra tremer, mas cuido que haberá antrado ne l bocabulairo mirandés hai pouco tiempo, por anfluença de l pertués, i nada me stranha que Zé Mialito solo tenga oubido esta. L berbo tembrar yá stá decumentado an José Leite de Vasconcellos [Estudos de Philologia Mirandesa, I, 1900, p. 285] i, mais achegado a nós, an Moisés Pires, Pequeno Vocabulário Mirandês-Português.
Tembrar ben de l lhatin tremulare, sendo palabra tamien ousada ne l lhionés de la Maragatarie (Eugenio Miguelez R., Diccionario de las Hablas Leonesas). Dízen Corominas-Pascual que essa ye la forma mais antiga i que ye dialetal, sendo la mais ousada na Eidade Média (Diccionario Crítico Etimológico Castellano e Hispánico - DCECH, temblar). An Deilão [aldé adonde se falou lhionés até hai uns anhos atrás], Bragança usa-se tembrão, deribado de tembrar,que ye ua pessona que tembra muito [Vítor Fernando Barros, Dicionário do falar de Trás-os-Montes e Alto Douro].
An castelhano i asturiano usa-se subretodo temblar, mas an castelhano tamien se usa, mas menos, tremer, cumo an pertués.
An cunclusion you dezirie:
- que tembrar ye palabra mirandesa i lhionesa zde la alta eidade média, quando la lhéngua se formou;
- que tremer antrou a fazer parte de l mirandés yá mais acerca de nós, por anfluença de l pertués, porparando-se para spulsar aqueilha forma, se por nós nun fur defendida.
23 de Outubre de 2007
Amadeu Ferreira
PS - Un die destes yá tornarei a falar de sgubiar i de slubiar.
Tritar, trites i triteiro2007
Buonas nuites Jesé i a todas i todos,
Tenes rezon, Jesé, tritar quier tamien dezir tembrar. Mas nun fui mie eideia sgotar todos ls berbos cun esse sentido. El correponde al tiritar que se usa an pertués i an castelhano, cul mesmo sentido que an mirandés. La sue ourige parece ser ounomatoipaica, quier dezir, ben de l sonido tir/tre que ua pessona faç repetidamente quando stá a tembrar.
Mas la palabra triteiro, nada tem a ber, inda que la forma para ende mos lhiebe. Quier dezir an mirandés, cumo diç Jesé: saltimbanco, un misto antre artista de circo, trapezista, i palhaço. Por esso, trites son todos ls mobimientos que faç l triteiro: dar saltos speciales, fazer de palhaço, arremedar, etc.
An castelhano corresponde-le la palabra titerero i an pertués titereiro. Nun caso i noutro essa ye la pessona que mexe ls títeres, que son a modo uns caramonos que se méxen por meio de cordeles que se púxan ou por meio dua mano que se mete andrento. Admite-se que las palabras pertuesas haberan benido de l castelhano i cuido que las mirandesas tamien poderan haber eiboluido zdende. L que ye antressante de ber ye cumo l sentido de las palabras eiboluiu. Tamien se aceita que l’ourige de la palabra títere será ounomatopaica.
Antigamente andában artistas de circo pulas aldés, que le chamában triteiros ou rebertos. Inda se me lhembra bien. I tanto fazien representaçones cun monhecros (títeres) cumo eilhes mesmos dában saltos i fazien palhaçadas. Assi, ls trites deixórun de ser esses monhecros para passar a ser todo l que era feito puls triteiros. Dende la palabra passou pa l uso quemun aplicando-se a atos de las pessonas acumparados als de ls triteiros.
Podemos preguntar-mos cumo ye que se eiboluiu pa la forma de la palabra mirandesa, i talbeç ende tenga habido algue anfluença de l berbo tritar ou outra palabra que ten a ber cun ua pieça de l carro, adonde roda l eixe, que le chamamos antriteiras i que an ciertas falas lhionesas le cháman triteiras ou triteiros. Mas nun sei se assi haberá sido ou nó.
24 de Outubre de 2007
Amadeu Ferreira
Antriteiras i coucelhones2007
Buonas nuites, Jesé,
Dizes que la cumbersa iba a acabar, mas bien bés que inda nó. Torneste hoije cula palabra antriteiras [an+triteiras], i faziste bien porque ye ua palabra bien guapa i que cuorre l risco de se perder porque respeita al antigo carro de buis i de mulas que stá a zaparecer. Un carro tenie dues antriteiras de cada lhado i podemos defeni-las assi: pieças de madeira que son metidas nos coucelhones i entre eilhas roda l eixe de l carro.
Hai lhugares de Miranda adonde le cháman triteiras, que ye la palabra de base. Esta ye ua palabra lhionesa, que se usa an bárias falas lhionesas, i por palabras cumo estas tamien se bei cumo l mirandés nada ten a ber cul pertués nien cul castelhano.
La palabra ben de l lhatin tractoria [de l berbo traho, que quier dezir puxar, arrastrar] que se refire a cousas que sírben para puxar, para arrastrar.
Eiqui acerca de la tierra de Miranda, an Fornos de Lagoaça, cháman-le estroitoiras/estroitoeiras, i sabemos que essa ye ua tierra de anfluéncia de la fala lionesa i ye essa ua palabra lhionesa que passou pa l pertués stramuntano. An Pertués de fuora de nuossa zona cuido que le cháman cantadeiras.
Para nun quedáren dúbedas, torno a ua palabra de que onte nun falemos i que ye aparecida cun todas estas de que tenemos benido a falar, mas que puode anganhar: ye l berbo antritar, que quier dezir «scaldar, meter las cousas an auga a ferber» i que ye algo que se faç culas tripas quando las stan a amanhar i assi al meté-las an auga i sacá-las lhougo a seguir quédan ancolhidas, cumo se stubíssen cun friu. Cuido que este berbo ben de tritar, de que falemos eiqui onte.
Arriba dixe que las antriteiras / triteiras éran metidas ne ls coucelhones. Este tamien éran pieças de l carro que se ponien de cada lhado, por baixo i al meio de las baras / ceda. An Binhais cháman-le coucilhões; an Freixo coicões/coucões; noutras partes, an pertués, tamien le cháman cantadeiras.
Tamien cuido que esta ye ua palabra lhionesa, yá que an bárias falas lhionesas se diç cocillón / cociñón / coción / cociyón (este an sturiano). Porqui se bei cumo tamien esta palabra mirandesa nun ten nada a ber cul pertués i mesmo cul castelhano.
Dízen ls outores que ben de l lhatin calcilione, de calx. cis > carcanhal.
I pronto, quédan eiqui mais estas palabras i ua rápida splicaçon. Serie antressante que algues deilhas se podíran aplicar als carros modernos, i esso solo nun acunteciu porque las anfluenças ténen sido outras i, l mais de las bezes, las pessonas que trabálhan cun esses carros nun adomínan bien l bocabulairo mirandés.
Solo mais ua cousa, Jesé, para acabar por hoije. Quien falou de meter l trobisco ne l eixe de l carro fui you. Bai a lhá a ler outra beç l blogue i berás. Muita beç, quando you era garoto i iba a acarrear cun miu pai, el me mandou a saber de trobisco para meter ne l eixe de l carro i assi nun ‘arder’. Essa era ua prática de Sendin, mas solo para quando nun se tenie a la mano xabon, ou borras de azeite, ou ua miolha de quenhon, que esses éran ls materiales de primeira.
25 de Outubre de 2007
Amadeu Ferreira
Bime i bimar2007
Buonas questiones que tu pones, á Jesé. Bamos a ua de cada beç: bime i bimar.
1. Bime i brime
Tenes rezon quando dizes que nunca oubiste dezir brime, mas siempre bime, pus ye assi que se diç an Sendin. Portanto, até ende, stá todo bien. Se tornares a ler las notas que deixei a la traduçon de l guapo testo de Trindade Coelho [que nun chegou a ser coneilho, cumo tu dizes], berás que you digo esso mesmo, i acrecento que l género demuda: bime ye siempre masculino, mas brime nuns sítios ye masculino, mas ne l mais de las tierras ye femenino. Por eisemplo arrepara que Alfredo [San Pedro de la Silba] i Pinheirinho [Caçareilhos] úsan la palabra brime cumo masculina, mas Faustino Antão [Zenízio] cumo femenino. Todos ls sendineses úsan bime cumo masculino. Quales stan ciertos? La repuosta, yá la sabes: todos stan ciertos, i cada ua/un stá a aporbeitar la bariaçon que la lhéngua premite.
Aqueilhas dues formas bénen de l lhatin vimen, vimenis. Dende bieno la palabra mais antiga bimbre, que dou mimbre an castelhano, por eisemplo. Mas las formas desta palabra son tantas an lhionés que até dá admirança, i eiqui deixo ua lista para beres: vimbre, bimbria, brimbia, brimba, brimbe, bremba, brembia, blima, blime, brime, brima, bime [Janick Le Men, Léxico del Leonés Actual, I, 2002]. Porqui se bei cumo la bariaçon an mirandés até nien ye tan grande.
La bariaçon antre femenino i masculino nun se dá solo an mirandés, mas noutras falas lhionesas i tamien an castelhano. Dende nun ben qualquiera porblema.
2. Bimar
La palabra bimar nada ten a ber cun bime. Bonda mirar pa l sou sentido i ourige, mas tamien pa las forma que recibe nas bárias lhénguas.
Cumo sabes, la primeira arada que se dá a la tierra ye la relba / relbar que se faç antre janeiro i márcio, cunsante l tiempo deixa. Puode-se relbar a scachar quando se ara ne l mesmo sentido de ls sucos bielhos, scachando l lhombo de l suco; ou relbar a cortar quando se ara de modo perpendicular ou de sgueilha an relaçon als sucos bielhos.
La segunda arada que se le daba a las tierras, ende pul més de maio ou júnio, era la bima / bimar. A las bezes, quando la tierra ten muita grama ciega ou algo assi, até hai que tornar a bimar an agosto. I para cortar melhor las yerbas, a las bezes (subretodo nas binhas) ousaba-se la bimadeira que era un fierro, muita beç feito de ls cambones de carro, i que se prendie a la reilha an forma de cruç i cortaba la yerba que agarraba.
Ora la ourige de bimar ye l lhatin binare que, por sue beç ben de binus que quier dezir doble: acá stá anton l’eideia de segunda arada, que la palabra ten an mirandés (i nas outras lhénguas).
Hai que dezir que esta palabra eisiste an todas las lhénguas romances spánicas i gálicas, i nun ye specífica de l mirandés: binar (pertués, castelhano, catalan i oucitano), bimar (galhego), biner (francés). An lhionés achamos las seguintes formas: abinar, binar, bimar, bismar, bimir, bimer.
Eiqui stá Jesé, i spero tener adelantrado algo na splicacion. Sabes que nua tierra bien bimada se sembraba melhor.
Un abraço,
4 de Nobembre de 2007
Amadeu Ferreira
L persente de l cunjuntibo [1ª i 2ª de l plural] de ls berbos de la 1ª cunjugaçon2007
Buonas tardes, Alfredo,
Cumo pones preguntas mui cumplicadas, bou a tener que te respunder a las prestaçones. Mas bota-le siempre que you gusto de çcutir estas cousas i este ye un bun modo de ber l que stá bien ou nó, yá que muita beç nun coincemos la bariaçon de la nuossa lhéngua. Todo nós tenemos que studar muito mais i nun cuidar que yá sabemos todo.
Dizes tu a respeito de persente de l cunjuntibo de ls berbos de la 1ª cunjugaçon:
1 - Ye por bias de l Persente de l Cunjuntibo de ls berbos de la purmeira cunjugaçon. Nun de ls buossos scritos, bós dezis: “L persente de l cunjuntibo ten benido a sufrir algues pressones quanto a la sue cunjugaçon, yá que hai ua tendéncia para demudar l assento i torná-lo armano al de l pertués, subretodo na 1ª i na 2ª pessonas de l plural.
Assi, hai ua tendéncia pa la forma béilemos passar a beilemos i pa la forma béiledes passar a beileis. Dambas a dues son ousadas.
Assi i todo, estas segundas formas inda son menos ousadas i cuido que debemos de mantener las formas oureginales mirandesas.”
You stou por la buossa eideia i inda acrecento que, an San Pedro, las pessonas que fálan Mirandés nun conhécen las segundas formas ou anton dízen que ye Pertués. Assi i todo, staba todo bien, l porblema ye que la Cunbençon nun assinala las purmeiras formas ousadas an San Pedro. L paradigma que dan para la purmeira cunjugaçon – cantar - solo apersenta CANTEMOS i CANTEIS. A ber a bós que bos parece!
2 - Inda ne l Persente de l Cunjuntibo, an la 3ª cunjugaçon, l modelo que ye dado – partir - apersenta an la terceira pessona, plural: PÁRTEN. An San Pedro ye cierto que la forma ye PÁRTAN, cumo bós tamien poneis siempre. You cuido que há de haber sido un errico que se les scapou antes la botar a la tipografie, assi i todo nun custa nada perguntar a ber.
I. Repuosta a la 2ª question: párten i pártan
Ampeçamos porqui, que ye mais fácele la repuosta: l que scribo ye un erro. Oubrigado pula tue atençon. You bien buoltas le dou als testos, mas sei que siempre scapará algun. Por esso estas ajudas son eissenciales para que nada passe. Oubrigado.
Se fures al Dicionário de Berbos Cunjugados, que tengo benido a publicar cumo material de apoio a este curso, berás que stá i siempre stubo PÁRTAN i essa ye la forma cierta, cumo dizes.
Anton, queda claro i nun se fala mais nesso. Bou-me alhá a corregir l erro.
II. Repuosta a la 1ª question: la 1ª i 2ª pessonas de l plural de l persente de l cunjuntibo de ls berbos an –ar (1ª cunjugaçon)
II. 1. L porblema solo se pon pa la 1ª cunjugaçon, yá que pa las outras nun parece haber dúbedas. Stá bien de ber que las dúbedas que deixei screbidas ne l testo citado por Alfredo, ténen nun solo a ber cula Cumbençon Ourtográfica, anque claramente se faga ende ua scuolha por ua assentuaçon armana al pertués. Las mies dúbedas ténen inda mais quatro fuontes: tengo oubido muita giente falar assi i essa giente fala bien l mirandés; essas dúbedas acho-las tamien an José Leite de Vasconcellos; alguns de ls percipales scritores mirandes [Bernardo Fernandes Monteiro, Manuel Preto i António Mourinho] solo úsan formas armanas a las de la Cumbençon. Todo esso cuido que son rezones bien fuortes para me deixar la dúbeda, l mesmo ye dezir, para tener la houmildade ou coutela que ye amportante nestas cousas: la berdade, seia eilha l que fur, ye cumplexa i nó simples cumo a las bezes parece.
La scuolha que you fago, seia nas liciones, seia ne l dicionário de berbos cunjugados ye cuntraira a la Cumbençon: aparece siempre l assento na antepenúltima sílaba. Assi i todo nun poderie deixar de apersentar la dúbeda, cumo a dezir que l assunto debe de ser melhor studado. I you mesmo quiero deixar notas nua bersion mais acabada de l dicionário a dar cuonta destas cousas.
II. 2. Ampecemos pul que diç José Leite de Vasconcellos ne ls sous Estudos de Philologia Mirandesa:
- a pp. 382-3:
“Disse-se no § 146 que o accento latino permanece geralmente em mirandês; ha porem certas particularidades nos verbos...
Quando se comparam (§218) as formas latinas do conjunctivo
timeámus – timeátis,
vestiámus – vestiátis,
sedeámus – sedeátis,
e outras análogas, com as respectivas mirandesas [N.B. nun apersenta berbo an –ar]
témamos – témades,
vístamos – vístades,
séiamos - séiades
observa-se um desvio no accento latino. Isto resulta de influencia da analogia: como no singular se diz téma, témas, téma, e na 3ª do pl. témã, estas quatro formas actuaram nas duas restantes, e fizeram que ellas se subordinassem à mesma accentuação, recuando tambem para a primeira syllaba o accento tonico. Na lingoagem popular portuguesa diz-se, pela mesma razão, séjamos, etc. ...”
- a p. 422 subre la cunjugaçon de l berbo amar ne l persente de l cunjuntibo:
“amémos, améis”. I acrecenta an nota: “Também se diz, mas menos vulgarmente: ámamos, ámades [N.B. you dezirie ámemos, ámedes] Assim ouvi, por ex.; apóstamos, apóstades [N. B. you dezirie apóstemos, apóstedes], por apostémos e aposteis. Mas creio que não será isto muito geral.” De l mesmo modo cunjuga l berbo balanciar (p. 423): baláncie, baláncies, baláncie, balanciémos, balanciéis, baláncien.
- a p. 371 cunjuga assi l berbo antrar ne l persente de l cunjuntibo: “entre, entres, entre, antrémos (ou éntramos), antréis (ou éntrades), entren”. [N.B. you dezirie éntremos, éntredes]
II. 3. Uso de las formas de l persente de l cunjuntibo por alguns scritores mirandeses:
- Bernardo Fernandes Monteiro, na sue traduçon de l Eibangeilho de San Lucas usa, las seguintes formas de l persente de l cunjuntibo de ls berbos passar, ampeçar, cobrar, tratar, julgar, cundanar, chorar, lhebar, saludar, andar: passemos até Belen i beiamos [cumo nun usa l assento an nanhun de ls berbos ye defícele cuncluir]; i nun ampeceis a dezir...; nun cobreis mais de l que lo que bos fui ourdenado; nun trateis mal nin ouprimais [podemos dezir cun sigurança que esta forma de l pers. cunj. de l berbo oupremir stá arrada] cun calunies persona algua; nun julgueis, i nun sereis julgados; nun cundaneis i nun sereis cundanados; nun choreis, que la nina nun stá muorta; nun lhebeis cousa pul camino; nun lhebeis bolsa .... i niun saludeis pul camino; nun andeis de casa an casa.
- Manuel Preto na sue obra Bersos Mirandeses usa las seguintes formas de l persente de l cunjuntibo (2ª de l plural) de ls berbos acraditar, juntar, abanar: I, ans que nun acraditeis; Dius secou l Anguileira por que bós junteis las manos; temo abaneis la ceranda cuidando que l trigo ye broça.
- António Mourinho na sue obra Nuossa Alma i Nuossa Tierra usa las seguintes formas de l persente de l cunjuntibo (2ª de l plural) de ls berbos deixar, ancuntrar, pensar, deixar, ajudar: nun mos deixeis cundanar; que ancuntreis an mi; nun penseis que bos squecemos; nun deixeis sfriar l amor; nun ajudeis a anterrá-la. L mesmo outores usa las seguintes formas de l persente de l cunjuntibo [1ª de l plural] de ls berbos achar, chamar, amar, deixar, cantar: Stá siempre a acender las streilhas, Pa que nun achemos tropieço; Por qualquiera que chamemos, Qualquiera deilhas responde; Amemos I alegrie, D' la nuite, al rumpé' l die; Amemos l fragal, L zimbro i la preinada; Nunca deixemos rabielha i açada; Cantemos siempre.
II. 4. Apuis de todo bisto, amigo Alfredo, tenemos argumientos mui fuortes a fabor de las formas que aparécen na Cumbençon pa la 1ª i 2ª pessonas de l plural de persente de l cunjuntibo. Assi i todo nun podemos squecer que tanto Leite de Vasconcellos cumo la fala de muita giente bai ne l sentido que you apunto i ne l que tu mesmo oubes an San Pedro.
A todo esso acrecento you inda dous argumientos:
- Quanto a la 1ª pessona de l plural, hai necidade de çtinguir la forma de l persente de l cunjuntibo i la forma de pertérito perfeito. Eiqui quédan dous eisemplos, cul lhatin antre parénteses:
| cante (cantem) cantes (cantes) cante (cantet) cántemos (cantemos) cántedes (cantetis) cánten (cantent) | cantei canteste cantou cantemos cantestes cantórun |
| beile beiles beile béilemos béiledes béilen | beilei beileste beilou beilemos beilestes beilórun |
- Quanto a la 2ª pessona de l plural, la question yá nun ye solo de assentuaçon, mas de defrentes formas [desinéncias], i ende tamien José Leite de Vasconcelos mos apersenta dúbedas quanto a la desinéncia, cumo bimos i eilha quedra bien a la eitimologie lhatina. Eisemplos:
- edes: ámedes [ametis], cántedes [cantetis], éntredes [intretis]: bei-se que esta desinéncia stá diretamente relacionada cula lhatina.
II. 5. Cuido, amigo Alfredo, que serie antressante cunfirmar todo esto i you cumbidaba-te a oubir outra beç las pessonas i a traier-mos eiqui las falas deilhas.
Cuido que la cunclusion nun poderá ser outra a nun ser que son aceites las dues formas. Solo nun será assi se nuobos studos i nuobos dados mos beníren a amostrar l cuntrairo.
Cun todo esto spero haber ajudado a sclarecer algo. Mas ua cousa sei you que quedou mais clara: fúrun las mies dúbedas i l sou bien fondo aliçace, yá que este fui un tema por mi studado yá hai muito tiempo.
4 de Nobembre de 2007
Amadeu Ferreira
Desinéncias -AN, -EN, -UN de ls cun cunjugaçon rigular, na 3ª pessona de l plural2007
Buonas nuites Conceição,
La question que tu pones [quando se scribe –AN, -EN, -UN] sei bien que ye ua de las mais defíceles ne ls berbos mirandeses, subretodo para quien se deixa lhebar pul oubido, que a las bezes mos anganha. Toda eilha ten a ber cula desinéncia de la 3ª terceira pessona de ls tiempos de ls berbos mirandeses.
L que te puodo dezir ye que hai que daprender essas desinéncias. Bou a apersentar uns quadros acumparatibos de las desinéncias de ls bários tiempos, tanto an mirandés cumo an pertués. Talbeç dende puodamos sacar algue ajuda.
1ª Cunjugaçon: desinéncias de ls berbos de cunjugaçon rigular (eis. amar)
| Pers. And. | Amp. And. | Fet. And. | Mais Q. Perf | Pert. Perf. | Pers Cunj | Amp. Cunj | Anfen. pess. | Fet. Cunj. | |
| Mirandés | -AN | -ÁBAN | -ARAN | -ÁRAN | -ÓRUN | -EN | -ÁSSEN | -ÁREN | -ÁREN |
| Pertués. | -AM | -AVAM | -ARÃO | -ARAM | -ARAM | -EM | -ASSEM | -AREM | -AREM |
2ª Cunjugaçon: desinéncias de ls berbos de cunjugaçon rigular (eis. nacer)
| Pers. And. | Amp. And. | Fet. And. | Mais Q. Perf | Pert. Perf. | Pers Cunj | Amp. Cunj | Anfen. pess. | Fet. Cunj. | |
| Mirandés | -EN | -IEN | -ERAN | -ÍRAN | -ÍRUN | -AN | -ÍSSEN | -ÉREN | -ÍREN |
| Pertués. | -EM | -IAM | -ERÃO | -ERAM | -ERAM | -AM | -ESSEM | -EREM | -EREM |
3ª Cunjugaçon: desinéncias de ls berbos de cunjugaçon rigular (eis. bibir)
| Pers. And. | Amp. And. | Fet. And. | Mais Q. Perf | Pert. Perf. | Pers Cunj | Amp. Cunj | Anfen. pess. | Fet. Cunj. | |
| Mirandés | -EN | -IEN | -IRAN | -ÍRAN | -ÍRUN | -AN | -ÍSSEN | -ÍREN | -ÍREN |
| Pertués. | -EM | -IAM | -ERÃO | -ERAM | -ERAM | -AM | -ESSEM | -EREM | -EREM |
Que cunclusiones sacar?
1. La purmeira cunclusion ye que las desinéncias -EN i -AN de ls tiempos de ls berbos rigulares, nas trés cunjugaçones, son mui aparecidas a las las del pertués [la rezon ye que tamien an lhatin son armanas]. Deiqui se puode cuncluir que la cunjugaçon pertuesa puode ser ua buona caiata pa la cunjugaçon mirandesa [falo solo an termos de lhembrácia, an termos pedagógicos i nada mais].
2. La segunda cunclusion ye que la desinéncia UN solo se dá na 3ª pessona de l plural de pertérito perfeito.
I pronto, Conceição, spero haber ajudado algo. Son squemas que yá habie apersentado, an parte, nas liciones de l anho atrasado subre la cunjugaçon de ls berbos. Cuido que la prática bai ajudando, yá que las regras son simples.
Na dúbeda puodes simples cunsultar l Dicionário de Berbos Cunjugados. Se alhá nun stubir l berbo que quieres ye solo dezir i lhougo l ponemos alhá.
Se de la resoluçon de l último eisercício inda quedeste cun mais dúbedas, nun deixes de las poner.
07 de Nobembre de 2007
Amadeu Ferreira
«arrebalar» ou «arresbalar»?2007
Oulá Conceição,
Tenes rezon, puode-se dezir: arrebalar/arresbalar, rebalar/resbalar.
Todas essas formas stan ciertas. You pus arrebalar porque fui la que siempre oubi çque me conheço i cuido que stá mais de acordo cul mirandés. Mas esso sou you a falar, que todas se úsan.
8 de Nobembre de 2007
Amadeu Ferreira
La scrita de palabras adonde nun se lei l -g- an mirandés2007
Jesé ben a poner este porblema defendendo que se scríban de las dues maneiras las palabras an que cai l -g-. Esta ye para mi ua question amportante i bou a deixar eiqui la mie oupenion i tamien l’eideia quanto al que se debe de fazer, i que l anho atrasdo pus na liciones.
Un die destes bou a publicar ua licion de gramática subre este fenómeno, mas quédan yá eiqui algues eideias.
1. Ne l testo splicatibo de la purmeira Adenda a la Cumbençon Ourtográfica, l grupo de sendineses persentes na reunion [António Rodrigues Mourinho, Emílio Martins, Carlos Ferreira, António Carção e Amadeu Ferreira] aperpuso que se screbíssen sien -g- las palabras adonde el cai. La perpuosta nun fui aceite. Las Doutoras Manuela Barros Ferreira i Rita Marquilhas, na justeficaçon de la 1ª Adenda, screbírun para justeficar essa nun aceitaçon:
«É inútil modificar a grafia das palavras em -igo, porque isso iria criar confusões ( “trio” instrumental e “trio” de que se faz o pão). Basta explicar aos aprendizes da escrita que sempre que escrevem , ou virem escrito, um i em sílaba tónica seguido de g, o g não se lê em sendinês.»
Nunca cuncordei cul argumento, yá que nun beio cunfusion nanhue, mas aceitei que assi fusse an nome de la ounidade de l mirandés.
2. Hoije ponerie las cousas doutra maneira, yá que son mais ls casos an que cai l -g- an mirandés i porque essa nun ye ua caratelística solo de l sendinés, mas tamien de l mirandés raiano, al menos na bariadade de Paradela i, quanto a alguns casos, de Infainç i de Custantin. Nesse sentido, fui un erro la question haber sido çcutida an relaçon al sendinés i nó tamien an relacion outras bariadades de l mirandés.
Cuido que la seluçon cierta serie admitir ua dupla scrita para essas palabras, que até son an pequeinho númaro i esso nun trai cunfusion.
Queda clara la mie posiçon, mas nun acunseilho [yá que la Cumbençon, cumo l nome l diç, nun ye ua lei] a screbir essas palabras sien -g-, pus defendo que la Cumbençon i sue Adenda dében de ser respeitadas. Un die, cuido you, talbeç haba ouportunidade de tornar a çcutir las cousas i ende se puoda abançar.
3. Eiqui queda ua lista de palabras [talbeç nun seia cumpleta] an que cai l -g- ne l casos an que aparece antre las bogales i/a-o [queda eiqui la nota de que esses nun son ls únicos casos, mas esso queda para ua licion que salirá un die destes].
abrigar [an toda la cunjugaçon]
abrigadoso
amigado
amigar-se [an toda la cunjugaçon]
amigo
ampregrado
antigamente
antigo
arrigueirado
arrigueirar [an toda la cunjugaçon]
artigo
barriga
barrigada
barrigueira
bexiga
bexigoso
biga
bigor
brigada
cantiga
castigador
castigar [an toda la cunjugaçon]
castigo
cumigo
cunsigo
cuntigo
derraigada
einemigo
estriga
fadiga
fedigueira
figo
figueira
figueiral
figuico
formiga
formigueiro
ligar
ligueira
miga
migar [an toda la cunjugaçon]
Miguel
Miguelito
oubrigaçon
obrigado
oubrigar[an toda la cunjugaçon]
ourtiga
ourtigar [an toda la cunjugaçon]
ourtigon
perdigon
perdigueira
perdigueiro
postigo
rigueiro
rodriga
sartigalho
spiga
spigado
spigar [an toda la cunjugaçon]
trigo
trigueira
Formas verbales de l berbo dezir
1ª pessona Persr. Andicatibo.: digo
Pers. Cunjuntibo: diga, digas, diga, dígamos, dígades, dígan
Amperatibo: diga
Eisemplos de alguns chamadeiros adonde cai l -g-
Sendin: derreiada, fieiral, perdieira, fuonte de sartialho
A. Bibas. beia
8 de Nobembre de 2007
Amadeu Ferreira
Bariaçon a/e ne l amperfeito de l cunjuntibo2007
1. Diç Alfredo:
«Subre l berbo SER tamien dezis bós: “Hai un outro tiempo que tamien apersenta bariaçon, mas nun tengo dados para medir la sue amportança nien an que tierras essas formas son ousadas. Solo por esso nun las pus a la par de las outras na cunjugaçon de l berbo. Stou a falar de las trés purmeiras pessonas de l amperfeito de l cunjuntibo, an que tamien se úsan las formas fussa, fussas, fussa. Tengo oubido estas formas, mas tamien tengo oubido pessonas que fálan bien a corregir l uso deilhas. Tamien estas formas nun aparécen na Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa. Esta bariaçon e/a na fin, nun aparece solo ne l berbo ser, yá que s’usa tamien ne l mesmo tiempo de l berbo tener (tubissa, tubissas, tubissa) i de l berbo haber (habissa, habissas, habissa), i inda an outros berbos, rezon porque cuido tratar-se de algo que ten que ser melhor studado.”
You sou meio xordo, mas puodo dezir que an San Pedro oube-se muito las formas fussa, fussas, fussa,- tubissa, tubissas, tubissa - habissa, habissas, habissa…i mais: nun ye solo ne l singular mas tamien ne l plural – fússAmos, fússAdes, fússAn – tubíssAmos, tubíssAdes, tubíssAn i por ende afuora.
I inda acrecento que nun ye solo nestes berbos, ye an todos, e.g., stubissA, stubissAs, stubissA, stubíssAmos, stubíssAdes, stubíssAn…an todos los berbos.
Tamien le procurei als que fálan Mirandés a ber l que les parecie, se serie fussE ou fussA, i, al cuntrairo de l que bos dezírun a bós, eiqui pénsan que habie de ser fussA i lhebar l “A” an to las pessonas de l Amperfeito de l Cunjuntibo de todos ls berbos.»
2. Digo you
Rezon ten Alfredo quando diç que este fenómeno de eiqui se fala ten de ser melhor studado i que respeita a todos ls berbos i todas las pessonas de amperfeito de cunjuntibo. Stou de acordo.
Fui essa tamien la mie eideia al falar nel, mas acrecentando que nun tenie dados sbercientes. Cuido que esta çcuçon puode ser ua ajuda a abançar un cachico mais. Por esso cumbido outras a pessonas a dezir cumo óuben esta cunjugaçon.
La mie eideia baseaba-se nun solo ne l que you oubie, mas tamien an José Leite de Vasconcellos. Este diç que tamien oubiu las formas: «... amássamos, amássades, com –amos, -ades.» (Estudos de Philologia Mirandesa, 422, nota 2]; «... debíssamos, debíssades...» (id. 425, nota 1]; ... partíssamos, partísades...» [id. 427, nota 2]: «... díssamos, díssades...» [id. 430]. La berdade ye que apersenta estas formas quaije siempre an nota, quier dezir, cumo nun sendo la regra. Essa ye tamien la mie eideia quando digo que las pessonas nun béien essa cumo ua buona maneira de falar. Mas Alfredo acaba de dezir l cuntrairo.
3. Quei dezis bós?
Queda, anton abierto este spácio de anformaçon subre cumo se diç ne ls bários sítios i subre l que pénsan las pessonas. Renemos de abaluiar melhor até adonde l fenómino bai, i qual la sue fuorça.
09 de Nobembre de 2007
Amadeu Ferreira
L « e » seguido de n/m an posiçon pretónica2007
Diç Alfredo
Inda por bias de trocas de “E” por “A”, tamien dízen an la Cumbençon: “A letra e, seguida na mesma sílaba de n ou m, representa, em posição tónica, uma vogal nasal aberta (benga). Em posição pretónica, representa uma vogal nasal muito fechada (bendima).”
Antes, an la página 13, son apersentados ls sonidos de l ABC Mirandés i esta bogal nasal mi cerrada ye repersentada por un “i” cun un tracico al meio i un til (you nun ancontro ls símbolos fonéticos ne l cumputador, tengo que me splicar assi). L mesmo símbolo, sin til – nó nasal -, ye apersentado para repersentar l sonido de l E an “bEstido, bErgonha, cEbada, cerrado i dEzir.
Torno a dezir que you sou meio xordo i nun se me puode botar muita fé, mas a mi peç-me que, an San Pedro, l sonido de l E an bEndima i an cEnteno nun será l mesmo sonido que se oube an cEbada i an cErrado i que stará más cerca de l sonido que se oube an mAndil ou an Antes, que son outros eisemplos dados an la página 13, para oucurréncias de scrita de l A.
Mesmo quando ye la reduçon de l ditongo ”ie” l sonido que se oube ye A – Tiempo > tAmporada.
Para reforçar la mie eideia, tamien bos puodo dezir que tenemos acá un que le chamamos l “Angenheiro BAndimas” por bias de já haber sido acaçado a screbir muita beç “bAndimas” an Pertués, l que puode querer dezir algua cousa subre la cuncéncia que las pessonas ténen de l sonido que óuben.
Por isso you cuido que se puode dezir que an San Pedro l sonido de EN/EM antes de sílaba tónica nun será tanto l sonido de cEbada ou cErrado i que será más l de mAndil.
You nun quiero demudar la Cumbençon nien dezir que stá mal fazida, loinge disso, solo cumbersar subre eilha i subre l Mirandés, oubir la oupenion de Porsor Amadeu, que ye siempre un regalo oubir-la, ou anté a de ls outros de ls outros pobos, que tamien poderan dezir muito subre isto.
Oubrigado por la buossa pacéncia, pra quien ampeçou a dezir que nun querie roubar muito tiempo yá fiç un lindo cerbiço!
Alfredo
Digo you
L que diç la Cumbençon ye berdade [“A letra e, seguida na mesma sílaba de n ou m, (...) Em posição pretónica, representa uma vogal nasal muito fechada (bendima).” ] an relaçon a bárias tierras de Miranda, de l mirandés central, nun sei se l mais deilhas. Puodo dezir que bal, siempre, para la fala de Sendin.
Mas cuncordo cun Alfredo [el nun ye tan duro de oubido cumo diç] que na fala de bárias tierras la letra «e» seguida de n ou m se «buolbe» an/am [cumo an mandil], mesmo nesse casos cumo tamporada. Esso bal para San Pedro, mas tamien para Zenízio [bei-se an muitos de ls testos que scríben] i para Malhadas [bei-se nas recuolhas de Duarte Martins]. Haberá mais tierras: Moisés Pires apersenta alguns eisemplos [mas nó ua tendéncia giral]: banceilho, bancelheira [, talbeç arrecolhidos an Infainç], banção [que refire a San Martino]; Manuel Preto [Bersos Mirandeses] usa amantában [an beç de amentában] i pandon [an beç de pendon].
Dezi bós
Mais ua beç se cumbídan las pessonas de las bárias tierras a deixar eiqui l modo de cumo son las cousas na sue tierra. Cuido que serie amportante saber a que tierras se stende l fenómino i, tamien, ber la lista de palabras ou tipos de palabras mais son atingidas. Bei-se bien que inda coincemos mui mal la nuossa lhéngua.
10 de Febreiro de 2007
Amadeu Ferreira
Oubrigado, i outros modos de agradecimiento2008
Nun e-mail que screbiu ne l die de Natal, Tonux [bien benido seia apuis de haber stado malo] puso la seguinte question:
«A perpósito de oubrigado, yá algun tiempo que pensaba perguntar-le se esta palabra siempre se dixo an mirandés, porque me parece de ourige pertuesa? Nun serie graças ou grácias.»
Tonux (25/12/2007)
1. Quiero ampeçar por pedir çculpa pul atraso an respunder. La pregunta ten todo l sentido. Eilha pon l porblema de ls agradecimientos an mirandés i desso eiqui falarei un cachico.
Ampeçando pula pregunta de Tonux, tamien cuido que la palabra oubrigado, cumo modo de agradecimiento, ye anfluença de l pertués ne l mirandés. Nun sei de quando ben essa anfluença, mas sei que yá an garotico you tenie que la dezir, subretodo naqueilhas oucasiones an que l pai ou pai preguntában, quando mos dában algo, «cumo se diç?» i nós alhá respundiemos, mei ambergonhados, «oubrigado!».
Ye possible que esta palabra tenga ampeçado por ser ousada quando ls mirandeses tenien de falar an pertués, cun giente de fuora de la tierra de Miranda ou cun giente cunsidrada amportante, i apuis eilha haba passado pala fala mirandesa. Hoije la palabra acha-se antegrada ne l mirandés i de la nuossa lhéngua yá faç parte.
Antre ls muitos argumentos que abónan quanto a la benida de l pertués para esse modo de agradecer dou l seguinte: an sendinés ne l berbo oubrigar i sou deribados cai-le l «g», cumo sabemos [lei-se oubriar, oubriado]; ora ne l caso de la palabra oubrigado, cumo modo de agradecer, nun se dá essa caída de l «g», l que ten a ber cun essa palabra benir de fuora de la lhéngua mirandesa i amponer-se tal i qual cumo bieno para acá.
2. Quanto a modos de agradecimiento an mirandés, algo haberie a dezir. Cumo nun ye l nuosso perpósito eiqui zambolber i splicar todo esso, bamos a deixar algues de las fórmulas tradecionales de agradecimiento an mirandés, cunsante las situaçones. Hai que dezir que ténen benido a caier an zuso, l que ye pena.
Las dues fórmulas mais ousadas son:
- (que) Dius te/se/bos l (lo) pague; (repuosta que puode eisistir ou nó) yá stá pago;
- de hoije nun anho;(repuosta mais ousada, podendo ser outra de oucasion) se Dius quejir.
Mas inda se úsan outras fórmulas, cumo tal:
- buona perda que bos baia todo bien;
- quedo mui agradecida/o;
- (anda) que you te pagarei (podendo acrecentar-se a modo de risa), nien que seia cua pedrada/cantada
- ls mius agradecimientos;
- quando percisares ben a tener cumigo;
- Dius te/le/bos deia l drobo.
Hai outras fórmulas, mas estas son, talbeç, las mais coincidas. Eiqui quédan para serbir de eisemplo i apersentaçon de la normal forma de agradecimiento an mirandés.
12 de Janeiro de 2008
Amadeu Ferreira
Le texte des leçons et des réponses est d'Amadeu Ferreira, dans le cours de langue et culture mirandaises du SAL (2006–2008).