SENDIM EM LINHA SENDIN

L que fui i l que quedou

La Stória

Ansaios subre la stória de Sendin — ls poboados de l termo, las fuontes, ls caminos i la giente — screbidos para Sendim an Linha.

3 testos · 4 outores · 2005–2008

limpar
  • 1767–1796

    1767-1796 – Ourdenanças de Sendin

    1. Habie an Sendin un tiu que le chamában, de nomeada, tiu Ourdenança, mas l sou berdadeiro nome cuido era José Gonçalves. Nun sei se essa nomeada le benie de el haber sido ourdenança na tro…

    Amadeu Ferreira · screbido a 06/07/2006 · 5 mil caracteres · ler →

    1. Habie an Sendin un tiu que le chamában, de nomeada, tiu Ourdenança, mas l sou berdadeiro nome cuido era José Gonçalves. Nun sei se essa nomeada le benie de el haber sido ourdenança na tropa (ajudante dun oufecial) ou se yá le benie de família i serie mais antiga, tenendo a ber cul tema de que bou a falat a seguir. Seia cumo fur aporbeito esso para falar de las Ourdenanças de Sendin ne l seclo XVIII. Las anformaçones que tengo son poucas, mas son amportantes pa la stória.

    2. Apareciu hai pouco tiempo un libro de Nuno Gonçalo Borrego (As Ordenanças e as Milícias em Portugal. Subsídios para o seu estudo. Vol. I, Ordenanças, ed. Guarda-Mor, Edição de Publicações Multimédia, Lisboa, 2006), adonde na páigina 65 se dan ls nomes de trés capitanes de las Ourdenaças de Sendin na fin de l seclo XVIII: Luís Mesquita (1767); António Calvo Mondragão (1767), por muorte de l purmeiro; Manuel Pires Morgado (1796), capitan de ourdenanças de Sendin i de las sues aneixas (que neste tiempo cuido que éran Picuote i Ruolos). Las pessonas nomeadas inda mos dízen algo: inda hoije hai an Sendin ua família que se assina Morgado; cul nome Mondragão nun conheço naide an Sendin, mas haberá sido ua família amportante d’acá, pus parece que un deilhes, apuis de haber feito ls studos na Ounibersidade de Coimbra, chegou a ser cónigo de la Sé de Miranda i, apuis, Bigairo Giral de la Arquidiocese de Braga, mas esso ye algo que merece melhor ambestigaçon. Ye possible que tenga habido outros capitanes de ourdenanças an Sendin, mas nun le sei ls nomes. Estas Ourdenanças habie-las por to las fraguesies de Miranda i de l paíç.

    3. Para que melhor se antenda l que éran las ourdenanças i l papel que tubírun, deixo eiqui algues notas, resumidas daquel libro, que sírben a modo de antroducion a outros testos a screbir un die destes.

    Parece que haberan sido criadas por D. Sabastian an 1570, cumo modelo de ourganizaçon melitar local que sustituiu ls «besteiros do conto concelhios», zaparecidos na fin de l seclo XV. Tubírun un cierto papel na guerra de la Restouraçon, apuis de 1640. Éran listas de homes que podien ser chamados pa l eisército i oubrigados por meio de lebas, éran meio melitares meio peisanos, recrutados cunsante las necidades. An Cada tierra habie un capitan, i todo staba ambaixo l quemando dun cergento-mor, na sede de la comarca.

    Cunta-se que l tiempo de mais glória de las ourdenanças i de ls chamados Terços de Ousseliares, que le sucedírun, dou-se na Guerra de ls Siete Anhos, tamien coincida por Guerra de l Pacto de Família ou Guerra Fantástica i, antre nós, mais coincida cumo Guerra de l Mirandun. An maio de1762, an Trás de ls Montes, essas fuorças fúrun l centro de la rejisténcia contra l eisército ambasor spanhol apuis de haber antrado an Miranda de l Douro (fui ende que l castielho quedou feito un sbarrulho). L eisército spanhol, quemandado pul Marqués de Sarriá, tubo que abandonar l’eideia de ir pa l Porto, por bias de la rejisténcia de la populaçon de la Porbíncia de Trás ls Montes, ourganizada naqueilhas melícias. Dessa guerra falarei noutro testo puis que ten muito que cuntar, percipalmente la partecipaçon de l pobo i las mortandades que trouxo a to las aldés de la Tierra de Miranda i nun solo a la cidade.

    Tamien sabemos que las ourdenanças tubírun un papel amportante nas Ambasones Francesas quando, an 1808-1809 (2ª ambason francesa quemandada pul marechal Soult), l general Silbeira le quijo fazer frente an defénsia de Trás ls Montes.

    Las Cortes de 1834 acabórun culas ourdenaças, yá que éran un peso mui grande pa las populaçones, puis estas éran oubrigadas a partecipar nessa tropa tenendo que deixar l amanho de ls campos i l sou ganha pan. Nun se puode squecer que las Ourdenanças i ls sous capitanes éran pessonas de l pobo, oubrigadas a fazer esse serbício sien naide le pagar nada por esso. Ye ende que tenemos de antender la partecipaçon de las Ourdenanças de Sendin na Guerra Peninsular, an 1808-1809, subretodo quando houbo un albrote mui grande an que se recusórun a ir a defender Miranda de l Douro, nua altura an que inda habie de ser capitan de las ourdenanças Manuel Pires Morgado. Mas essa ye ua stória que ten de ser bien cuntada, pus nun ye l que parece. Por esso, queda para outra altura.

    5 de Júlio de 2006

    Amadeu Ferreira

    Abiso:

    Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá solo screbido cun L- an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.

    em página própria ↗

  • 1538

    1538 – La Ribeira de l Redundal i ls pisones

    1. Hai un decumiento de 1538 – Demarcaçã do termo da vjlla de Myranda do Doiro diocisy do arcebispado de Braga - an que se stablécen ls lemites de l termo de la bila de Miranda. Esse decumie…

    Amadeu Ferreira · screbido a 18/07/2006 · 7 mil caracteres · ler →

    1. Hai un decumiento de 1538 – Demarcaçã do termo da vjlla de Myranda do Doiro diocisy do arcebispado de Braga - an que se stablécen ls lemites de l termo de la bila de Miranda. Esse decumiento stá publicado por J. Leite de Vasconcellos, Estudos de Philologia Mirandesa, II, 239-253. Ye un decumiento mui amportante, mas por agora bou solo a falar de l’amportança que ten para Sendin. La era de l decumiento corresponde al reinado de D, Juan III (1521-1557).

    Sendin pertencie al termo de Miranda, cumo yá eiqui amostremos por un decumiento de 1532, mas Ruolos yá pertencie al termo de Algoso. La raia antre ls termos de las bilas de Miranda i l de Algoso quedaba na Ribeira de l Redundal, que bien coincemos. Diç assi l decumiento:

    «diserão que ho termo desta vjlla partya cõ os logares de Castella sygintes .s. primeiramente parte cõ a vjla de Fermoselha que esta ao lõgo do Doyro abaixo desta vjlla pello Doyro abaixo a quall vjla he do bispo de Camora camara do bispado e Jurdiçã e tudo. A quall vjlla estamdo ẽ esta vjlla cõ ho Rostro pera õde ora nace o soll fyqua Fermoselha casy nas costas que he abaixo desta vjlla e que des esa vjlla ao Doyro aõde pello dito Ryo se partem os termos ãbos .s. desta vjlla cõ ho de Fermoselha ha quatro legoas e do dyto Ryo do Doyro que he aRaia a vjla de Fermoselha ha dous tercos de legoa e que começa esta vjlla a partyr cõ ho termo de Fermoselha pello Ryo do Doyro em o lugar õde entra no Doyro hũ Rybeiro que se chama o Redõdall o quall Rybeiro está entre o termo desta villa (de Miranda) i o de Allgoso e dahy pera cyma vẽ partymdo os termos per o meo e fyo dagoa do Ryo do Doyro o termo desta vjlla cõ termo de Fermoselha legoa e mea e se acaba de partyr o termo entre hũas alldeas que estã em Castella que chamã Fornilho e Mamoles e vão ao lõgo do Doyro dapar dallem».

    L chamadeiro Ribeira de l Redundal ye l que aparece an decumiento mais antigo que tenga a ber cun Sendin, al menos de ls coincidos por mi.

    Cumo todos sabemos, aqueilha Ribeira ten tantos nomes cumo sítios por adonde passa. Ye assi cun todas las ribeiras. Mas ye antressante que l decumiento le haba dado l nome de l Redundal, nome que tamien aparece ne ls Tombos de Algoso de 1633 i de 1684. Cuido que la rezon desse nome nun tenerá tanto a ber cula amportança de l chamadeiro Redundal, mas porque este quedaba mais acerca de l riu, sendo este la percipal referéncia para apartar subretodo de la Spanha. Que assi ye puode ber-se por aqueilhes Tombos de Algoso adonde tamien se le dá l nome de Ribeiro da Carvoeira.

    2. Podemos preguntar porque rezon inda nun se fala neste decumiento, nien naqueilhes Tombos de Algoso, de ls Pisones que, cumo sabemos, quedában nessa ribeira. La heipótese que you pongo ye que l Pison seia ua custruçon andustrial yá de apuis desse tiempo. Mas esta eideia nun passa dua heipótese que ten de ser cunfirmada cun outros studos. Ua nota amportante puode sacar-se de que Miranda, por este tiempo, mandaba pisonar ls panhos an Castielha. Diç assi Isabel Vaz de Freitas (Mercadores entre Portugal e Castela na Idade Média, Ediciones Trea, Gijón, 2006, pág. 202) referindo-se als anhos antre 1512 – 1530, tiempo de que stamos tamien a tratar: «A lã e os tecidos de lã, embora de importação, existem na região. Assim o atesta o pedido feito a D. Manuel para que o burel esteja isento de aldeamento, uma vez que este só vai a Castela para pisoar. Em Miranda ninguém tem pisões. A deslocação à alfândega trazia-lhes transtornos que pretendiam evitar. A falta de pisões associada à importação da lã permite verificar que a sua produção é baixa e reduzida só a quem possui um certo número de animais. A procura é intensa e não é compensada internamente pela oferta. Como a sua produção é baixa e ocasional os moradores não têm meios de a trabalhar e recorrem ao vizinho castelhano. Investir nas técnicas de transformação da lã é desnecessário para os mirandeses.» Nun sei até adonde se puode aceitar l radicalismo de l’outora quanto a la falta de pisones ne l termo de Miranda, que assenta ne ls registros de l puorto de Miranda. Assi i todo nun deixa de ser ua buona andicaçon de que ls pisones de Sendin yá poderan ser de apuis desta era.

    Talbeç ls Pisones hában aparecido cula benida de cristianos nuobos de Castielha, al largo de l seclo XVI ou yá ne l seclo XVII, que tamien traírun outras andústrias cun eilhes, cumo la tenerie. Se mirarmos pa ls oufícios que aparécen nas listas de l’Anquesiçon bemos que solo mos aparécen dous tecelones an Sendin: un tecelon d’alforjas (estas nun percísan de pison) an 1684, i un tecelon an 1685. Mas poderie haber tecelones que nun stan nas listas, i sabemos que l tecer era subretodo oufício de mulhieres.

    Un dado mais seguro ye dado pul anquérito de 1796, que yá eiqui fui tratado. Ende aparécen-mos, an Sendin, 11 fabricantes de lana i 8 pastores. Cuido que tantos pastores i, subretodo, tantos fabricantes de lana nun passarien sien pisones adonde pisonar la lana que fabricában. L mesmo se puode dezir de ls 8 alfaiates, que nun trairien de fuora todos ls panhos que ousában para trabalhar, anque talbeç se puoda dezir que ls mais deilhes tenerien essa ourige. Por esso, nun stranharie se ls Pisones solo houbíran sido feitos ne l seclo XVIII.

    Pesando todo l que acabemos de dezir, talbeç seia de cuncluir, porbisoriamente, que ls Pisones de Sendin teneran aparecido antre ls seclos XVI i XVIII.

    3. L mesmo decumiento fala inda de molinos i aceinhas que habie ne l riu:

    «...e que ao lomgo do Ryo do Doyro desta parte de Portugall e termo desta vjlla ha allguas moendas de persoas desta vila e termo (...). E que ha doze mojnhos e quatro acenhas ao lõgo do Doyro em quamto vay o Doiro partymdo o termo desta vjlla cõ Castella e estes estão no termo desta vjlla do meo do Rio do Doyro pera esta parte.»

    Nun sabemos al cierto, mas ye possible que alguns destes molinos i aceinhas stubíran ne l termo de Sendin. Até al meio de l seclo XX Sendin tenie dues aceinhas a trabalhar ne l Douro, ne ls meses de berano. Yá ls molinos de que se sabe stában nas ribeiras, l mais deilhes na Ribeira de las Lagas, tamien por esso chamada Ribeira de ls Molinos.

    Amadeu Ferreira

    18 de Júlio de 2006

    Abiso:

    Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá solo screbido cun L- an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.

    em página própria ↗

  • 1429–1459

    1429 – 1459 – Curas nomeados para San Pedro de Sendin

    1. Tenemos anformaçon de alguns curas que fúrun nomeados pa la parróquia de San Pedro de Sendin, ne l segundo quarto de seclo XV. Eiqui queda la lista, tal cumo la saquei dun artigo de l por…

    Amadeu Ferreira · screbido a 30/07/2006 · 5 mil caracteres · ler →

    1. Tenemos anformaçon de alguns curas que fúrun nomeados pa la parróquia de San Pedro de Sendin, ne l segundo quarto de seclo XV. Eiqui queda la lista, tal cumo la saquei dun artigo de l porsor doutor José Marques (2004-2005) «Estruturação Administrativa e Social do Nordeste Transmontano, no período medieval. Alguns aspectos», Brigantia, XXIV, nº3/4 e XXV, nºs 1 -2 pp. 3-46:

    - 1429 (27 de maio) – renúncia de Lopo Vasques, cónigo de l’Alcáçoba de Santaren, sendo puosto a sustituí-lo Luís Afonso Regadas, cuntador de l anfante D. Pedro, que fui apersentado pul prior de la Orde de l Spital;

    - 1430 (24 de Outubre) – troca cun João Rodrigues, criado de l Conde D. Pedro de Meneses (nun se diç l cura que fui alhá puosto, mas possiblemente serie Luís Afonso, que an 1438 aparece a renunciar);

    - 1438 (6 de Maio) – renúncia de Luís Afonso, sendo alhá puosto Gomes Eanes, minorista.

    - 1447 (10 de Abril) – fui apersentado un cura liado a Álvaro Pires de Távora, sendo-le dado l poder de nomear dado pul arcebispo de Braga;

    - 1459 (5 de Júnio) – Queda baga deixada por Martim Anes que ye trasferido para Santa Maria de Muncorbo, sendo nomeado un cura apersentado pul prior de la Orde de l Spital.

    Neste tiempo, antre 1429 i 1459, reinórun an Pertual D. Duarte (muorto an 1438) i D. Fonso V, sendo regente de l reino sou tio l anfante D. Pedro.

    2. Cumo puode ber-se, ls curas de San Pedro de Sendin son apersentados: pul prior de la Orde de l Spital, que tenie l sou comendador an Algoso; pul arcebispo de Braga, que an 1447 le dá esse poder a Álvaro Pires de Távora, que era senhor de Mogadouro i de Miranda.

    Cumo podemos ber puls nomes de ls curas que son nomeados, l mais deilhes nun benirien para Sendin, recebindo solo ls benefícios. Siempre que podien, renunciában por por algo que dira melhores rendimientos. Ls rendimientos de l’eigreija de Sendin nun serien ls mais grandes de la tierra de Miranda, mas serien bien buonos yá que aparécen amportantes fidalgos a nomear ls sous ampinogados para acá, cumo son ls casos de: Álvaro Pires de Távora, l anfante D. Pedro i l conde D. Pedro de Meneses. Cumo diç José Marques, «... os clérigos apresentados pelos reis ou por outros padroeiros nem sempre eram os mais convenientes, até porque muitas vezes eram absentistas, que se faziam substituir por algum cura, residente na paróquia ou relativamente próximo.» (cit., 40). Esses rendimientos dában até, cumo bimos nun outro artigo, para acá recebir l arcebispo de Braga, D. Fernando da Guerra, an 1438.

    Ua eideia mui amportante a deixar registrada ye que ls curas que trabalhában an Sendin i noutras aldés destas tierras, éran pessonas deiqui acerca i nó essas pessonas de loinje que éran nomeadas para recebir ls benefícios, que nunca acá ponien ls pies. Esses curas de acerca habien de ser curas cun pouca cultura, ls mais deilhes, i curas que tamien falarien la lhéngua mirandesa ou un pertués mui achegado al mirandés falado pulas pessonas. Assi, puode-se dezir que l’anfluença de la lhéngua pertuesa subre las pessonas inda serie mui fraca ou nien sequiera chegarie a eisistir. Las missas i outros oufícios relegiosos serien an lhatin i quanto a la doutrina, diç José Marques: «A catequese, aliás, reduzida só a podemos avaliar pelas determinações das constituições e ensinada em latim e português, como ainda se exigia no séc. XV.» (cit. p. 46)

    3. Bei-se ua nomeaçon algo rigular desta amportante anstituiçon, l que amostra haber populaçon para dar de comer a essa giente que recebie ls benefícios i tamien als curas que trabalhában acerca de las pessonas. Habie outras parróquias que tenien porblemas de giente i nun dában rendimiento para sustentar ls curas i, por esso, tenien de quedar aneixas a outras por séren mui probes. Hai que nun squecer que este ye un tiempo de crise mui fuorte, cun pestes, guerras i faltas de pan, por mais de un seclo, an que muitas aldés quédan sien naide ou cun mui pouquita giente. Por eisemplo a respeito de Bergança, anforma José Marques que «... nas Cortes de 1439, os procuradores de Bragança informaram que estava “despovorada e herma”, pois de duzentos vizinhos que costumava ter, nesse ano, não tinha mais de vinte e cinco, pedindo, em consequência, que ali fosse instituído um couto para cinquenta homiziados, número oficialmente elevado para duzentos, em 1454.» (cit. p. 23). Porblemas aparecidos se ponírun cun Abelhanoso, Çarapicos i Zenízio, antre outras tierras.

    Amadeu Ferreira

    30 de Júlio de 2006

    Abiso:

    Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá solo screbido cun L- an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.

    em página própria ↗

Ação concluída.
Antrar

Para screbires ne l sítio, diç-mos quien sós. Ye ua beç — depuis quedas antrado.

ó