SENDIM EM LINHA SENDIN

L artigo an mirandés

Amadeu Ferreira2006Voir la leçon entière dans le cours →

Artigo defenido

Formas simples

Singular Plural
Masculino l ls
Femenino la las

Artigo defenido masculino

Las formas de l artigo defenido que stan ne l quadro arriba son la regra ne l mirandés, debendo de ser ousadas an cundiçones normales de scrita.

Las formas masculinas lo, los son tamien ousadas cumo artigo defenido ne l mirandés raiano. Estas formas yá fúrun ousadas ne l sendinés segundo dízen las pessonas mais antigas, subretodo por giente dua parte de l’aldé chamada L Barrialto, mas hoije yá solo se úsan formas armanas al mirandés central. Cunsante diç José Leite de Vasconcellos, esse uso, anque ralo, yá tenerá eisistido noutras aldés [Estudos de Philologia Mirandesa, I, 1900, p. 360].

An ciertas tierras de l mirandés central, cumo Zenízio, dízen-se las formas al, als, mas cuido que eiqui se dében de screbir siempre las formas de l mirandés central, para nun traier cunfusion cula cuntraçon de la perposiçon cul artigo (a+l > al).

L artigo defenido masculino singular forma ua sola sílaba, por el mesmo, quando:

- aparece antre cunsonantes:

- quien faç l bino ten dreito a bué-lo;

- tenes que deixar l carro a la puorta de casa pa t’afazeres a andar a pie.

- stá an ampeço de frase i la palabra que ben apuis ampeça por ua cunsonante:

- l camino de l riu ye mui arribeinho;

- l tiu yá nun debe de ser nada nuobo;

An todos ls outros casos, l artigo defenido masculino singular forma ua sola sílaba

- cula que stá alantre, se esta ampeçar por bogal ou h:

- l alicran ten ua mordida mui mala;

- esse rapaç ye l einemigo;

- porqui ye mui friu l eimbierno;

- fui tou tiu l home que se morriu na guerra;

- cula que stá atrás, se esta acabar an bogal i la que ben apuis ampeçar por cunsonante:

- trouxe l cumputador para casa;

- todo l que ganhares ye tou;

- nun çcubriu l camino i bolbiu para casa;

- de ls cordeiros ye miu l que fur malhado.

Quando forma ua sola sílaba cula que ben apuis, l artigo lei-se cumo un simples l (letra lé).

L artigo defenido masculino plural forma siempre ua sílaba por el mesmo, menos ne ls casos an que ben apuis dua palabra acabada an bogal ou an n:

- chama ls perros i berás cumo fúgen;

- ls lhibros déixan-me ls uolhos a lhagrimar;

- nunca cháman ls garotos pa la rue;

- quando tráien ls gaiteiros la fiesta ye mais fuorte;

- nien ls perros parában na rue.

artigo defenido femenino: uso de la forma l’

Quando la palabra que ben apuis l artigo defenido femenino singular ampeça por bogal, este artigo scribe-se na forma l’, lendo-se lhigado a essa bogal que ben apuis:

- l’eigreiga yá ye bien bielha;

- l’amisade nun ten précio;

- l’oubeilha ten la lhana mui branca;

La mesma forma l’ se puode ousar quando la palabra que ben a seguir ampeça por h:

- l’houmenaige que le fazírun era merecida.

Neste casos l artigo forma ua sola sílaba cula que ben apuis.

Mas se la palabra que ben apuis tubir la purmeira sílaba tónica i esta ampeçar por ua bogal, que nun seia a, yá se puode ousar tamien la forma simples la:

- la honra queda cun quien la ten;

- la hora bai a demudar qualquiera die;

- nun cumpriu la orde que le dei;

- la huorta astanho nun la bamos a derrotar;

- l fuso ten la uosca scachada;

- inda muito baliu la upa que me deste.

Assi i todo diç-se:

- l’águila bola mui alto;

- lhebanta l’alça de l bestido;

- l páixaro ten l’ala cobrada;

- l’asa de la barrila ye mui pequeinha;

- l’anta nun ye buona para çapatos d’eimbierno, que deixa arrepassar l’auga.

Formas cumbinadas

L artigo defenido mirandés cumbina-se culas perposiçones de i pa (para), mas nunca s’ajunta cun eilhas:

Singular Plural
Masculino de + l de l de ls
Femenino de + la de la de las
Singular Plural
Masculino pa + l pa l pa ls
Femenino pa + la pa la pa las

L artigo defenido mirandés cumbina-se cula perposiçon por, cuntraindo-se siempre cun eilha:

Singular Plural
Masculino por (po) + l pul puls
Femenino por (po) + la pula pulas

L artigo defenido cumbina-se cula perposiçon a, mas solo se cuntrai cun eilha ne l masculino:

Singular Plural
Masculino a + l al als
Femenino a + la a la a las

L artigo defenido cumbina-se cula perposiçon cun, ousando-se tanto las formas cuntraídas cumo nun cuntraídas:

Singular Plural
Masculino cun + l cul / cun l culs / cun ls
Femenino cun + la cula / cun la culas / cun las

L artigo defenido cumbina-se culas perposiçon an / en / ne, ousando-se tanto las formas cuntraídas cumo las formas nun cuntraídas:

Singular Plural
Masculino an/en/ne + l ne l / no ne ls / nos
Femenino an/en/ne + la an la / en la / na an las / en las / nas

Las formas no i nos bénen de la cuntraçon de la perposiçon an / ne cul artigo defenido masculino na forma lo, que yá esistiu an to las bariadades de l mirandés.

Algues notas subre l uso de l artigo defenido

Nun s’usa l artigo defenido antes de adjetibo possessibo, quando stamos a falar de pessonas que son de la nuossa parentena i an que s’andica essa parentena (pai, mai, abó, armano, padrino):

- miu pai i tue mai son armanos;

- mie armana stá casada cun l armano de tou pai;

- dízen que esse tiu ye miu padrino, mas nunca falei cun el porque staba an Fráncia;

- fui an ca de tue armana a saber de azeitunas.

Fuora desses casos yá s’usa l artigo:

- la tue mula ye braba;

- la mie binha astanho nun dou ubas;

- l miu carro cuorre mais que l tou;

- l miu Jesé anda mui malico;

- diç-le al tou Antonho que benga a falar cumigo;

- l tou home inda tarda na benir?

- agorica mesmo passei pula tue tie.

Nun s’usa l artigo defenido cun nomes de meses:

- Setembre ye l més de la bendímia;

- An maio queda todo frolido.

Culs nomes de ls dies de la sumana puode-se ousar l artigo defenido ou nó. Se stubirmos a falar dun die cierto, ye ralo ousar-se l artigo:

- Segunda bamos a ampeçar la casa / na segunda bamos a ampeçar la casa;

- dixo-me que benien demingo / dixo-me que benien pa l demingo;

- to las quintas passa por ende abaixo.

Para andicar la hora usa-se siempre l artigo:

- l reloijo yá dou la ua, son horas de almuorço;

- a las cinco de tarde yá bénen de la scuola;

- quando dir las dieç quiero-te an casa;

- Que horas son? Son las dues menos un quarto.

Eiceçones: nun s’usa l artigo culas spressones meidie i meia nuite:

- era meidie quando mos benimos ambora;

- inda nun era meia nuite i yá todo mundo se habie ido a la chorça.

Cun nomes de pessonas, quando son bien coincidas, nun cuntesto de familharidade i de perséncia, ou quando se fala de la própia pessona, nun s’usa l artigo:

- Juan inda nun bieno acá astanho;

- de nós trés, Marie ye la mais nuoba;

- las notas de Antonho no eisame nun fúrun grande cousa.

La regra nun demuda se antes de l nome beníren las palabras tiu ou tie:

- tiu Antonho Xordico yá mais dun anho que s’achou malo;

- diç-le a tie Marie Sabel que manhana bou a tener cun eilha.

Usa-se l artigo defenido quando se quier andicar ua pessona, tenendo ua cierta çtáncia ou menos familharidade:

- la Marquita datrás amassaba muito pan.

Usa-se l artigo defenido quando l nome quier andicar ua família:

- ls Fonsos nun stan an casa, dixo-me l miu Jesé.

Cun nomes de tierras nun s’usa l artigo defenido:

- Lisboua, Miranda, Mogadouro, Bumioso, Bergáncia, Picuote, Çamora, Sebilha, Madriç.

Hai bárias eiceçones, de que nun conheço regra segura, mas que parécen tener a ber cun nomes de tierras que ténen nome de cousas ou outras rialidades coincidas de las pessonas:

- l Porto, la Régua, la Guarda, l Palancar, l Campo, la Belariça, la Castanheira, l Felgar, la Granja.

Sentido de algues spressones cunsante téngan ou nó artigo defenido:

- todo mundo = toda la giente

- todo l mundo = l mundo anteiro

Outros usos de l artigo defenido

Cun perposiçones ou spessones que andícan lhugar nun se usa la perposiçon de, mas solo l artigo de defenido:

- el mora an Camino (de) las Binhas i passa to ls dies por rue (de) la Frauga;

- acerca (de) la mie puorta habie ua fuonte, mas yá la derramórun;

- quando bou anriba (de) la burra lhougo me deixo drumir cul baláncio;

- trás (de) l’eigreija quaijeque nun habie casas;

- acerca (de) l molino nun fáltan ratos.

- tanta cousa i acabou por ir a fazer la casa an pie (de) l semitério;

- nun botes las forfalhas para ambaixo (de) la mesa.

Este uso inda cuntina a ser mui fuorte, mas ten benido als poucos a reduzir-se l númaro de casos i a antroduzir-se la perposiçon de. Por mi, cuido que esse uso uso nun se debe de perder. Bonda mirar pa ls chamadeiros mais antigos i bemos que nunca aparece essa perposiçon quando stamos delantre de casos que le correspónden al genitibo lhatino, caratelística quemun a outras lhénguas antigas cumo l moçárabe de Toledo:

- Ourrieta las Puorcas; Rita l Trebo; Peinha la Bouça.

Artigo andefenido

Formas simples

Singular Plural
Masculino un uns
Femenino ũa ũas

La Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa andica que l artigo andefenido femenino se scribe an mirandés cun ~ (til). Mas tubo an cuonta que aquel ~ nun aparece porriba la letra ũ ne ls botones de ls cumputadores i, por esso, aceitou que se screbira sien til. Mas debe de se screbir cun til al menos quando screbimos a la mano.

Formas cumbinadas

L artigo andefenido cumbina-se cula perposiçon an/en/ne, cuntraindo-se cun eilha:

Singular Plural
Masculino an/en/ne + un nun nuns
Femenino an/en/ne + ũa nũa nũas

L artigo andefenido cumbina-se cula perposiçon cun, ousando-se tanto las formas cuntraídas cumo las nun cuntraídas:

Singular Plural
Masculino cun + un c’un / cun un cuns / cun uns
Femenino cun + ũa cũa / cun ũa cũas / cun ũas

L artigo andefenido cumbina-se cula perposiçon de, ousando-se tanto las formas cuntraídas cumo las nun cuntraídas:

Singular Plural
Masculino de + un dun / de un duns / de uns
Femenino de + ũa dũa / de ũa dũas / de ũas

NB – Las notas eiqui apersentadas subre l uso de artigo nun perténden ser cumpletas: a la ua, nun ye eiqui l sítio para tan zambolbida apersentaçon; a la outra, esse ye un assunto an que inda hai muita lhana que tenhir. L’eideia fui solo deixar ua ajuda a melhor screbir i falar l mirandés.

05 de Nobembre de 2006

Amadeu Ferreira

↑ Haut

Le texte des leçons et des réponses est d'Amadeu Ferreira, dans le cours de langue et culture mirandaises du SAL (2006–2008).

Ação concluída.
Antrar

Para screbires ne l sítio, diç-mos quien sós. Ye ua beç — depuis quedas antrado.

ó