SENDIM EM LINHA SENDIN
Grammaire mirandaise

Substantif et adjectif

Sustantibo (1)

Amadeu Ferreira2006Voir la leçon entière dans le cours →

[An algues partes destes testo aporbeitei studos feitos por José Pedro Cardona Ferreira].

L númaro an mirandés: singular i plural

L plural de las palabras acabadas an bogal ou an ditongo forma-se acrecentando-le un -sal singular:

Singular Plural Singular Plural
frauga fraugas tie ties
auga augas rue rues
probe probes mai mais
home homes rei reis
lhato lhatos miu mius
parro parros tou tous

La regra manten-se inda que la palabra acabe an bogal nasal, çque essa nasalidade se mantenga ne l plural (-in, -un):

Singular Plural Singular Plural
foucin foucins un uns
mastin mastins algun alguns
chinchin chinchins niun niuns
scarranchin scarranchins sertun sertuns
colharin colharins fertun fertuns

José Leite de Vasconcelos [Estudos de Philologia Mirandesa, I, p. 321] diç que nestes casos l plural se forma acrecentando-le -es al singular, tal i qual cumo ne ls casos a seguir.

Las palabras acabadas por -l, -n, - r, -s, fórman l plural acrecentando-le -es al singular:

Singular Plural Singular Plural
carcanhal carcanhales pan panes
cabanhal cabanhales gabilan gabilanes
funil funiles bien bienes
mil miles cumben cumbenes
candil candiles galaton galatones
miel mieles renhon renhones
spanhol spanholes munton muntones
Singular Plural Singular Plural
palumbar palumbares més meses
mulhier mulhieres pertués pertueses
dezir dezires saiagués saiagueses
calor calores mirandés mirandeses
oulor oulores scalhabrés scalhabreses

Las palabras acabadas an -ç fázen l plural acrecentando-le -es al singular, mas demudando-se l -ç an -z-:

Singular Plural Singular Plural
paç pazes perdiç perdizes
rapaç rapazes calantriç calantrizes
peç pezes nuoç nuozes
beç bezes algoç algozes
lápeç lápezes felhoç felhozes
teç tezes cruç cruzes
alferç alferzes lhuç lhuzes

José Leite de Vasconcelos [Estudos de Philologia Mirandesa, I, p. 320] diç que l plural de lápeç ye lápedes i splica esse plural por la palabra benir de l spanhol an que l z ten ourige ne l d de la fin de lapid. La berdade ye que siempre oubi l plural lhápezes.

L mesmo outor [id., p. 320] diç que l plural de felhó ye felhozes, cumo tamien an pertués. Mas solo tengo oubido la palabra felhoç que, assi, sigue la regra giral.

Alguns sustantbos coletibos


bacada (de buis i bacas)

bando (de páixaros)

bezeira (de cochinos)

buiada (de buis i bacas)

cabrada (de cabras)

camarada (de segadores)

cambada (de pessonas)

capon (de bides)

carga (de feixes, de sacos...)

carteira (de capones ou de lheinha)

colgadeiro (de ubas)

cuorda (de figos)

çúcia (de rapazes)

ganado (de oubeilhas)

jolda (de rapazes, para a brincadeira)

junta (de duis, mulas ou burros)

juntouro (de giente)

mocidade (de giente moça)

niada ou nialada (de páixaros)

pie de mar (bando grande)

quadrilha (de trabalhadores)

ramalhada (de lheinha)

ramo (de flores)

riestra (de cebolhas ou alhos)

torada (de tuoros)

touça (de carbalheiras)


27 de Nobembre de 2006

Amadeu Ferreira

↑ Haut

Sustantibo (2)

Amadeu Ferreira2006Voir la leçon entière dans le cours →

[An algues partes destes testo aporbeitei studos feitos por José Pedro Cardona Ferreira].

Género an mirandés: masculino i femenino

L género de las palabras mirandesas

Son, an regra, masculinas las palavras mirandesas acabadas an:

-o: aldeano, ambelhigo, armano, bezerro, fachuqueiro, nino, perro(eiceçones: la mano, la bó);

-iu: calafriu, fastiu, fetiu, friu, judiu, riu, tiu;

-és:mirandés, pedrés, scalhabrés;

-al: almendral, maçanal, oulhal, outibal, pinheiral.

Son, an regra, femeninas las palavras mirandesas acabadas an:

-a: perra, armana, pantasma, galana, stielha [eiceçones: l cura (padre), l guia (aquel que ajuda a guiar, mas yá la palabra guia cul sentido de galho dua arble ye femenina), i ls sustantibos que ténen la mesma forma pa l masculino i pa l femenino, de que se fala mais abaixo];

-ie: albenarie, balancie, cantarie, judie, mardomie, queisarie, serbentie, tenerie, tie (eiceçones: l die, l pie i ls deribados l cuntapie, l strepie);

-ue: rue (tamien ls pornomes tue, sue, algue, nanhue);

–ice: aldrujice, alcobiteirice, aldrabonice, amaricanice,

antolhice, azelhice;

-ade: amisade, ampossiblidade, anfelecidade, anfenidade, anteguidade, antemidade, armandade, atebidade, atualidade;

-aige: ambalaige, ambraiaige, amostraige, anfermaige, biaige, bantaige, coraige, garaige, pelaige, romaige, (eiceçones: l adaige, l paige).

Puoden ser masculinas ou femeninas

- Las palabras acabadas an -e [afuora las acabadas ne ls ditongos –ie, -ue i ne ls sufixos -ice, -ade, -aige, ou que aperséntan la mesma forma pa l masculino i pa l femenino]:

- eisemplos de palabras masculinas: anxame, eisame, home, mestre, monje, pariente, stame, xambre;

- eisemplos de palabras femeninas: abe, aldé, alface, assemblé, atitude, brime.

- Las palabras acabadas an cunsonante [afuora las acabadas an –és i an -al, que son masculinas]:

- eisemplos de palabras masculinas: arachal, pan, cumben, coraçon, alferç, algoç, aniç, arroç, calantriç, juiç, lápeç, peç, rapaç, telar;

- eisemplos de palabras femeninas: ouraçon, ourientaçon, beç, acideç, ambalhideç, cruç, lhuç, nuoç, paç, perdiç, teç.

Hai muitos sustantibos que ténen ua sola forma pa l masculino i pa l femenino. Eisemplos: anzona, argolhas, artista, carranha, cuntrabandista, fadista, falante, falsuras, mazmárria.

Acumparaçon cun alguns casos an pertués

Hai algues palabras mirandesas que ténen l género cuntrairo als sous eiquibalentes an pertués:

- son femeninos: la calor; la fresca; la risa; la questume; la

pantasma;

- son masculinos: l alcatre; l delor; l febre; l naciente; l

quemido; l stante;

- casos que se aperséntan uas bezes cumo masculinos i outras cumo femeninos: la fin / l fin; la sangre / l sangre.

José Leite de Vasconcelos diç [Estudos de Philologia Mirandesa, I, p. 325] que la palabra fin ye siempre masculino, mas tamien ten un uso femenino. Diç-se: na fin, la fin de l mundo.


Formaçon de l femenino, zde l masculino:

Ls sustantibos acabados an -o ne l masculino, fórman l femenino demudando l –o an –a:

Masculino Femenino Masculino Femenino
perro perra palombo palomba
armano
nino
armana
nina
burro
moço
burra
moça

Ls sustantibos acabados an -e ne l masculino, fórman l femenino demudando l –e an –a:

Masculino Femenino Masculino Femenino
pariente parienta xastre xastra
mestre mestra monje monja

Ls sustantibos acabados an –l, –n i -s ne l masculino, fórman l femenino acrecentando-se-le un –a:

Masculino Femenino Masculino Femenino
capitan capitana fragués fraguesa
galan galana sendinés sendinesa
aldrujon aldrujona spanhol spanhola
lhion lhiona pardal pardala

Ls sustantibos acabados an -ç ne l masculino, fórman l femenino acrecentando-se-le un –a i demundando l -ç an -z-:

Masculino Femenino Masculino Femenino
rapaç rapaza juiç juíza

Ls sustantibos acabados an -or ne l masculino, fórman l femenino por un de dous modos: demundando l –or an –eira ou acrecentando-le un –a. Nun hai regras claras para un i outro causo, de que damos a seguir alguns eisemplos:

Masculino Femenino Masculino Femenino
arador aradeira
bendimador bendimadeira doutor doutora
cantador
falador
lhabrador
mundador
segador
trabalhador
cantadeira
faladeira
lhabradeira
mundadeira
segadeira
trabalhadeira
pecador
porsor
reissenhor
senhor
pecadora
porsora
reissenhora
senhora

Ls sustantibos acabados an -iu ne l masculino, fórman l femenino demundando l –iu an -ie:

Masculino Femenino Masculino Femenino
judiu judie tiu tie
algarbiu algarbie senhoriu senhorie

Ls sustantibos acabados an -eu ne l masculino, fórman l femenino demundando l –eu an -eia:

Masculino Femenino Masculino Femenino
ouropeu ouropeia heibreu heibreia
pigmeu pigmeia ateu ateia

Casos speciales

Alguns eisemplos de casos speciales, an que hai ua forma çfrente pa l masculino i outra pa l femenino:

beche / cabra

bui / baca

cabalho / yeuga ou yegua

cumpadre / cumadre

galho / pita ou galhina

gienro / nuora

home / mulhier

macho / mula

macho/ fémia

maron / canhona ou oubeilha

padrino / madrina

perdigon / perdiç


José Leite de Vasconcelos diç [Estudos de Philologia Mirandesa, I, p. 329] que pardal i outros nomes de animales nun ténen femenino, mas la berdade ye que alguns desses nomes se úsan tanto an masculino cumo an femenino. Eisemplos: queluobra / queluobro ou quelobron; pardal / pardala; moucho / moucha; reissenhor / reissenhora.

Tamien culs nomes de pessonas se úsan ls dous géneros, sendo que an muitos desses causos se quier andicar la filiaçon ou la nomeada familiar. Eisemplos:

Castra > filha de Castro

Diega > filha de Diego

Liço > filho de Liça / Lice

Morena > filha de Moreno

Pedra > filha de Pedro

Perza > filha de Perç

Tresinho > filho de Tresinha


An bários casos la forma femenina andica cousas mais grandes do que la forma masculina:


biendo / bienda

bóbedo / bóbeda

bolho / bolha

boto / bota

bulhaco / bulhaca

caldeiro / caldeira

cepo / cepa

cesto / cesta

fardel / fardela

peine / peina

pito / pita

seto / seta.


27 Nobembre de 2006

Amadeu Ferreira

↑ Haut

Adjetibo

Amadeu Ferreira2006Voir la leçon entière dans le cours →

Género i númaro

Na formaçon de l femenino i de l plural ls adjetibos síguen las regras que yá apersentemos pa ls sustantibos.

Tamien hai adjetibos que solo ténen ua forma, tanto pa l masculino cumo pa l femenino. Ténen solo ua forma ls adjetibos:

- acabados an –a: agrícola, almanecha, ampata, anzona, artista, azeilha, belga, bisca, carranha, celta, chupista, cinza, çacana, eidiota, lorpa, narça, narigonga, persa, porpagandista, prouista, rasca, rastra, reguila, sorna, spreita, trafulha, zabumba, zueira.

- acabados an –e: amable, agre, anteligente, able, andeble, agradable, amperdonable, antranhante, ambolbiente, andependiente, amportante, ancandilante, brilhante, berde, baliente, biandante, corriente, creciente, caliente, campante, cirne, citre, defícele, doce, doliente, egre, eidiante, eilegante, eilustre, einocente, einútele, galopante, gigante, grabe, grande, heireige, houmilde, hourrible, ingre, lebe, lhibre, lhuziente, nobre, notable, oubediente, ounipotente, pensatible, possible, probe, repunsable, rejistente, salagre, salbaije, strabagante, suable, temible, terrible, terrestre, triste, torpe, traste, xebre, xique.

- acabados an –ar: albar, bulgar, eisemplar, lhunar, particular, popular, rigular, secular, singular.

- acabados an –ç: capaç, eificaç, oudaç, feliç, algoç, atroç, (eiceçon: andaluç / andaluza).

- acabados an –l: creminal, andebidual, anfernal, animal, antestinal, cultural, batismal, berdial, bogal, candial, cumbibial, çtrital, debinal, eigual, eimortal, eissencial, global, lhibaral, lhagrimal, lial, nacional, normal, natural, oufecial, oural, oureginal, outonhal, pascoal, personal, regional, semanal, sexual, social, special, testual, zeigual.

anfiel, dunzel, fiel.

gentil.

azul.

- acabados an –n: quemun, ruin.

- acabados an –s, quando la redadeira sílaba nun ye tónica: aldrabas, cagufas, gabarolas, gámbias, tremelicas, tuntainas, xagatas, xepas, reles, simpres.

- ls seguintes acabados an –or, i solo estes: anferior, maior,

superior.

- ténen tamien ua sola forma: demonho, smoler.

L grau cumparatibo

L cumparatibo de superioridade

- forma-se ponendo l adbérbio mais antes de l adjetibo i ponendo apuis la locuçon cunjuncional do que:

- Juan ye mais alto do que Jesé

L cumparatibo de eigualdade

- Juan ye tan alto cumo Jesé

L cumparatibo de anferioridade

- forma-se ponendo l adbérbio menos antes de l adjetibo i apuis la locuçon cunjuncional do que:

- Juan ye menos alto do que Jesé

- Tamien se puode formar [i esta forma talbeç seia la mais ousada] ponendo la spresson nun ser (l berbo ser ye cunjugado ne l tiempo que le pertence) tan antes de l adjetibo i ponendo apuis la cunjunçon cumo:

- Juan nun ye tan alto cumo Jesé.

L grau superlatibo

Superlatibo absoluto

- l superlatibo absoluto sintético forma-se acrecentando-le –íssemo ou íssimo al adjetibo:

- pobríssemo, altíssemo, santíssemo, boníssemo, eigualíssemo, muitíssemo, riquíssemo, tantíssemo, grandessíssemo, houmildíssemo.

- l superlatibo absoluto analítico forma-se ponendo la palabra mui (mas nunca muito) ou mi antes de l adjetibo:

- Juan ye mui (ou mi) alto.

Superlatibo relatibo

- forma-se ponendo antes de l adjetibo la spresson l mais

- Juan ye l mais alto de l’aldé.

Casos cun algues formas speciales:

adjetibo cumparatibo de superioridade Superlatibo absoluto Superlatibo relatibo
buono melhor boníssemo l melhor
l mais buono
malo pior
mais malo
malíssemo l pior
l mais malo
grande maior
mais grande
grandíssemo l maior
l mais grande
pequeinho mais pequeinho l mais pequeinho

15 de Dezembre de 2006

Amadeu Ferreira
↑ Haut

Eisercício (7) - Singular i Plural

Amadeu Ferreira2006Voir la leçon entière dans le cours →

L testo que stá a seguir ten bárias palabras, antre paréntese, que stan ne l singular. L que se pide a cada ua / un ye que las ponga ne l plural. Pul meio stan sembradas outras palabras que puoden nun star bien screbidas i hai que las çcubrir i screbí-las bien.

L oubjetibo eissencial deste eisercício, pequeinho i simples, ye ajudar a ler la licion 012 – Sustantibo. Cumo sei que hai pessonas que nun ténen cundiçones para respunder al eisercício atrasado (6), eiqui queda este para todos respundéren até la fin de la purmeira sumana de l Anho Nuobo.

1 - Todos ls ..... (juiç) ténen de ser ...... (andependiente), senó nun se faz justícia cumo debe de ser. A las ...... (beç) ye cumo andar a saber deilha cun ..... (candil).

2 - Ls ...... (palumbar) lhougo quédan ...... (cheno) de ....... (palomba) se tubíren muito cebo.

3 - Las ....... (nueira) astanho dórun muitas ....... (nuoç), mas yá passórun ls ...... (més) de las apanhar. Podemos comé-las l dies de Reis.

4 - Ls ........ (gabilan) bólan culas ........ (ala) abiertas.

5 - Las ....... (tie) yá nun ándan culs ......... (filho) als (chinchin).

6 - No Antruido ls ........... (rapaç) botában muitos ......... (rascapeç).

28 de Dezembre de 2006

Amadeu Ferreira

↑ Haut

Eisercício (7) – Plural i singular (resoluçon)

Amadeu Ferreira2007Voir la leçon entière dans le cours →

Bei-se, a cada eisercício que fazemos, que las cousas ban andando al palantre. Mui ralas pessonas dórun erros neste eisercício. I ye mui buono tener giente nuoba ne l nuosso curso.

Eiqui quédan las repuostas ciertas al eisercício, para cada un acumparar cula sue repuosta. Muitos parabienes a todos i, mais ua beç, bun anho de 2007 i Dius bos l pague pul botos que me mandestes. Este bai a ser un anho mui amportante pa l nuosso curso, pus inda tenemos muito, muito camino que andar. Mas bamos debagarico, para nun mos cansarmos, sien nunca parar i hemos de chegar adonde queremos.

1 - Todos ls juizes ténen de ser andependientes, senó nun se faç justícia cumo debe de ser. A las bezes ye cumo andar a saber deilha cun candiles.

2 - Ls palumbares lhougo quédan chenos de palombas se tubíren muito cebo.

3 - Las nueiras astanho dórun muitas nuozes, mas yá passórun ls meses de las apanhar. Podemos comé-las l dies de Reis.

4 - Ls gabilanes bólan culas alas abiertas.

5 - Las ties yá nun ándan culs filhos als chinchins.

6 - No Antruido ls rapazes botában muitos rascapezes.

Ana Maria Fernandes pregunta l que son rascapezes. Un rascapeç ye l que an pertués se chama «bicha-de-rabear», que l dicionário define assi: «peça de fogo-de-artifício que executa muitas voltas caprichosas». No Antruido, quando you era garotico, botában-se muito esses rascapezes, que nun stourában, solo botában muita chiçpa, fungában i dában muita buolta. Nun sei nien nunca fui a saber de la rezon porque le dan esse nome. Se alguien tubir ua eideia, que diga.

António Mendes diç que nun atende nada i percisa de ajuda. Para yá, puode cuntar cula oufierta de ajuda que le fizo Gabilan. Mas stamos todos prontos pa l ajudar, se mos dezir de que ajudas percisa.

07 de Janeiro de 2007

Amadeu Ferreira

↑ Haut

Le texte des leçons et des réponses est d'Amadeu Ferreira, dans le cours de langue et culture mirandaises du SAL (2006–2008).

Ação concluída.
Antrar

Para screbires ne l sítio, diç-mos quien sós. Ye ua beç — depuis quedas antrado.

ó