SENDIM EM LINHA SENDIN

Pornomes pessonales

Amadeu Ferreira2007See the whole lesson in the course →

[Sigo eiqui la classeficaçon ousada na Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa, (pp. 31-32), mas acrecentando-le algues formas pornominales que alhá nun stan].

Formas simples

Pessona Sujeito Oubjeto direto Oubjeto andireto Cun perposiçon Reflexo
1ª sing. you me me mi me
2ª sing. tu te te ti te
3ª sing. el/ eilha lo, l / la le, se el, si/ eilha, si se
1ª pl. nós mos mos nós mos
2ª pl. bós bos bos bós bos
3ª pl. eilhes/ eilhas los, ls, les / las le, se, les eilhes, si/ eilhas, si se

Ne l mirandés raiano tamien se úsan cumo pornomes pessonales sujeito [ber Moisés Pires, Pequeno Vocabulário Mirandês-Português, an que la recuolha de bocabulairo ye mui assente na fala de Infainç]:

1ª pess. de plural – nosoutros;

2ª pessona de l plural – bosoutros.

Amprego de ls pornomes pessonales sujeito

La forma you (pertués eu, castelhano i sturiano yó) solo eisiste an mirandés.

Estas formas úsan-se subretodo para andicar las pessonas [gramaticales] antes de l berbo.

Eisemplo, cul persente de l andicatibo de l berbo ser, que bamos a studar yá na próssima licion:

you sou

tu sós

el/eilha ye

nós somos

bós sodes

eilhes/eilhas son

Amprego de l pornome oubjeto directo: las dues formas de la 3ª pessona de masculino, lo / l; los / ls, les)

La forma les, masculino de la 3ª pessona de l plural, ye mui ralamente ousada. Por mi nun la tengo oubido, mas eilha aparece na Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa.

L amprego de las formas de la 3ª pessona, lo / los, l / ls, oubedece a dues regras fundamentales:

- apuis dun berbo amprega-se siempre lo / los.

Eisemplos:

- ancuntrei-lo caído ne l camino.

- trouxe-lo cumigo para nun se perder.

- l bino stá mui barato, dan-lo quaije de grácia.

- astanho hai muito figo,ténen-los deixado pa ls

páixaros.

- antes de l berbo usa-se mais la forma l / ls.

Eisemplos:

- por adonde anda tou pai que nunca l achamos an casa?

- l bino dastanho ye buono, mas l de l outranho era melhor.

- ls rapazes nun bénen a cenar, hai que ls chamar.

Estas regras nun se aplícan al mirandés raiano, yá que ende nun se úsan las formas li ls, mas solo las formas loi los, cumo tamien yá bimos pa l artigo defenido [ber las liciones 006 i 008]. Tamien nas outras bariadades de l mirandés se usa lo, mas hoije mui ralamente.

Amprego de las formas le, les i se de la 3ª pessonade l pornome oubjeto andirecto

La forma les de la terceira pessona de l plural, inda que apareça na Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa nun conheço l sou uso, pus la forma le tanto se usa pa l singular cumo pa l plural. Yá José Leite de Vasconcelos (Estudos de Philologia Mirandesa, I, p. 352, nota 1) pon an dúbeda que essa forma seia mirandés, anque seia ousada por Bernardo Fernandes Monteiro nas formas: dixo-les i fazendo-les.

La forma le usa-se tanto antes cumo apuis de l berbo, yá que ye ua forma única i ye la mesma tanto pa l masculino cumo pa l femenino, pa l singular i pa l plural.

Eisemplos:

- Al rapaç, quando nun ténen chicha dan-le pan solo.

- Falai-le nesso i lhougo s’anrábia.

- Nun le faleis nesso senó anrábia-se.

- Deste-le ua lhambada sin rezon; si fui bien stralhada la lhambada que le deste al rapaç.

- Bós teneis buonas cantigas, mas las nuossas nun le quédan atrás.

La forma sede l pornome oubjeto andireto, que you saba, ye subretodo ousada an Sendin. L sou uso anda a la mistura cul pornome pessonal oubjeto direto, de que se puoden ber abaixo bários eisemplos.

Amprego de ls pornomes pessonales reflexos

L pornome pessonal reflexo amprega-se na cunjugaçon de ls berbos reflexos. Por esso, quando studar-mos esses berbos tornaremos a estes pornomes.

Eisemplos:

- Anrabiemos-mos sien saber bien porquei; por esso fui fácele fazer las pazes.

- El chimpou-se na rue porque habie muito carambelo i

staba slúbio.

Amprego de l pornome pessonal cun perposiçon

La forma si, 3ª pessona de l singular i de l plural, ye ralamente ousada.

Cumbinaçon de las formas mi, ti, el / eilha - nós, bós, eilhes / eilhas, cula perposiçon cun

cun + mi, ti, el / eilha cun + nós, bós, eilhes / eilhas
cumigo
cuntigo
cun el / cun eilha; cul / culha
cun nós
cun bós
cun eilhes / cun eilhas; culhes / culhas

Las formas, de la terceira pessona, cul, culha, culhes, culhas, nun son ousadas an todos ls lhados, mas solo an algues tierras, cumo Sendin.

Las formas cun mi i cun ti son mui ralamente ousadas.

Cumbinaçon de las formas el / eilha, eilhes / eilhas culas perposiçones de, an /ne, por i para:

de + el, eilha / eilhes, eilhas an/ne + el, eilha / eilhes, eilhas por + el, eilha / eilhes, eilhas para + el, eilha / eilhes, eilhas
del / deilha
deilhes / deilhas
nel / neilha
neilhes / neilhas
por el / por eilha
por eilhes / por eilhas
para el / para eilha;
para eilhes / para eilhas.

Eisemplos de uso:

- Nun lhebeste l arado i tubiste que tornar a casa por el.

- Dei-le ls lhibros para el studar mais un cachico.

- Agora dou-le para nun salir de casa del.

- Las rezones deilha yá las conheço hai muito tiempo.

- Bai a falar cul tiu, mas nun te fintes nel.

- Fui por bias deilha que todo se resolbiu.

Hai que nun cunfundir estas cumbinaçones cun aqueilhas que ténen a ber cul artigo defenido [ber la Classe 008]:

- de l / de la; de ls / de las;

- ne l / na, an la; ne ls / nas, an las;

- pul, pula; puls, pulas;

- pa l, pa la; pa ls, pa las.

Eisemplos [an que se çtínguen las formas de perposiçon + artigo i las formas de perposiçon + pornome pessonal]:

- Todos gústan de l amor, mas bien poucos trátan del.

- Dizes que ls çapatos son de la rapaza, mas sei you que nun

son deilha.

- Squeciste la carteira? Bai por eilha i sigue siempre pula mano dreita para nun te deixares agarrar puls altemobles.

- Ne l camino hai ua piedra cun un saco anriba. Agarras nel i trais-lo.

- Pa l que tu quieres tenes albelidade; mas ls lhibros nien

miras para eilhes.

Quando se trata de outras perposiçones la forma de l pornome nun se altara

Eisemplos:

- Tubiste suorte, mas a mi calhou-me todo mal.

- Quando me pedírun l pan, you dei-te-lo a ti, mas naide me

l dou a mi.

Cumbinaçon de pornomes pessonales (andireto+direto)

1ª pess. sing. me-lo / me l me-la me-los / me ls me-las
2ª pess. sing. te-lo / se l te-la te-los / te ls te-las
3ª pess. sing. le-lo, se-lo, se l lo le-la, se-la, la le-los, se-los, se ls los le-las, se-las, las
1ª pess. pl. mos-lo, mos l mos-la mos-los, mos ls mos-las
2ª pess. pl. bos-lo, bos l bos-la bos-los, bos ls bos-las
3ª pess. pl. le-lo, se-lo, se l le-la, se-la le-los, se-los, se ls te-las, se-las

Las formas de la terceira pessona, de l singular i de l plural, se-lo, se-la, se-los, se-las, son subretodo ousadas an Sendin.

Las formas me-lo, te-lo, le-lo ou se-lo i me-los, te-los, le-los ou se-los, amprégan-se apuis de l berbo.

Eisemplos:

- Quando me pedírun l pan, you dei-te-lo a ti, mas el dou-le-lo [ou dou-se-lo] a el.

- La merenda meti-la nas alforjas, mas la burra comiu-me-la [ou comiu-la] toda.

- Pagas-me un copo? A ti paguei-te-lo onte, mas hoije pago-le-lo [ou pago-se-lo] a Juan.

- Onte comistes-mos la nuossa merenda toda, mas hoije comemos-bos-la a bós.

- Chameste-le denomes als rapazes? Agora cháman-te-los

eilhes a ti.

- Deste-le las maçanas als rapazes? Si, dei-le-las [ou dei-se-las] onte, mas inda nun las comírun.

- Boteste-le feno a las bacas? Botei-le-lo [ou botei-se-lo]

yá cacho.

Las formas me l, te l, se l, mos l, bos l, se l i me ls, te ls, se ls, mos ls, bos ls, se ls, amprégan-se antes de l berbo i nun stan lhigadas por tracico [hífen].

Eisemplos:

- A ti dórun-te l pan, mas a nós nun mos l dórun.

- Scusais de ir a mercar cigarros que nun bos ls bénden, porque que inda sodes mui nuobos.

- Traieis-me uns arrebuçados de la Spanha? Si bos ls traio, que tamien ls bou a mercar para mi.

- Este carro fui miu pai que me l trouxo puls anhos.

NB – Las regras que eiqui deixo son solo algues, poucas, de las muitas que ténen a ber cul amprego de ls pornomes pessonales, porblema inda mal studado an mirandés i que apersenta amportantes çfréncias antre las çfrentes bariadades de mirandés, mas tamien an relaçon al pertués.

- Ls pornomes pessonales ténen un uso special nas formas de tratamiento. Yá que énde tamien se úsan ls pornomes possessibos ou formas de tratamiento berbales i dada la sue amportança, esso fazerá parte dua outra licion.

06 Janeiro de 2007

Amadeu Ferreira

↑ Up

Pornomes possessibos

Amadeu Ferreira2007See the whole lesson in the course →

Formas

un possuidor bários possuidores
un solo oubjeto
(singular)
bários oubjetos
(plural)
un solo oubjeto
(singular)
bários oubjetos
(plural)
{masc
1ª pessona
{femen
miu
mie
mius
mies
nuosso
nuossa
nuossos
nuossas
{masc
2ª pessona
{femen
tou
tue
tous
tues
buosso
buossa
buossos
buossas
{masc
3ª pessona
{femen
sou
sue
sous
sues
sou
sue
sous
sues

Cumo l nome andica, ls pornomes possessibos andícan (quaije siempre) ua relaçon de puosse. Mas na terceira pessona usa-se subretodo l pornome pessonal - el/eilha, eilhes/eilhas - junto cula perposiçon de.

masculino femenino
3ª pessona de l singular del deilha
3ª pessona de l plural deilhes deilhas

Eisemplos:

- á pai, esta camisola ye del;

- á tie Marie, estas pitas son deilha;

- las nuossas canhonas nun son tantas cumo las deilhes.

Usos de l pornome possessibo

- Uso familiar de l possessibo miu / mie + artigo defenido

- se nun se le seguir nanhun nome ten l sentido de home [marido] / mulhier[sposa].

Eisemplos:

- l miu manhana nun puode ir a la feira.

- la mie faç uns doces que nien an casamento bés melhor.

Este uso tamien se bei cun tou / tue, mas mais ralamente.

- se apuis de l possessibo tubir l nome de la pessona puode querer dezir, cunsante l cuntesto:

- home [marido] / mulhier[sposa].

Eisemplos:

- l miu Antonho stá malo;

- la mie Marie.

- filho i, mais ralamente, nieto i armano.

Eisemplos:

- l miu Jesé fui a la scuola;

- l miu Juan bai-se a fazer mui grande;

- l miu Manuel nunca fui a la tropa.

- Uso de l pornome possessibo, na funcion de sujeito, cun nomes que andícan parentena

- Nun s’usa l artigo defenido antes de adjetibo possessibo quando stamos a falar de pessonas an que s’andica ua de las seguintes parentenas: pai/mai, abó, armano/armana, primo/prima, tiu/tie [sendinés: tio/tia], padrino/madrina.

Eisemplos:

- mie mai i tou pai son primos carnales, filhos de armanos;

- miu armano casou-se cun tue armana, mas you era tan pequeinho que mal se me lhembra;

- mie madrina i miu padrino quaije nun se conhécen, que solo se bírun l die de l batizado;

- mie bó inda andaba bestida a la moda de antigamente, cun saiote de burel i bolsa bordada;

- se nun fusse tou primo a salir por el habie de lhebar ua buona túndia;

- bai a ber se tue mai stá a fertir uobos cun palha.

- stube agora mesmo cun tou tie i inda cheguemos a amentar na tou pai, de tiempo na que dambos éran garoticos.

- Usa-se l artigo antes de adjetibo possessibo quando stamos a falar de pessonas an que s’andica ua de las seguintes parentenas [tal i qual cumo na regra giral]: filho/filha, nieto/nieta, genro/nuora, tiu/tie [cul sentido de home (marido)/mulhier(sposa)]

Eisemplos:

- sabes por adonde andará l miu filho? Nun andará metido cul tou?;

- l tou nieto passa porqui i queda siempre un rato a falar cumigo;

- la mie nuora até que ye ua buona rapaza;

- l tou tiu inda tarda a benir?;

- agorica mesmo passei pula tue tie.

Esta regra yá nun se amprega ne ls causos de bocatibo, cumo ls eisemplos a seguir.

Balores de uso de ls possessibos

La regra ye que estes pornomes andíquen ua relaçon de puosse, cumo yá dezimos arriba. Mas hai causos an que nun ye assi, cunsante se apersenta a seguir.

- Usos de ls possessibo cun balor afetibo

Eisemplos:

- mira, miu filho, bás-te pul mundo, mas a ber se nunca te squeces de nós;

- la bida stá mala para todos, miu amigo, i un ten que se bolber.

- Uso de possessibo para andicar ua manha

Eisemplo:

- cul miu bagar chego adonde ls outros;

- uso de possessibo cun sentido andefenido

Eisemplo:

- you acá tengo las mies rezones para nun gustar del.

- uso de possessibo para reforçar ua eideia negatiba, referindo-se a la própia pessona que fala.

Eisemplos:

- agora miu Abílio ye que ten de arrotar a fazer l trabalho todo;

- benga miu Manuel a quedar siempre culas culpas;

- quando mais naide querie ir, toca miu Antonho a tratar de las bacas.

- uso de l possessibo para reforçar ua eideia, an que l possessibo se usa an beç de l artigo defenido.

Eisemplo:

- staba you mui çcansado a comer mie merenda;

- andaba you cun miu ganado pul termo

- indo you la sierra arriba delantre de miu ganado, repicando miu caldeiro, remendando mie çamarra.

- uso [substantibado] de l possessibo para andicar aprobaçon dun cumportamiento, modo de pensar ou parentena.

Eisemplo:

- assi me gusta a mi, este ye acá de ls mius.

- puls nuossos[pula nuossa família]fazemos siempre todos ls sacrafícios.

Posiçon de l pornome possessibo na frase

L pornome possessibo, an regra, ben antes de l sustantibo. Mas puode benir apuis de l sustantibo, cumo ne ls seguintes causos, antre outros:

- quando l sustantibo nun ten artigo defenido:

Eisemplo:

- yá mais dun anho que nun recebimos amboras buossas;

- quando l sustantibo yá stá determinado por artigo andefenido, ou por outro modo.

Eisemplos:

- nun recebiste ua carta mie eiqui atrasado?

- nun fagas couso, fui acá ua eideia mie.

- para reforço de l’eideia.

Eisemplos:

- an tierra mie nun pon el ls cotos

cun filha mie nun se ha de el casar.

Cuncordáncia de ls pornomes possessibos

An regra, ls pornomes possessibos cuncórdan:

- an género i númaro cul oubjeto possuído;

- an pessona cul possuidor desse oubjeto.

Eisemplos:

- las buossas bacas i ls nuossos burros ye quanto bonda para arar la tierra i traier aqueilha lheinha toda;

- l miu carro i la tue bicicleta nun puoden ir a la par.

Casos de cuncordáncia stranha

Hai casos an que se usa l pornome masculino, mas cun balor femenino, i al alrobés. Queda l registro, mas nun bamos eiqui a studar estes causos.

Eisemplos:

- diç la mai pa la filha: á sou machote que nun páras de andar cula jolda!

- diç l pai deregindo-se al filho: sal-me dende, sue almanecha, nun bés que te molhas?

- diç la mulhier pa l home: anda que se fusse buona iba a ser para ti, sue baboso!

NB – Ye tamien amportante tener an cuonta l uso de ls pornomes possessibos nas formas de tratamiento, cumo tamien yá dezimos a respeito de ls pornomes pessonales. Mas de las formas de tratamiento falaremos nua licion a la parte.

14 de Abril de 2007

Amadeu Ferreira

↑ Up

Pornomes demustratibos

Amadeu Ferreira2007See the whole lesson in the course →

L anho atrasado apersentemos liciones subre ls pornomes pessonales i ls pornomes possessibos. Bamos agora a cuntinar la apersentaçon de ls pornomes. Tal cumo pa ls outros, tamien ls pornomes demustratibos nun ténen sido studados an mirandés. L que eiqui se apersenta ye, antoce, ua purmeira abordaige que inda percisa ser uito zambolbida cun nuobos studos.

1. Formas

1.1. Formas bariables:

singular plural singular plural singular plural
masculino este / aqueste estes/ aquestes esse / aquesse esses / aquesses aquel, lo, l aqueilhes, los, ls
femenino esta / aquesta estas / aquestas essa / aquessa essas / aquessas aqueilha, la aqueilhas, las

1.2. Formas ambariables [neutro]:

isto, esto /
aquisto, aquesto
isso, esso /
aquisso, aquesso
aquilho, aqueilho, l

1.3. Outros pornomes demustratibos [que nun stan na Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa]

singular plural singular plural singular plural
masculino l mesmo ls mesmos l outro ls outros l tal ls tales
fenmenino la mesma las mesmas la outra las outras la tal las tales

Estes pornomes nun stan na lista de pornomes demustratiobos de la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa, sin que alhá se deia qualquiera splicaçon. Por mi, nun beio rezones para ls apartar de la gramática mirandesa neste lhugar que tamien le pertence.

Estes pornomes son demustratibos quando tubíren antes l artigo ou outro pornome.

Eisemplos:

- Achas que fui el que le roubou l rabo a la cabra i l spinaço a l’eigreija? – Nun hai dúbeda, fui el mesmo.

- Quieres lhebar este altemoble? – Nó, gusto mais de l outro.

- Aqueilha rapaza ye la tal de que te falei: mais guapa nun puode haber.

1.4. Outras formas de pornomes demustratibos son ousadas an mirandés, anque nun seia an todos ls sítios:

- essoutro [Moisés Pires, Pequeno Vocabulário de Mirandês-Português]

Por mi nun ten dados para abaluar se esta forma [ou outras aparecidas] inda se usa i adonde. La Cumbençon tamien nun fala deilhas.

1.5. Las formas l/la i ls/las son pornomes demustratibos quando ban antes de que ou de.

Eisemplos:

- L que tu dizes yá you l sei, mas ye siempre buono lhembrar l que stá squecido.

- Nun traias mais lheinha, chega la que yá traiste.

1.6. Las formas aqueste / aquestes, aquesta / aquestas, aquisto, aquesto, aquesse / aquesses, aquessa / aquessas son cunsideradas cumo antigas [arcaicas] pula Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa. Mas la berdade ye que se cuntínan a ser mui ousadas i nun parece acertado que se deia ua andicaçon que lhiebe a deixar essas formas fuora de uso. Quie seia de l miu coincimiento pessonal, cumo de oubir a outras pessonas, essas formas inda son bastante ousadas, al menos na lhéngua oural.

1.7. La Cumbençon Ourtográfica squece la eisisténcia de las formas esto / aquesto, esso / aquesso i aqueilho de l pornome demustratibo, anque séian mui ousadas:

- a la ua, son las únicas formas ousadas ne l sendinés;

- a la outra, son ousadas noutras bariadades de l mirandés, subretodo raiano, anque ralamente, yá que tamien eiqui domínan las formas isto, isso, aquilho.

José Leite de Vasconcellos na sue obra Flores Mirandesas (1884) usa las seguintes formas: todo esso acaba, Marie! [poema “Trobas”]; Esso fui todo pul destino scrito [poema “Las Muralhas de Miranda”].

L mesmo outor, ne ls sous Estudos de Philologia Mirandesa [p. 355], pon las dues formas a la par, acrecentando quanto al sou uso, an que amostra tener fuortes dúbedas [p. 356]:

«A fórma ésso dizem-me que só se usa na raia. A fórma aquésto usa-se, por exemplo, em S. Martinho, e ésto em Sendim. A fórma aqueilh’ só se emprega antes de vogal (aqueilh’amor, aqueilh’alto; mas aquél monte, aquél miu amigo), e ainda assim não se usa em toda a Terra-de-Miranda.» Pul modo cumo scribe, bei-se bien que José Leite de Vasconcellos ten pouca anformaçon i que que nun cunfia muito neilha.

Moisés Pires [Pequeno Vocabulário Mirandês-Português]: diç que aquesto i aquesso se úsan an San Martino;parece cunsidrar la forma aqueilho cumo giral i rigular.

Que podemos dezir estes anhos todos apuis? Cuido que estas formas son mui ralamente ousadas fuora de l sendinés. Cunsultei ls bários scritores mirandeses subre esta question i solo achei l uso de esso i nesso an António Bárbolo Alves [Cuntas de la Tierra de las Faias], mas ua sola beç sendo l normal l uso de las outras formas. Seia cumo fur, cuido que stá por fazer un studo sério quanto al uso destas formas. L que tengo cumigo son grabaçones adonde la forma esso aparece ousada a modo de anterjeiçon, cumo beremos mais alantre, mas nun dá para sacar grandes cunclusiones.

Hai quien cuide que las formas esto, esso aqueilho, son afluéncia de l castelhano [por eisemplo Moisés Pires ne l sou Pequeno Vocabulário Mirandês-Português], mas trata-se de formas bien lhionesas. Tamien nun se puode dezir que isto, isso séian formas pertuesas, inda que nesta lhéngua séian armanas.

2. Usos / funcion de ls pornomes demustratibos

2.1. Andicaçon de prossimidade

Cumo ye sabido, ls pornomes demustratibos sitúan la pessona ou la cousa designada ne l spácio ou ne l tiempo: amóstran algo sien l nomear.

2.1.1. Prossemidade spacial

L’andicaçon de prossemidade, an giral, respeita a la prossimidade de spácio ou, dun grupo de pessonas ou cousas, la que stá mais acerca:

- este/esta andica mais grande prossemidade de la pessona que fala

Eisemplo. - esta casa ye la mie.

- esse/essa andica mais grande prossemidade de la pessona para quien se fala

Eisemplo - esse altemoble ye l tou;

- aquel/aqueilha andica que stá loinje tanto de la pessona que fala cumo de la pessona para quien se fala: aquel rapaç nun ye dacá.

2.1.2. Mas tamien puode andicar la situacion dun sítio an relaçon a la pessona que fala, mais ou menos próssimo, sendo acumpanhado de perposiçon de i para:

- deste lhado (dacá, mais acerca, antes, l lhado adonde stá la pessona que fala): Sendin yá queda deste lhado de l riu.

- desse lhado (l lhado adonde stá outra pessona cun quien se fala): desse lhado nun bate tanto l aire.

- daquel lhado (andica l lhado cuntrairo): Penilha yá queda daquel lhado de l riu.

- para aquel lhado (apuis, mais loinje, a seguir): essa tierra inda ye para aquel lhado de Lagoaça.

2.1.3. Prossemidade temporal

L’eideia de prossemidade dada puls pornomes demustratibos tamien puode tener un balor temporal. Assi:

a) - este/esta andica que stamos delantre de un tiempo mais ou menos próssimo. Mas ralamente se usa cul sentido de andicar un tiempo cierto.

Eisemplos [an que este die ten l sentido de hai poucos dies]:

- este die fui al doutor, mas nun agarrei beç;

- l Antonho falou muito este die, mas yá nun se me lhembra l que dixo;

- este die nistante me deixaba drumir, mas hoije stou mais spierto.

b) - esse/essa andica que stamos delantre de un tiempo que ye antermeio antre próssimo i çtante.

Eisemplo:

- nesse tiempo nun habie doutores i ua pessona tenie que se zanrrascar cun malzinas i sangraduros.

Mas tamien puode andicar un tiempo cierto.

Eisemplo:

- Quieres ir cumigo a la feira a Mogadouro? – Nó, nesse die bou a tener que ir a Bergança al reixiç.

c) - aquel/aqueilha andica que stamos delantre de un tiempo mais çtante, que tanto puode ser un tiempo bago cumo andicar un tiempo cierto.

Eisemplo:

- apuis, naquel anho chobiu muito i nin la sementeira fumus capazes de fazer.

- naquel tiempo era todo mui caro

2.2. Andicaçon de puosse

Tamien puode haber ua andicaçon de puosse:

- este respeita a algo bien determinado que stá na puosse de la pessona que fala:

- esse respeita a algo bien determinado que stá na puosse de la pessona cun quien se fala;

- aquel respeita a algo bien determinado que nunca andica puosse de las pessonas que fálan, mas dua terceira pessona ou de naide.

Eisemplo: esta (la mie, la que you tengo) barrila faç l’auga mais fresca do que essa (la tue, la que tu tenes), mas aqueilha inda ye melhor do que las nuossas.

2.3. Funcion de lhembráncia [anafórica]

Ls pornomes demustratibos ténen tamien la funcion de amentar ne l que yá fui dezido ou que inda se bai a dezir:

Eisemplo:

Las ubas solas nun fázen bino: este quier tamien buonas manos; aqueilhas han de haber sido criadas cun bun sol i an buona piçarra.

2.4. Andicaçon de zagrado i de çprézio

2.4.1. Esta andicaçon de zagrado an relaçon a algo, inda que steia acerca ye dada pul pornome esse ou isso / esso:

Eisemplos:

- tira-me esse rapaç de la frente senó nun sei l que le fago;

- isso / esso nun ye quemido que se deia a ua pessona;

- nun me traias esse talamouco, que nun sabe fazer nada;

- nun comas esso que te puode fazer mal.

2.4.2. Se fur referido a ua pessona esse uso andica un fondo çprézio i ye mui oufensibo, subretodo tratando-se de las formas neutras de l pornome [isto/esto, isso/esso, aquilho/aqueilho]:

Eisemplo:

- esso nin ye home nin ye nada.

2.5. Outros usos

2.5.1. Las formas isso i esso tamien puoden ser ousadas cumo anterjeiçon:

- quier dar l’eideia de admiraçon, mais ou menos cumo la spresson pertuesa “não me digas!” i usa-se siempre an repuosta a ua afirmaçon: isso!, anton íbamos a bender las ubas i habiemos de las trer outra beç para casa?

- quier tamien dar l’eideia de cuncordáncia, de aprobaçon: isso mesmo, assi ye que se faç! Esta mesma funcion yá la oubi an Paradela, mas para esso, querendo dezir eisatamente, isso mesmo.

2.5.2. Las formas nisso / nesso úsan-se cul sentido de «anton», «nesse momento», «de repente», «sin naide cuntar»:

Eisemplo:

- nisto / nesto botou-se a chober cun tanta fuorça que nun se bie nada;

2.5.3. Uso anfático ou pleonástico, a seguir al nome de referéncia, muita beç trai tamien un sentido crítico.

Eisemplos:

- lhieba alhá la bicicleta essa que naide te la quier.

- anton a cumo québran pula antrada essa?

2.5.4. L pornome mesmo usa-se muita beç usa-se para reforçar outro pornome:

Eisemplo:

- ye esse mesmo, trai-lo acá.

2.5.5. Uso que andica surpresa, spanto:

Eisemplo:

- mira que outra cumo esta!

2.5.6. Uso que andica admiraçon:

Eisemplo:

- aqueilho ye ua casa que se puoden poner alhá ls uolhos!

2.5.7. Uso que andica rábia:

Eisemplo:

- Este burro an beç de fazer l que le mandei, andubo puli a la quessalta!

2.5.8. Locuçones an que l uso de l pornome ten sentidos própios. Eisemplos: por isso/esso, nin por isso/esso, por essas i por outras.

3. Cumbinaçon de ls pornomes demustratibos culas perposiçones

3.1. Cula perposiçon de fórman ua sola palabra

deste, desta, disto / desto, desse, dessa, disso / desso, daquel, daqueilha, daquilho / daqueilho, etc.

3.2. Cula perposiçon an / ne tamien fórman ua sola palabra:

neste, nesta, nisto / nesto, nesse, nessa, nisso / nesso, naquel, naqueilha, naquilho / naqueilho, etc.

3.3. Cula perposiçon cun screbie-se cada palabra an separado.

Mais hai alguns casos am que tamien se ajúntan, cumo se passa an Sendin ne ls seguintes casos, an que se dá ua aglutinaçon: custe / custes, custa / custas, cusse / cusses, cussa / cussas.

3.4. Culas outras perposiçones scríben-se siempre las dues palabras apartadas.

9 Nobembre de 2007

Amadeu Ferreira

↑ Up

Pornomes andefenidos

Amadeu Ferreira2007See the whole lesson in the course →

[Las splicaçones que se síguen son aperpositadamente çcritibas, nien siempre çtinguindo çclaradamente antre pornome / adjetibo / determinante, para un melhor antendimiento por todo mundo. Assi i todo, la çcriçon feita premite todas essas cunclusiones. Para que dúbedas nun quéden, eiqui se diç que sigo l modo tradicional de çtinguir antre pornomes sustantibos (son ls que aparécen eilhes solos na frase) i pornomes adjetibos (son ls que se amprégan an pie dun sustantibo, cun el cuncordando an género i númaro)]

1. Formas

1.1. Formas bariables

Masc. singular Fem. singular Masc. plural Fem. plural
un ua uns uas
algun algua / algue alguns alguas / algues
ningun / niun / nanhun ningua / niua / nanhue ninguns / niuns / nanhuns ninguas / niuas / nanhues
todo toda todos todas
outro outra outros outras
cierto cierta ciertos ciertas
qualquiera qualquiera qualquieras / qualesquiera / qualesquieras qualquieras / qualesquiera / qualesquieras
muito muita muitos muitas
pouco pouca poucos poucas
tanto tanta tantos tantas
tal tal tales tales
bários bárias

i. Las formas algue, algues, nanhun, nanhue, nanhuns, nanhues son subretodo ousadas an Sendin.

ii. La Cumbençon Ourtográfica apersenta l plural de qualquiera cumo sendo solo la forma qualquieras. Bernardo Fernandes Monteiro i José Leite de Vasconcellos dízen que será qualesquiera: «... no pl. de certo se dirá qualesquiera:», acrecentando an nota: «Na Rev. de Educ. e Ens. IX, 501, trad. dos Evangelhos por B. F. Monteiro, acho de facto qualesquier» [Estudos de Phililogia Mirandesa, I, 361]. Mas este outor tamien apersenta la forma qualquier cumo sendo ousada por Bernardo Fernandes Monteiro, forma que tamien nun aparece na Cumbençon Ourtográfica.

Esta ye ua matéria defícel de tornar clara, que possiblemente eisigirá mais ambestigaçon. De que you ambestiguei [i cuido que esta puode nun ser la redadeira cunclusion] cuncluí que habie dues formas pa l plural:

- qualesquiera, ousada antes de nome [adjetibo];

Eis.:

- qualesquiera uns que béngan por ende han de lhebar que cuntar.

- se l pedreiro tubir arte, qualesquiera piedras sírben para fazer ua parede

- nun son qualesquiera roupas que le cháldan.

- qualesquieras, ousada apuis de nome.

Eis.:

- Hai alhá maçanas amarielhas i maçanas berdes. Tu quales quieres?

Trai-me uas qualesquieras;

- eilha scuntenta-se cun uas roupas qualesquieras;

1.2. Formas ambariables

algo

alguien

cada

demais / demás

más / mais

menos

nada

naide

quienquiera

todo.

La forma quienquiera, anque nun apareça na Cumbençon Ourtográfica, tamien ye pornome andefenido mirandés.

Las formas más i demás son ousadas ne l mirandés raiano, mas tamien mui quemuns ne l mirandés central.

1.3. Outras formas de pornomes andefenidos

Cuido que outras formas haberá para alhá de las que son apersentadas na Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa. Assi i todo nun bou eiqui a zambolber este punto yá que el talbeç percise de mais studo i aperfundamiento.

Assi i todo deixo dous eisemplos: (d)ambos / (d)ambas; bastante / bastantes.

2. Notas subre la sintaxe de ls pornomes andefenidos

2.1. Un

i. Usa-se cun sentido ampersonal: «ua pessona», «la giente» [cumo l francés on], mas nestes casos usa-se siempre la forma masculina de l singular, un.

Eis.:

- un nun se pouode fintar nessa giente, que ye falsa;

- bou a aporbeitar que eilha stá acá para m’ajudar a fazer cousas que un solo nun puode fazer;

- un nunca se puode squecer que la bida son dous dies;

- un nunca sabe l que fazer nessas oucasiones.

ii. Çtacar algo nun cunjunto, mas sien l eidenteficar.

Eis.:

- este fui un de ls melhores anhos de bino de que se me lhembra;

- yá hai poucos lhobos, mas inda onte bi un.

- un que nun bai a gustar ye l mil home.

iii. Este pornome puode ou nó ajuntar-se cula perposiçon de. Neste caso puode referir-se a la própia pessona que fala, mas podendo aplicar-se a qualquiera outra, cul sentido referido an i.

- dun, dua, duns, duas ou de un, de ua, de uns, de uas.

Eis.

- hai que tratar bien de l que ye dun, senó naide trata.

- quando l mal dá anriba dun, ende ye l percípio de l nuosso fin.

Mas ajunta-se siempre cula perposiçon an/ne, anque seia ralo este uso.

- nun, nua, nuns, nuas.

Eis.:

- quando l mal dá nun yá nun hai nada a fazer.

2.2. Algun / Ningun / Niun

i. Algun ten siempre valor positibo, l que ye ua defréncia amportante an relaçon al pertués [eiqui, apuis de sustantibo, puode tener balor negatibo. Eis.: que eu visse, não comeu doce algun].

ii. Usa-se antes de sustantibo [adjetibo], anque a las bezes steia subantendido ou apareça cumo antecedente. Puode tanto tener l mesmo sentido de qualquiera, cun sentido andeterminado, cumo andicar ua pequeinha quantidade ou ua sola cousa:

Eis.

- bamos a comer algue [qualquiera] cousa agora, que apuis nun tenemos tiempo;

- eilhes si comírun muita maçana, mas algua [maçana] han de haber deixado;

- nun sei se deixórun algun cachico de bolho para sabermos cumo era;

- mira, acabou-se-me l pan, tu inda tenes algun [pan]?

iii. La forma femenina algua / algue puode ousar-se para andicar ua acion fuora de l quemun, andeterminada, cun sentido tanto negatibo cumo positibo, cunsante se retira de l sentido de la frase:

Eis.

- el si stá mui calhado, mas te admires que se sala cun algua de las del;

- nun l deixes quedar el solo que inda le dá la belharaça i faç algua;

- nun le digas mais nada senó inda le dá algue [un ataque, un mal] i apuis tenemos que ir cun el pa l spital;

- l garoto stá tan calhado, que ye bien capaç de star a fazer algue [cousa mal feita].

iv. La forma algun, tamien puode ousar-se para andicar un tiempo passado, cierto, mas andeterminado.

Eis.:

- se fusse nalgun tiempo beries cumo estas façanhas le salien caras.

- á tiempo dalgun tiempo, na que you era rapaç…

v. La forma ningun / nanhun, quando stá reforçado por negatiba puode tener l mesmo segneficado de un:

- solo sabes falar mal de mi, mas nun fui nanhun lhadron, que quedei cun amigos por adonde passei.

vi. Las formas algun/algua/algue, alguns/alguas/algues, puoden ajuntar-se cula perposiçones de i an/ne, dando las formas:

- dalgun / dalgua [dalgue]; dalguns / dalguas [dalgues];

- nalgun / nalgua [nalgue]; nalguns / nalguas [nalgues].

2.3. Alguien

Ye un pornome andefenido mirandés, anque seia mui pouco ousado. L mais de las bezes ye sustituído por algua pessona:

Eis.:

- se alguien [ou algua pessona] benir a saber de mi, diç-le que yá me fui ambora.

- sabes se stá alguien [ou algue pessona] an casa?

2.4. Algo

i. Sentido de «algua cousa», «un cierto fato» mas andeterminada.

Eis.:

- trai-me algo para comer, que stou cheno de fame;

- se bires puli algo que t’agrade nun deixes de l cumprar;

- nun sei l quei, mas algo se passou para el haber quedado assi;

- aposque le dou algo senó nun l habien lhebado pa l spital.

ii. Andicando ua pequeinha quantidade ou antensidade de algo menos fuorte.

Eis.:

- la burra yá ye algo bielha, mas inda dan algo por eilha;

- staba algo i nun staba an cundiçones de aparecer;

- el quedou algo ambaralhado apuis de haberes falado cun el;

- yá benes tarde, mas cuido que inda sobrou algo para ti.

2.5. Outro

i. Quando referido a tiempo, andica siempre un tiempo passado, que stá acerca daquel an que se stá a falar; mas que tanto puode andicar, cunsante l cuntesto:

- un tiempo passado an relaçon al die an que se fala, lhebando atrás l artigo defenido [l outro, la outra]:

Eis.:

- l outro die fui a tue casa, mas nun stabas alhá;

- la outra semana quedeste de benir a tener cumigo.

- ou un tiempo passado que ye feturo an relaçon al die de que se fala [ye neste sentido que se usa na spreson a soutrodie], lhebando atrás l artigo i perposiçon [al outro, a la outra]:

Eis.

- al outro die tornei alhá, mas tamien nun staba.

ii. Puode ousar-se cul sentido de «nuobo», «demudado».

Eis.:

- era outro home l que eilhi staba a falar cumigo.

iii. Usa-se este pornome nua einumeraçon de cousas, cul sentido de «l que stá a seguir; mais un» ou cumo refréncia a ua cousa por ouposiçon a outra ou outras. Nalguns destes casos, l uso de l pornome tamien ten sido cunsidrado cumo demustratibo [ber Licion, 009]:

Eis.:

- chama outro a ber l que tem a dezir;

- stá outro a la puorta a preguntar por ti;

- yá solo habie alhá dues pessonas: ua bieno cumigo i l’outra fui-se para casa;

- yá que nun me traíste l que te pedi, tornas alhá outra beç;

- uas maçanas stan chenas de brugos i las outras roubórun-las;

- lhembrei-me doutra cousa i bin acá para que sabas de l que se trata.

- stában tan agarrados un al outro que nun fúrun capazes de l zapartar.

iv. Quando se quier fazer ua andicaçon baga, sien refréncia a naide an special, usa-se la spresson, «Cumo diç l outro».

v. Na spresson «outra beç», puode tener l sentido de:

- repetiçon, «de nuobo»:

Eis.:

- faç alhá outra beç a ber se sou capaç de daprender.

- noutro tiempo, noutra oucasion:

Eis.:

- ua beç bieno el acá, mas de las outras bezes fui siempre you alhá.

vi. Este pornome puode aglutinar-se culas perposiçones de i an/ne:

- doutro, doutra, doutros, doutras;

- noutro, noutra, noutros, noutras.

2.6. Cada

i. Puode tener un uso para reforçar, para dar antensidade, an giral cun cuntenidos cunsecutibos [cada...que]:

Eis.:

- agarraba cada carpanta que nien sabie de que tierra era!

- passa-me a mi cada ua, que you nien sei que diga!

- quando falo cun el diç-me cada mintira que yá nun acradito an nada de l que diç;

- a las bezes un ten que aturar cada burro que seia por de Dius.

ii. Usa-se na spresson cada qual.

- Senhoras tantas! . . . Mais Santa, / Por quien nuossa ouraçon chama,

Na afliçon a todas bamos, / I cada qual mais mos ama.

[AMMourinho, Nuossa Alma i Nuossa Tierra]

- Cada qual por sou lhado, /Tratou de se sumir.

Cada qual lhieba trés sucos / I ándan a quien más sega.

[Manuel Preto, Bersos Mirandeses]

iii. Para andicar un feito que se dá nua cierta sequéncia ou frequéncia.

- ben acá a cada trés anhos [de trés na trés anhos].

(cuntina)

16 de Dezembre de 2007

Amadeu Ferreira

↑ Up

Pornomes andefenidos (cunt.)

Amadeu Ferreira2007See the whole lesson in the course →

2.7. Qualquiera / Quienquiera

i. Qualquiera tanto se aplica a pessonas cumo a cousas.

Eis.:

- se nun houbir l lhibro que you quiero, trai-me un qualquiera.

- nun sabien se habien de mandar l pai ou l filho, mas you deixe-le que mandássen un qualquiera.

ii. An frases negatibas, puode referir-se a alguien cun qualidades speciales:

Eis.:

- nun ye un qualquiera [ou qualquiera un] que faç ua cousa dessas;

- nun era qualquiera pessona que se çponie a fazer l que eilha fizo por el.

iii. Qualquiera puode tener sentido depreciatibo, quando ye ousado cula palabra «cousa» a seguir:

Eis.:

- a essa giente qualquiera cousa sirbe, que nunca tubírun gusto.

- para mi nun andes a cumprar nada, que you cun qualquiera cousa me aquemodo.

- essa giente ye mui biqueira, nun le sirbe qualquiera cousa.

iv. Quienquiera solo se aplica a pessonas, dende que solo seia sinónimo de qualquier pessona:

Eis.:

- un anganho quienquiera [qualquiera pessona] l ten

- nun era quienquiera que se metie al camino cun ua termienta destas.

v. Tanto qualquiera cumo quienquiera ténen un sentido de totalidade dun cunjunto.

- qualquiera [todos i cada un] rapaç nuobo gusta de arranjar un bun amprego.

- quienquiera [todas las pessonas i cada ua] gusta de ser bien tratado.

2.8. Muito

i. An posiçon pré-nominal puode [mas tamien ye possible la custrucion referida abaixo an ii.] ousar-se ne l singular ou, an giral, quando ten un sentido coletibo. Nestes casos, l sustantibo que stá apuis l pornome bai tamien pa l singular, mas l berbo que se le sigue yá ye custruído ne l plural, assumindo l sentido coletibo [mesmo tratando-se de cousas cuntables].

Eis.:

- ye melhor nun ires para esses lhados, que hai alhá muito lhobo [sing.] que te puoden [pl.] comer;

- la binha ten muita uba [sing.], mas cul tiempo que stá nun sei se ban [pl.] a amadurar bien.

ii. Noutras posiçones, usa-se sien sentido coletibo, bariando l númaro cunsante l cuntesto.

- nun teniemos miedo del porque éramos muitos;

- muitos moços deiqui se fúrun pa la guerra i se morrírun por alhá.

iii. Anquanto pornome andefenido, muito nunca sufre reduçon a mui / mi, yá que esso solo se dá quando zampeinha funcion de adbérbio.

2.9. Pouco

[Pouco, cumo pornome andefenido, ye siempre antónimo de muito, mas nun ten eisatamente las mesmas custruçones sintáticas, subretodo ne l que respeita al uso cumo coletibo.]

i. An giral, andica un pequeinha quantidade ou un pequeinho númaro de algo.

Eis.:

- l minério era pouco i por esso cerrórun las minas.

- nun trouxe berças de la huorta porque yá habie poucas;

- pouca giente se çpuso a ser teçtemunha del.

- l azeite astanho ye pouco i por esso subiu de précio;

- éran tan poucos moços que nien dou para fazer ua eiquipa.

ii. Ne l plural, poucos, poucas, an posiçon nominal, puode andicar un pequeinho númaro de pessonas, nó eidenteficadas.

Eis.:

- l die staba mui friu i poucos fúrun a botar.

2.10. Tanto

i. Cumo muito, tamien este pornome, an posiçon pré-nominal, puode ousar-se ne l singular ne l singular ou, an giral, quando ten un sentido coletibo [mesmo tratando-se de cousas cuntables].

Eis.:

- astanho colhi tanta patata que nin sei l que le hei de fazer;

- se colhires tanto frajon cumo you nun te puodes queixar;

- fui a la binha i comi tanta uba que agora me duol la barriga;

ii. La forma tanta ten amprego coletibo l mais de las bezes. Nesses casos nun se úsa ne l plural, cumo nas frases lhebar tanta, passar, tanta beç i outras.

Eis.:

- lhebou tanta [porrada] de l pai que nun torna a fazer las mesma áfricas;

- quando fui pa la França passei tanta [deficuldade, fame] que nien quiero que lhembre;

- la rapaza tanta beç fui a la fuonte a té que scachou la barrila;

- iba tanta beç a l’eigreija que até Nuosso Senhor yá staba farto deilha.

iii. Puode ousar-se cumo a sustituir, de modo ampreciso, un númaro cardinal:

- ls çapatos custórun-me cien euros i tanto;

- chegou de l café a las tantas de la nuite;

- comi ua pratada de patatas, mas inda comie outras tantas.

iv. Sirbe para stablecer ua acumparança, de eigualdade [tanto... cumo]:

- colhiu tanta uba cumo l armano.

v. Ye eilemento de custruçon de l numarales multeplicatibos, andicando que un númaro se multeplica pulas bezes a que se refire, podendo ousar-se an cuncorréncia cun bezes:

Eis.:

- trés tantos [quatro bezes];

- quatro tantos [quatro bezes].

2.11. Todo

i. Ye normal sufrir la reduçon para to, antes de sustantibo i seguido de artigo defenido [to l / to ls, to la / tolas], nunca se dando essa reduçon noutras situaçones. Assi i todo, mesmo nesses casos, tanto se puode ousar la forma reduzida cumo la forma normal.

Eis.:

- fui to / todo l camino a falar el solico;

La forma to tanto ye ousada pa l singular cumo pa l plural, pa l masculino cumo pa l femenino: l númaro i género son andicados pula forma de l artigo defenido que se le sigue:

Eis.:

- to [todos] ls garoticos gústan de jogar, a nun ser que stéian malos.

- quaije to [todas] las rapazicas gústan de morar cun monhecras.

Mas míren-se las seguintes custruçones:

- to l mundo / todo mundo, son spressones sinónimas, cul sentido de toda la giente, todas las pessonas;

- todo l mundo yá quier dezir l mundo anteiro, an sentido giográfico, todos ls países.

ii. Cumo forma ambariable, corresponde al pertués tudo [Dízen Pilar Vàzquez Cuesta i Maria Albertina Mendes da Luz, na sue Gramática da Língua Portuguesa: “Quanto a todo e tudo, o primeiro destes vocábulos, variável em género e número, pode-se encontrar na língua portuguesa desde os tempos mais remotos; o segundo, invariável, foi introduzido pelos escritores do século XVI em substituição do antigo todo com o sentido de ‘todas as coisas’. (Edições 70, 1971, pág. 511)]. Ora, al alrobés de l pertués, l pornome antigo todo cul sentido de ‘todas las cousas’ siempre se mantubo até hoije an mirandés, cul sou sentido coletibo.

Eis.:

- todo l que quiero ye tener salude;

- gustei muito de la cena: staba todo mui buono.

iii. Todone l singular iapuis de sustantibo, ten l sentido de «cumpleto», «to las partes de un cunjunto»:

Eis.:

- comiu l caldo todo;

- boziou tanto que spertou la rue toda;

- calhou-se i apuis fui el que quedou cula culpa toda.

Se stubir ne l plural ten siempre esse sentido seia qual fur l lhugar que acupe, anque an mirandés seia mais ousado apuis de sustantibo:

- comiu las cereijas todas;

- comiu todas las ubas que habie na binha ou comiu las ubas todas que habie na binha.

iv. Nua einumeraçon quier andicar repetiçon, tenendo l sentido de «cada».

Eis.

- iba todos ls uito dies a ber miu armano a la cadena, i lhebá-le siempre l que iba a quemer pula semana alantre..

v. Por bezes amprega-se cun sentido pleonástico junto dun númaro que andica un cunjunto, para reforçar, dando l’eideia de «todos i cada un».

Eis.:

- bamos-mos a rir un cachico todas trés.

- fumus alhá todos ls cinco armanos, para que nun houbira dúbeda de que stábamos ounidos.

2.12. Nada

i. Ten l sentido de «cousa ningua».

Eis.:

- bieno a comer a nuossa casa mas nun comiu nada.

- eilha bien me preguntou, mas you siempre le dixe que nun querie nada.

ii. Ten l sentido de «algua cousa», «qualquiera cousa», mas pouco:

- an frases anterrogatibas:

Eis.:

- anton nun comes nada? Apuis bás a ber cumo te bai a dar la fame.

- nun me digas que beniste acá i nun lhiebas nada de nuossa casa?!

- an repuosta a preguntas:

Eis.:

- Anton astanho colhiste muita uba?

- Nada.

- para apersentar l resultado de un porcesso negatibo:

Eis.:

- mira, stube a fazer ls doces que me ansineste, mas la massa bolbiu-se an nada.

iii. Puode tener l sentido de «pouco», subretodo quando ye ousado an pie dun adjetibo, cunseguindo-se un sentido cuntrairo al de l adjetivo a que se ajunta apuis:

Eis.:

- digo-te-l you que l rapaç nun ye nada burro;

- ls çapatos son buonos i nun fúrun nada caros.

iv. Puode ousar-se ls deminutibos «nadica» i «nadixa», cul sentido de «un cachico», «ua mui pequeinha quantidade».

Eis.:

- dá-me un nadixa de sal que manhana yá te l pago;

v. Anque «nada» tenga sentido negatibo, puode custruir-se cun outra negativa se bem apuis de berbo, ou sien outra negatiba se bem antes de l berbo:

Eis.:

- nun me dixo nada de l que alhá se passou;

- nada me dixo de l que alhá se passou..

2.13. Tal

i. Quando se usa cun l artigo defenido antes quier referir-se a ua pessona cierta. Nestes casos ye tamien antendido cumo pornome demustratibo [ber licion 009].

Eis.:

- aquel ye l tal de que te falei hai dies.

ii. Cun artigo andefenido antes andica ua pessona que nun se conhece, mas de que se ten referéncia cierta, benindo an regra associado al nome dessa pessona:

Eis.:

- apuis apareciu alhá un tal Antonho Pirç, que you nunca habie bisto.

iii. Sentido de uso antegrado an alguas spressones:

- i tal - andica: i. ua einumeraçon que nun se acabou [Eis.: apuis fumus andando puli al para baixo, i tal.]; un númaro ou hora que nun somos capazes de cumpletar cun rigor [Eis.: quando cheguei a casa yá éran las dieç i tal];

- cumo tal - ten l sentido de por eisemplo [Eis.: cumo tal, se you nun benir ye porque algo se passou]

- tal i qual - quier dezir que ye armano, eisatamente eigual [Eis.: todo se passou tal i qual cumo tu me habies dezido]

iv. Outros usos de tal dan-se an spressones de tratamento ou saludo:

- que tal bai la bida?; que tal ban las cousas? Que tal?

2.14. Demais

Usa-se pouco cumo pornome [adjetibo] an mirandés, cul sentido de «ls outros» [ls/las demais].

Eis.:

- ls demais que nun béngan acá, senó tórnan pul mesmo camino.

L sou uso percipal ye cumo adbérbio, cul sentido de «zmasiado».

2.15. Mais

i. Quando lhieba artigo defenido antes ten l sentido de «la maiorie», «la maior parte». L artigo ye siempre ousado ne l masculino, podendo ousar-se l singular ou l plural, l / ls mais. Assi i todo, l berbo bai siempre pa l plural, respeitando la natureza coletiba de la spresson.

Eis.:

- l mais deilhes stan tan malos que nun chégan al Natal;

- l mais de las maçanas stan pochas i mais bal botá-las fuora;

- ls mais deilhes stan tan malos que nun chégan al Natal

ii. Quando lhieba atrás la perposiçon a i un sustantibo, ten l sentido de «an eicesso», «zmasiado»

Eis.:

- ten cousas a mais i assi nun ye capaç de dar rezon de todo.

iii. Andica ua quantidade superior por acumparança cun outra.

Eis.:

- bota-me mais caldo, que hoije traio muita fame.

- eilha siempre tubo mais salude do que el.

2.16. Menos

i. Andica ua quantidade anferior ou un númaro mais pequeinho.

Eis.:

- bota-me menos caldo que tengo pouca fame;

- deziste que éran cinquenta, mas cuido que éran bien menos;

- quando ampecemos éramos muitos, mas agora yá somos menos.

ii. Usa-se para fazer acumparaçones de anferioridade.

- hoije comi menos do que onte.

iii. Usa-se tamien na spresson menos de.

- esta casa ye alta, mas tem menos de binte pisos.

2.17. Naide

i. Solo se aplica a pessonas, i ten l sentido, na giral, de «ningua pessoa»,

- hoije naide me telfonou;

- çque bin inda naide me bejitou.

ii. Puode refereir-se a ua totalidade de que l próprio falante puode ser scluído ou scluir alguien, stablecendo-se ua cierta acumparaçon [todos menos un] ou nó [todos].

Eis.:

- naide sabie cumo se iba a resolber l porblema

- naide me podie baler;

- naide cozinaba cumo el;

- cozinaba cumo naide.

iii. Tamien puode tener l sentido de «alguien», «algue pessona», an frases anfáticas.

Eis.:

- que ten naide a ber cula mie bida?

- que le ampórtan a naide ls mius porblemas se you ye que tengo de ls resolber?

iv. An frases negativas i anterrogatibas, anque naide yá tenga sentido negatibo, puode ousar-se:

- cun outra negatiba [nun] se l pornome naide benir apuis de l berbo [posberbal], subantendendo-se que aqui tem l sentido de «alguien»:

Eis.:

- nun bieno naide a la fiesta;

- i se nun benir naide, l que fazemos?

- dezírun que benien acá, mas nun bieno naide;

- nun quedou acá naide para splicar cumo éran las cousas;

- nós nun somos naide;

- nun ten a naide que le puoda baler;

- nun bieno naide para me ajudar i tube que fazer todo solico.

- sien qualquiera outra negatiba se l pornome naide benir antes de l berbo [preberbal]:

Eis.:

- naide bieno a la fiesta;

- i se naide benir, l que fazemos?;

- dezírun que benien acá, mas naide bieno;

- naide quedou acá para splicar cumo éran las cousas.

2.18. Cierto

i. Cuido que será mui ralo l uso deste pornome, cul sentido de «alguma», «uma parte», lhebando antes l artigo andefenido.

Eis.:

- el até ten ua cierta rezon, mas nun bai a tener l miu apoio, pus nun tenie nada que se meter nestes assados.

ii. L normal ye l sou uso cumo adjetibo, cul sentido de «seguro», «berdadeiro», «eisato».

- quando puosto apuis dun sustantibo

Eis.:

- tu faç-me l peso cierto i nun m’anganhes;

- l rapaç ye tan cierto que nuncafalha.

- an acumparaçones reforçadas, metido na spresson tan cierto cumo:

Eis.:

- tan cierto cumo you ser Juan que el bai a tener porblemas

2.19. Bários

Usa-se solo ne l plural i cumo adjetibo, cul sentido de «alguns» mas amplicando dibersidade.

Eis.:

- traímos bários eisemplares para berdes cumo son.

16 de Dezembre de 2007

Amadeu Ferreira

↑ Up

The text of the lessons and answers is by Amadeu Ferreira, from the SAL Mirandese language and culture course (2006–2008).

Ação concluída.
Antrar

Para screbires ne l sítio, diç-mos quien sós. Ye ua beç — depuis quedas antrado.

ó