SENDIM EM LINHA SENDIN

Ls berbos mirandeses

Cada berbo cun ls sous tiempos, de l anfenitibo al amperatibo

Cunjugaçon de ls berbos an –ar

Amadeu Ferreira2007Ber la licion anteira ne l curso →

1. De ls berbos mirandeses de tema an –a ou berbos an que l anfenitibo ampessonal acaba an –ar, tamien chamados de la 1ª cunjugaçon, falamos hoije solo daqueilhes que son anteiramente rigulares, quier dezir, aqueilhes an que la raiç nunca demuda. Cumo tal, apersentamos a seguir la cunjugaçon de l berbo beilar, i podemos ber que la raiç beil- se manten an todos ls tiempos.

Mas hemos de ber que son muitos ls berbos an –ar que demúdan la raiç an bários tiempos de la cunjugaçon. Esses son berbos eirrigulares i nun bai a ser possible tratar de cada un deilhes an classes defrentes. Por esso, un die destes, bamos a ampeçar a publicar un pequeinho dicionário de berbos cunjugados, que será un modo mais fácele de los daprender ou, al menos, de tirar dúbedas, amostrando an cada causo las eirrigularidades que ten. La Cumbençon Outográfica de la Lhéngua Mirandesa, para alhá de la cunjugaçon rigular [berbo cantar, p. 37], solo mos apersenta la cunjugaçon [eirrigular] de l berbo dar. Nun ye defícele de antender que la Cumbençon nun podie tratar de la cunjugaçon de todos ls berbos eirrigulares, yá que hai muito.

Assi i todo, bamos a dedicar, mais alantre, algues classes a outros berbos cumo ls que acában an –uar / -oar, i als que acában an –iar i an –ear, que a la bezes son defíceles de çtinguir i ténen specialidades amportantes de cunjugaçon.

Na cunjugaçon de ls berbos, por mais facelidade de sposiçon, bamos a seguir la debison an modos i an tiempos tal i qual cumo stá apersentada na Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa.

2. Cunjugaçon de l berbo beilar:

ANDICATIBO

Persente


beilo
beilas
beila
beilamos
beilais

béilan

Amperfeito


beilaba
beilabas
beilaba
beilábamos
beilábades
beilában

Feturo


beilarei
beilarás
beilará
beilaremos
beilareis
beilaran

Pertérito Perfeito


beilei
beileste
beilou
beilemos
beilestes
beilórun

Pertérito Mais Que Perfeito


beilara
beilaras
beilara
beiláramos
beilárades
beiláran
CUNJUNTIBO ANFENITIBO

Persente


beile
beiles
beile
béilemos
béiledes
béilen

Amperfeito


beilasse
beilasses
beilasse
beilássemos
beilássedes
beilássen

Feturo


beilar
beilares
beilar
beilarmos
beilardes
beiláren
Pessonal
beilar
beilares
beilar
beilarmos
beilardes
beiláren

Ampessonal


beilar

CUNDICIONAL


beilarie
beilaries
beilarie
beilariemos
beilariedes
beilarien
GERÚNDIO
beilando
PARTECIPIO PASSADO
beilado

AMPERATIBO


-
beila
beile
-
beilai
-

3. Pequeinha lista de berbos que se cunjúgan cumo beilar

acrecentar
acumpanhar
acumparar
acupar
acusar
adebinar
adelantrar
adomar
agabar
amar
ambaraçar
amentar
ampeçar
amportar
ampregar
ampressionar
amuntonar
ancantar
anclinar
ancundesar
andinar
anfadar
anfeixar
anflamar
anforcar
anganhar
ansinar
ansopar
antregar
anxugar
apoucar
aquestumar
arar
armanar
arrasar
arrastrar
sperar
assossegar
atar
ateimar
belar
benerar
bingar
bolar
botar
caminar
cansar
cantar
casar
cegar
chamar
cheirar
chiçcar
chiçpar
chorar
circar
cortar
cumpletar
cuncertar
cuntar
cuntentar
cuntinar
cuntratar
çprumar
danhar
eignorar
eigualar
ferrar
filar
fungar
furar
gustar
lhabar
lhançar
lhargar
lhebantar
lhembrar
mirar
oubrigar
oumentar
ourdenar
pensar
perdonar
pesar
podar
preguntar
purparar
quedar
rapinar
roubar
salbar
saludar
scuitar
sonhar
spalhar
sparbar
spantar
stimar
stranhar
sustentar
telincar
tembrar
zanganhar
zanterrar
zarranjar
zgustar
znudar

4. L amperativo solo ten formas própias na 2ª pessona de l singular i na de l plural, formadas zde l persente de l andicatibo sin l –s de la fin. Assi i todo, resolbimos apersentar siempre la 3ª pessona de l singular cunjugada a la par de las outras, yá que ye mui ousada por bias de ls modos de tratamiento de respeito que séian na 3ª pessona, cumo se passa ne l sendinés. Eisemplos, ousando l berbo beilar:

- á pai, beile el solo que nós yá stamos cansados.

- á mai, beile eilha un cachico a ber se inda ye capaç.

Se mirarmos para esta forma de 3ª pessona, bemos que eilha ye scada de l persente de l cunjuntibo, l que se dá cun to las outras que nun séian própias de l amperatibo. Este, cunjugado an todas las pessonas, quedará assi: beila (tu), beile (eilha/el), béilemos (nós), beilai (bós), béilen (eilhas/eilhes).

5. Las formas de la cunjugaçon de ls berbos rigulares an –ar nun eisígen grandes splicaçones. Assi i todo hai algues deilhas que ténen l sonido mui aparecido i muito son cunfundidos na scrita. Dende que haba que dezir algues palabras subre essas formas, que ténen a ber cula 3ª pessona de l plural. Cuido que l melhor modo de las splicar ye acumparar essas formas culas mesmas formas de l pertués, yá que las desinéncias son aparecidas.

1º causo:

mirandés pertués
persente de l andicatibo béilan bailam
persente de l cunjuntivo béilen bailem

2º causo:

mirandés pertués
feturo de l andicatibo beilaran bailarão
pertérito mais que perfeito beiláran bailaram
feturo de l cunjuntibo i anfenitibo pessonal beiláren bailarem

3º causo:

mirandés pertués
pertérito perfeito beilórun bailaram

Neste redadeiro causo, la tendéncia, na scrita, ye para cunfundir ou aprossimar la redadeira sílaba de la desinéncia de l mesmo tiempo ne l pertués, de modo que hai que star cun atento.

6. L persente de l cunjuntibo ten benido a sufrir algues pressones quanto a la sue cunjugaçon, yá que hai ua tendéncia para demudar l assento i torná-lo armano al de l pertués, subretodo na 1ª i na 2ª pessonas de l plural.

Assi, hai ua tendéncia pa la forma béilemos passar a beilemos i pa la forma béiledes passar a beileis. Dambas a dues son ousadas.

Assi i todo, estas segundas formas inda son menos ousadas i cuido que debemos de mantener las formas oureginales mirandesas.

7. Nesta classe de berbos an –ar, l feturo de l cunjuntibo i l anfenitibo pessonal ténen formas armanas na sue cunjugaçon, inda que se çtingan bien pul sou uso, que nun lhebanta porblemas, cumo se bei pul eisemplo:

- se beilarmos [feturo de l cunjuntibo] tan bien cumo el, esso talbeç mos anime a beilarmos [anfenitibo pessonal] inda melhor.

8. Ua redadeira nota para chamar l’atencion subre alguns assentos de las formas de la 3ª pessona de l plural, acabadas an –n [anquanto nun dirmos, de modo zambolbido, las regras de l’assentuaçon]:

- se fúren agudas [assentuadas na redadeira sílaba] nun lhieban assento: beilaran, beilarien;

- se fúren grabes [assentuadas na penúltima sílaba] lhieban assento: béilen, beilában, beilórun, beiláran, béilen, beilássen, beiláren.

17 de Janeiro de 2007

Amadeu Ferreira

↑ Arriba

Cunjugaçon de ls berbos an –er

Amadeu Ferreira2007Ber la licion anteira ne l curso →

1. Ls berbos acabados an –er ne l anfenitibo ampessonal são tamien coincidos cumo berbos de la 2ª cunjugaçon. Tamien eiqui solo bamos a falar de la cunjugaçon rigular, deixando ls berbos eirrigulares, que son muitos, para mais tarde.

2. Cunjugaçon de l berbo nacer

ANDICATIBO

Persente

naço


naces
nace
nacemos
naceis

nácen

Amperfeito


nacie
nacies
nacie
naciemos
naciedes
nacien

Feturo


nacerei
nacerás
nacerá
naceremos
nacereis
naceran

Pertérito Perfeito


naci
naciste
naciu
nacimos
nacistes
nacírun

Pertérito Mais Que Perfeito


nacira
naciras
nacira
nacíramos
nacírades
nacíran
CUNJUNTIBO ANFENITIBO

Persente


naça
naças
naça
náçamos
náçades
náçan

Amperfeito


nacisse
nacisses
nacisse
nacíssemos
nacíssedes
nacíssen

Feturo


nacir
nacires
nacir
nacirmos
nacirdes
nacíren
Pessonal
nacer
naceres
nacer
nacermos
nacerdes
nacéren

Ampessonal


nacer

CUNDICIONAL


nacerie
naceries
nacerie
naceriemos
naceriedes
nacerien
GERÚNDIO
nacendo
PARTECÍPIO PASSADO
nacido

AMPERATIBO


-
nace
naça
-
nacei
-

3. Pequeinha lista de berbos que se cunjúgan cumo nacer

aborrecer
acender
acuntecer
amboubecer
ampobrecer
angrandecer
antender
antristecer
arder
atender
baler
comer
deber
defender
depender
ferber
merecer
meter
oubedecer oufender
oufrecer
pacer
perder
pormeter
prender
sclarecer
squecer
stablecer
stender
zaparecer

4. Bálen para esta cunjugaçon bárias notas que yá ponimos pa la cunjugaçon de ls berbos an –ar, subretodo quanto als assentos.

Tamien eiqui fazemos algues ouserbaçones que ténen a ber cula 3ª pessona de l plural de alguns tiempos. Mais ua beç bamos a acumparar culas mesmas formas de l pertués, yá que uas bezes son aparecidas, mas outras bezes son mui defrentes.

.

1º causo:

mirandés pertués
persente de l andicatibo nácen nascem
persente de l cunjuntivo náçan nasçam

2º causo:

mirandés pertués
feturo de l andicatibo naceran nascerão
pertérito mais que perfeito nacíran nasceram
feturo de l cunjuntibo nacíren nascerem
anfenitibo pessonal nacéren nascerem
pertérito perfeito nacírun nasceram

Note-se bien que l feturo de l cunjuntibo i l anfenitibo pessonal son defrentes an mirandés, mas an pertués son armanos. L mesmo se passa cula 3ª pessona de l plural de pertérito perfeito i la mesma pessona de l pertérito mais que perfeito. Por esso hai que star cun atento para nun ambaralhar las dues lhénguas.

29 de Janeiro de 2007

Amadeu Ferreira

↑ Arriba

Cunjugaçon de ls berbos an -ir

Amadeu Ferreira2007Ber la licion anteira ne l curso →

1. Ls berbos que acában l anfenitibo ampessonal an –ir son tamien coincidos cumo berbos de la 3ª cunjugaçon.

2. Cunjugaçon de l berbo bibir

ANDICATIBO

Persente


bibo
bibes
bibe
bibimos
bibis

bíben

Amperfeito


bibie
bibies
bibie
bibiemos
bibiedes
bibien

Feturo


bibirei
bibirás
bibirá
bibiremos
bibireis
bibiran

Pertérito Perfeito


bibi
bibiste
bibiu
bibinos
bibistes
bibírun

Pertérito Mais Que Perfeito


bibira
bibiras
bibira
bibíramos
bibírades
bibíran
CUNJUNTIBO ANFENITIBO

Persente

biba


bibas
biba
bíbamos
bíbades
bíban

Amperfeito


bibisse
bibisses
bibisse
bibíssemos
bibíssedes
bibíssen

Feturo


bibir
bibires
bibir
bibirmos
bibirdes
bibíren
Pessonal
bibir
bibires
bibir
bibirmos
bibirdes
bibíren

Ampessonal


bibir

CUNDICIONAL


bibirie
bibiries
bibirie
bibiriemos
bibiriedes
bibirien
GERÚNDIO
bibindo
PARTECÍPIO PASSADO
bibido

AMPERATIBO


-
bibe
biba
-
bibi
-

3. Pequeinha lista de berbos que se cunjúgan cumo bibir:

abrir
bulhir
chubir
cuçpir
eisigir
eisistir
fugir
fundir
lhuzir
mintir
oubir
parir
premitir
rejistir
relhuzir
rir
rugir
salir
strugir
tossir
trasmitir
zmintir

4. Tamien eiqui fazemos algues ouserbaçones que ténen a ber cula 3ª pessona de l plural de alguns tiempos. Mais ua beç bamos a acumparar culas mesmas formas de l pertués, yá que uas bezes son aparecidas, mas outras bezes son mui defrentes.

.

1º causo:

mirandés pertués
persente de l andicatibo bíben vivem
persente de l cunjuntivo bíban vivam

2º causo:

mirandés pertués
feturo de l andicatibo bibiran viverão
pertérito mais que perfeito bibíran viveram
feturo de l cunjuntibo bibíren viverem
anfenitibo pessonal bibíren viverem
pertérito perfeito bibírun viveram

Note-se bien que l feturo de l cunjuntibo i l anfenitibo pessonal son armanos tanto an mirandés cumo an pertués. Yá la 3ª pessona de l plural de pertérito perfeito de l andicatibo i la mesma pessona de l pertérito mais que perfeito de l andicatibo son defrentes an mirandés, mas armanas an pertués. La defrença de scrita [mas l sonido ye mui defrente], an mirandés, antre la 3ª pessona de l plural de feturo de l andicatibo i la mesma pessona de l pertérito mais que perfeito de l andicatibo solo ten que ber cul assento.

5. Acabamos eiqui l’apersentaçon de las trés cunjugaçones, nas sues formas rigulares. Bamos agora a falar de muitos outros berbos que aperséntan specialidades i ténen ua cunjugaçon eirrigular. Bamos tamien a falar de ls tiempos cumpuostos, de la boç passiba i de outras formas de cunjugaçon de ls berbos.

Por agora, l amportante, ye coincer bien i tener sigurança quanto a las formas rigulares de cunjugaçon de ls berbos an cada ua de las trés cunjugações. Alguns eisercícios que bamos a fazer, han de ajudar.

3 de Febreiro de 2007

Amadeu Ferreira

↑ Arriba

Cunjugaçon de l berbo SER

Amadeu Ferreira2007Ber la licion anteira ne l curso →

1. Cunjugaçon

ANDICATIBO

Persente


sou
sós (yes)
ye
somos
sodes

son

Amperfeito


era (yera)
eras (yeras)
era (yera)
éramos (yéramos)
érades (yérades)
éran (yéran)

Feturo


serei
serás
será
seremos
sereis
seran

Pertérito Perfeito


fui
fuste
fui
fumos
fustes
fúrun

Pertérito Mais Que Perfeito


fura
furas
fura
fúramos
fúrades
fúran
CUNJUNTIBO ANFENITIBO

Persente


seia
seias
seia
séiamos
séiades
séian

Amperfeito


fusse
fusses
fusse
fússemos
fússedes
fússen

Feturo


fur
fures
fur
furmos
furdes
fúren
Pessonal
ser
seres
ser
sermos
serdes
séren

Ampessonal


ser

CUNDICIONAL


serie
series
serie
seriemos
seriedes
serien

GERÚNDIO


sendo

PARTECÍPIO PASSADO


sido
AMPERATIBO
-
sei (sé)
(seia)
-
sede
-

2. Tiempos an que s’usa mais do que ua forma

L persente de l andicatibo apersenta bariaçon na 2ª pessona de l singular, an algues tierras de l mirandés raiano i an algues de l mirandés central mais achegadas a la raia, cumo Zenízio (tierras de transiçon), an que se usa la formas yes. Anque la Cumbençon nun apersente esta forma, eilha fui la mais ousada por Bernardo Fernandes Monteiro, nacido na Pruoba i que screbiu ne l séc. XIX (de dieç bezes que usa la segunda pessona de l singular de l persente de l andicatibo de l berbo ser, an uito bezes usa la forma yes i solo dues bezes usa la forma sós). Tamien José Leite de Vasconcelos chama l’atencion para esta forma [Estudos de Philologia Mirandesa, I, 417].

Ne l amperfeito de l andicatibo úsan-se tamien las formas yera, yeras, yera, yéramos, yérades, yéran. Para alhá de tierras de la raia, tengo-la oubido ousar a pessonas de Zenízio i de San Pedro de la Silba, amostrando que inda se úsan hoije. Yá José Leite de Vasaconcelos diç que ye ousada (nó muito) nas tierras raianas i que tamien fui ousada an scrito por Manuel Sardinha [Estudos de Philologia Mirandesa, I, 417-418].

Hai un outro tiempo que tamien apersenta bariaçon, mas nun tengo dados para medir la sue amportança nien an que tierras essas formas son ousadas. Solo por esso nun las pus a la par de las outras na cunjugaçon de l berbo. Stou a falar de las trés purmeiras pessonas de l amperfeito de l cunjuntibo, an que tamien se úsan las formas fussa, fussas, fussa. Tengo oubido estas formas, mas tamien tengo oubido pessonas que fálan bien a corregir l uso deilhas. Tamien estas formas nun aparécen na Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa. Esta bariaçon e/a na fin, nun aparece solo ne l berbo ser, yá que s’usa tamien ne l mesmo tiempo de l berbo tener (tubissa, tubissas, tubissa) i de l berbo haber (habissa, habissas, habissa), i inda an outros berbos, rezon porque cuido tratar-se de algo que ten que ser melhor studado.

Anque nun aparéçan na Cumbençon, nun beio rezones para que nun séian ousadas las formas bariantes de l persente i de l amperfeito de l andicatibo. Yá quanto a las formas de l amperfeito de l cunjuntibo cuido que nun cumben ousá-las.

3. Nota subre l amperatibo

Las formas de l amperatibo de l berbo ser inda stan percisadas dun studo mais aperfundado. Yá José Leite de Vasconcelos [Estudos de Philologia Mirandesa, I, 417-418] amostraba muitas deficuldades, pus apersenta las seguintes formas: só i ye pa la 2ª pessona de l singular, acrecentando que nunca las oubiu, mas que «theoricamente devem ser assi»; sode pa la 2ª pessona de l plural, forma que segundo el se ousarie. La berdade ye que nunca oubi uas nien outra. Talbeç seia por esso que la Cumbençon nun las aceita.

Tamien nunca oubi la forma sei que aparece na Cumbençon, mas solo la forma sé. Assi i todo l mais de las bezes úsan-se, cun balor de amperatibo, las formas de l persente de l cunjuntibo. Esto acuntece, cumo sabemos, cun todos ls berbos mas solo ne ls casos an que este nun ten formas própias, mas ne l berbo ser esso acuntece mesmo ne ls casos an que este berbo ten formas própias ne l amperatibo.

Eisemplo de forma rigular:

- sei (sé) un bun rapaç i nun te dés a la malandra.

L mesmo eisemplo, tal cumo ye mais ousado:

- seias-me un bun rapaç i nun te dés a la malandra.

Que fazer nestes causos an que las formas bariantes nun stan na Cumbençon? Nun beio rezon para que nun séian ousadas. Mas que quede eiqui claro que nun son formas de l mirandés central.

4. Notas subre la scrita de algues formas

Bálen pa l berbo ser ciertas ouserbaçones que yá fazimos para outros berbos quanto a ciertas formas cun sonido aparecido: fúrun (pertérito purfeito), fúran (mais que purfeito), fúren (feturo de l cunjuntibo). Deixo a seguir l’acumparaçon cul pertués, que puode ajudar i, cumo curjidade, la palabra lhatina adonde tubírun ourige:

lhatin mirandés pertués
fuerunt fúrun foram
fuerant fúran foram
fuerent fúren forem

Deixo inda ua redadeira nota subre ua pregunta de José Leite de Vasconcellos [Estudos de Philologia Mirandesa, I, 418] an relaçon al sendinés: «diz-se serã ou serão?». L modo de poner la pregunta amostra que era pouca l’anformacion daquel outor suobre l sendinés. Mas deixa-se eiqui çclarado que, an sendinés, aqueilha forma de la 3ª pessona de l plural de l feturo de l andicatibo ye (i siempre fui) seran, tal i qual cumo nas outras bariadades de mirandés.

5. Uso de l berbo ser

L berbo ser usa-se cumo berbo percipal, mas tamien cumo ousseliar na formaçon de la boç passiba [tiempo de l berbo que se stá a cunjugar + l partecípio de l berbo ser], assunto que zambolberemos quando tratarmos desta boç.

10 de Febreiro de 2007

Amadeu Ferreira

↑ Arriba

Cunjugaçon de ls berbos HABER i TENER

Amadeu Ferreira2007Ber la licion anteira ne l curso →

Apersentamos a la par la cunjugaçon de ls berbos haber i tener porque dambos a dous son ousados cumo ousseliares na formaçon de ls tiempos cumpuostos, an cundiçones mui aparecidas. Assi i todo, habie que stablecer algue relaçon antre eilhes quanto al modo cumo son ousados.

I. L berbo HABER

1. Cunjugaçon

ANDICATIBO

Persente


hei
hás
há/hai
hemos/habemos
heis/habeis

han

Amperf.


habie
habies
habie
habiemos
habiedes
habien

Feturo


haberei
haberás
haberá
haberemos
habereis
haberan

Pertérito Perfeito


hoube
houbiste
houbo
houbimos
houbistes
houbírun

Pertérito M.Q. Perf.


houbira
houbiras
houbira
houbíramos
houbírades
houbíran
CUNJUNTIBO ANFENITIBO

Persente


haba/haia
habas/haias
haba/haia
hábamos/háiamos
hábades/háiades
hában/háian

Amperfeito


houbisse/habisse
houbisses/habisses
houbisse/habisse
houbíssemos/habíssemos
houbíssedes/habíssedes
houbíssen/habíssen

Feturo


houbir
houbires
houbir
houbirmos
houbirdes
houbíren
Pessonal
haber
haberes
haber
habermos
haberdes
habéren
Ampesson
haber

CUNDICIONAL


haberie
haberies
haberie
haberiemos
haberiedes
haberien
GERÚNDIO
habendo
PARTECÍPIO PASSADO
habido

AMPERATIBO


-
há/hai
haba/haia
-
habei
-

2. Bariaçon nas formas de alguns tiempos

L berbo haber apersenta algues formas defrentes na cunjugaçon de l persente de l andicatibo i de l cunjuntibo i de l ampurfeito de l de l cunjuntibo, podendo ousar-se tanto uas cumo las outras, mas esse uso apersenta algues specialidades.

La forma hai [3ª pessona de l singular de l persente de l andicatibo] solo se usa cumo ampessonal i nunca s’amprega cumo ousseliar ne ls tiempos cumpuostos.

Eisemplos de uso de hai i de há:

- naqueilha tierra hai muita giente - naqueilha tierra há chobido muito
- na feira hai de todo, solo nun hai giente - la feira há corrido mui bien,i há stado todo por bun précio
- hai pan an casa ou hai que lo ir a mercar?
- nun hai quien benga a esta tierra
- mai há mercado pan, mas Antonho yá l há comido
- deixa, que alguien ha de benir.

Assi, quando José Leite de Vasconcellos diç «...suponho que não se dirá hei, has, ha, hão trabalhado (pelo menos não encontrei como avulsas as formas hei, has, ha, hão.» [Ob. cit. pp. 406-407], tenemos de corregir algo: la purmeira parte nun stá cierta, mas la segunda ye berdadeira.

Quanto al uso de pertérito perfeito, diç José Leite de Vasconcellos: «No perfeito só ha occasião de se empregar a forma houbo, mas tem de se pressuppôr...» las outras formas [Ob.cit. p.114]. Mas diç que nun stá mui cierto, acrecentando que nun las oubiu dezir, i que houbo «emprega-se impessoalmente, por ex. ‘onte houbo ua fiesta’» [Ob. cit. p. 413, nota 2].La berdade ye que se úsan todas las formas de l pertérito perfeito, anque solo cumo acumpanhantes de outros berbos para fazer tiempos cumpuostos. Para alhá desso, la forma houbo ten tamien un uso pessonal: onte el houbo de se morrer, mas l doutor acudiu-le a tiempo.

José Leite de Vasconcellos [Estudos de Philologia Mirandesa, I, p. 414] apersenta cumo formas mais ousadas ne l persente de l cunjuntibo las seguintes: haga, hagas, haga, hágamos, hágades, hágan, acrecentando que la oubiu an Dues Eigreijas i que son ousadas por scritores cumo Bernardo Fernandes Monteiro. La berdade ye que essas formas solo son ousadas ua beç por este outor i talbeç ende haba anganho na forma cumo fui trascrito l sou manuscrito pula Rebista de Eiducaçon i Ansino, adonde l testo ye publicado. Rialmente ye mui stranho, yá que aqueilhas son las formas de l persente de l cunjuntibo de l berbo hacer (fazer) i nó haber, an castelhano, lhéngua que Bernardo Monteiro habie de coincer bien. Esse mesmo outor solo usa mais ua beç l persente de l cunjuntibo de berbo haber, mas ende usa la forma haia [«cunforme l Senhor le haia repartido, cada un cunforme Dius le haia chamado», Revista de Educação e Ensino, vol. IX, 1894, p. 183], l que parece reforçar l’eideia de que l eisemplo atrás haberá sido mala lheitura de l sou testo. Esta nota solo eiqui se justefica para que nun benga cunfusion de la lheitura de la obra de José Leite de Vasconcelos, yá que estas formas nun fúrun acolhidas na Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i fui tamien por essa rezon que nun las ponimos na cunjugaçon de l berbo haber. Assi i todo son formas que you mesmo yá tengo bisto an testos de mirandés raiano i cuido que l sou uso merece mais studo, nun las ponendo lhougo de lhado.

3. L uso de la perposiçon de apuis de l berbo haber

«Nas tres pessoas do singular [de l persente de andicatibo] (excepto hai) a preposição de é enclítica [neste causo quier dezir que ben apuis de l berbo]... A 2ª e 3ª pessoas do plural creio que tambem não ha occasião de as empregar sem de; todavia neste caso a preposição não é enclítica em relação ao verbo, mas proclítica em relação à palavra por ella regida [quier dezir que ben antes dessa palabra].» [José Leite de Vasconcellos, Estudos de Philologia Mirandesa, I, p. 413 e 415].

Hai que dezir que aquel outor nun stá cierto, nien stá bien que el cunjugue l berbo cula perposiçon agarrada [heide, hasde, hade]. Mas l amportante ye dezir que la perposiçon de se puode ousar apuis de todas las pessonas de l persente de andicatibo, menos cula forma hai.

Inda que seia perciso mais studo, deixo eiqui las dues regras que me parécen mais amportantes: usa-se la perposiçon de quando l berbo que stá a seguir bai pa l anfenitibo; nun se ousa ne ls tiempos cumpuostos an que al berbo haber se le acrecenta l partecípcio passado de l berbo percipal.

Eisemplos:

- hemos de benir cedo - hemos benido cedo
- hei de boziar até que óuban - hei boziado to la nuite i naide m’acudiu
- ha de ser de nuite i el sien benir - ha sido yá de nuite quando el bieno
- para adonde hemos de ir? - naide sabe para adonde han ido
- has de querer benir, mas yá ye tarde - quando has querido benir yá era tarde

Estas regras que acabemos de aplicar al persente de l andicatibo, bálen pa l uso de todos ls outros tiempos de l berbo haber.

Eisemplos:

- hoube de dar ua caída i quedar-se - hoube dado ua caída i quedar-me
- se habie de benir la mai, bieno l pai - habie benido l pai an beç de la mai
- haberie de ser cumo quiero, mas nun stube alhá - haberie sido cumo you quiero se tengo stado alhá

II. L berbo TENER

ANDICATIBO

Persente


tengo
tenes
ten
tenemos
teneis

ténen

Amperfeito


tenie
tenies
tenie
teniemos
teniedes
tenien

Feturo


tenerei
tenerás
tenerá
teneremos
tenereis
teneran

Pertérito Perfeito


tube
tubiste
tubo
tubimos
tubistes
tubírun

Pertérito Mais Que Perfeito


tubira
tubiras
tubira
tubiramos
tubirades
tubíran
CUNJUNTIBO ANFENITIBO

Persente


tenga
tenga
tenga
téngamos
téngades
téngan

Amperfeito


tubisse
tubisses
tubisse
tubíssemos
tubíssedes
tubíssen

Feturo


tubir
tubires
tubir
tubirmos
tubirdes
tubíren
Pessonal
tener
teneres
tener
tenermos
tenerdes
tenéren

Ampessonal


tener

CUNDICIONAL


tenerie
teneries
tenerie
teneriemos
teneriedes
tenerien
GERÚNDIO
tenendo
PARTICÍPIO PASSADO
tubido/tenido

AMPERATIBO


-
ten
tenga
-
tenei
-

Quanto al partecípio passado, diç José Leite de Vasconcellos [ob.cit, p. 411, nota 1] que an Dues Eigreijas solo se usa tubido, mas oubiu dezir que tenido se usa an Sendin. De l que you conheço, la forma mais ousada an Sendin tamien ye tubido, inda que tamien se use, mas mui ralamente, tenido.

III. Ls berbos haber i tener cumo ousseliares na formaçon de ls tiempos cumpuostos

Esta nota ye solo para dar eiqui cunta de l que se diç quanto al uso daqueilhes berbos cumo ousseliares. Diç José Leite de Vasconcellos que «Em mir., segundo o que tenho observado, usa-se tener i haber, sendo tener o auxiliar preferido...» (Ob. cit., p. 405). Acrecenta que oubiu haber cumo ousseliar nua cuonta popular i que Bernardo Fernandes Monteiro usa muito tener ne ls sous scritos mirandeses, mas que tamien a las bezes usa haber, mas menos [Ob. cit., p. 406]. I apuis inda diç: «Em sendinês o normal é tener; ex: tengo sido, téngades sido, tubisse sido, teni tenido, tenis tenido, tubisses ido, tenga querido (segundo as informações que recebi do academico Sr. Francisco Guerra, natural de Sendim)», [Ob. cit. p. 407]. Tamien la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa, al ajuntar la cunjugaçon de ls berbos ser, tener i star (págs. 40 i 41)i poner noutro sítio la cunjugaçon de berbo haber (pág. 51) puode querer dar ua eideia quanto als percipales berbos ousseliares, anque nada diga quanto a esso.

Ye berdade que an pertués l berbo ter ye l berbo mais ousado cumo ousseliar [Celso Cunha e Lindley Cintra, Gramática do Português Contemporâneo, p. 399], mas nun ye cierto que assi seia ne l mirandés.

Del que sei i tengo oubido, cuido que l berbo haber ye l mais ousado ne l sendinés pa la formaçon de ls tiempos cumpuostos. Assi, cuido que José Leite de Vasconcellos fui mal anformado pul Dr. Francisco Guerra, que nun sabie falar bien l mirandés de Sendin.

L mesmo me parece acuntecer ne l mirandés raiano, adonde se ousará mais l berbo haber.

Deixo alguns eisemplos sacados de l sendinés [el há comido bien; hoije há feito muito friu; el há salido tarde to ls dies; se nun houbiras benido onte, yá nun m’agarrabas acá; tou pai há andado alredror de ls algadilhos; giente cumo tu hei bisto muita; stube por te haber cumprado uns çapatos] i de l mirandés raiano [gusto de falar an mirandés porque toda la mie bida lo hei falado; ye l que hei feito toda la bida; nunca hei cumprado çapatos, nien paguei al çapateiro; porque han sido mui balientes; há-mos ansaiado a todos a beilar; nun hai tierra ningua onde hábamos ido que la giente nun quede ancantada; nun sabeis l que heis perdido; nunca ls habie bido más gordos].

Este amprego de ls dous berbos cuido que inda ten que ser studado de modo mais fondo. Por mi, tal cumo daprendi, cuntinarei a ousar an special l berbo haber cumo ousseliar na formaçon de ls tiempos cumpuostos.

20 de Febreiro de 2007

Amadeu Ferreira

↑ Arriba

Ls berbos an -IAR i an -EAR

Amadeu Ferreira2007Ber la licion anteira ne l curso →

003. Ls berbos an –iar i an –ear (I)

NOTA:

Nun se ten dado muita amportança a estes berbos, l que me parece que stá a lhebar al zaparecimiento desta caratelísca cunjugaçon, inda-se yá muito atrás de l pertués. Por essa rezon scolhi este para 1º tema nuobo de l nuosso curso, mas tamien para deixar claro cumo ye amportante la cunjugaçon de ls berbos. Apuis desta licion será acrecentado l Dicionário de Berbos Mirandeses Cunjugados, cula cunjugaçon dessas classes de berbos.

1. Punto de la situaçon de ls studos subre este tema

J. Leite de Vasconcellos [Estudos de Filologia Mirandesa (1890/91, I, 381 i 423).] cunsidra la cunjugaçon destes berbos cumo un 2º tipo de la 1ª cunjugaçon. Segundo el, “Os verbos em –iar (derivados) conjugam-se de duas maneiras: negoceio, segundo os tipos originariamente acabados em –ear, e negócio, segundo os tipos originariamente acabados em –iar, com o acento na antepenúltima; do mesmo modo copeio e cópio, de copiar. Todavia desiar, que não tem a mesma origem, faz só deseio.”

Deste testo parecer poder cuncluir-se que ciertos berbos puoden tener dues cunjugaçones, cumo berbos an –ear i cumo berbos an –iar. Mas l mesmo outor, quando apresenta la cunjugaçon de l berbo balanciar, parece apuntar ne l sentido de que ls berbos an –iar se çtinguen anteiramente de ls berbos an –ear, parecendo corregir la dúbida que tenie quedado atrás: “Este verbo, e outros analogos, tem o accento na antepenúltima, o que distingue o mirandês do português (onde se diz balancéio, aprecío, etc.) e o aproxima do hespanhol.”. Quanto a berbos que se cunjúgan de la mesma maneira, acrecenta despreziar i amansiar.

J. Leite de Vasconcellos dá la seguinte splicaçon pa l caso desta cunjugaçon: “Em mirandês e hespanhol conservou-se a accentuação latina: cf. lat. lanceo, de lanceare; de facto, como a terminação –io é antes um monosyllabo (por causa da semi-vogal) do que um dissyllabo, o rhytmo geral da conjugação não foi alterado: conjugou-se balancio, balancias, cumo lhanço, lhanças. Em português, porém, a terminação –io foi considerada como dissyllabo, e por isso accentuou-se o i no singular.”

Ua outra amportante referéncia als berbos an –iar ye feita por Maria José de Moura Santos [Os Falares Fronteiriços de Trás-os-Montes, Separata da Revista Potuguesa de Filologia, vols. XII, tomo II, XIII, XIV, 1967 Coimbra, p.230] ne ls seguintes termos: “Na fronteira com Leão (excepto na região de Freixo e no Sul de Mogadouro), os verbos em –iar, tal como nos “dialectos”, apresentam as três primeiras pessoas do singular e a última do plural dos presentes do indicativo e conjuntivo e ainda a segunda do singular do imperativo, com i e não ei na última sílaba, e acentuação na sílaba anterior: bozear – bózio, bózias, bózia, bózian; que eu bózie, bózies, bózie, bózien; bózia, num bózias; odiar: ódio, ódias, ódia, ódian, etc.. Estamos perante mais um traço comum ao espanhol.” Portanto, l porblema parece que bai para alhá de l mirandés i se stende a outras falas raianas.

Este ye un tema de que nun trata la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i desso eiqui queda l abiso. L que eiqui se apersenta ben de lhargo studo que fazimos, tamien cun assento an bários outores mirandeses que eiqui nun ye possible apersentar. Esta licion ye un resume desse studo feito.

2. Tipos de berbos an –iar

Ne ls berbos an –iar, an que la raiç acaba an –i-, debemos çtinguir dous grandes tipos. Bamos-le a chamar, solo por facelidade de la sue apersentaçon,

- berbos an –iar de l 1º tipo; i

- berbos an –iar de l 2º tipo.

Nun cierto sentido, puode dezir-se que la defréncia antre eilhes ye solo un porblema de assentuaçon i nó un porblema de cunjugaçon:

2.1. Berbos an –iar de l 1º tipo

Estes berbos ténen l assento / tónica na antepenúltima sílaba (antes de l -i-) ne ls seguintes tiempos:

- presente de l andicatibo, ne l singular;

- presente de l cunjuntibo;

- amperatibo, na 2ª i 3ª pessona de l singular.

Ne ls outros tiempos la cunjugaçon destes berbos nun apresenta specialidades de assentuaçon delantre de ls berbos rigulares de la 1ª cunjugaçon [berbos an –ar].

Deixa-se a seguir l eisemplo de l berbo antrubiar, ponendo a negro las formas speciales deste tipo de berbos

ANDICATIBO

Persente


antrúbio
antrúbias
antrúbia
antrubiamos
antrubiais

antrúbian

Amperf.


antrubiaba
antrubiabas
antrubiaba
antrubiábamos
antrubiábades
antrubiában

Feturo


antrubiarei
antrubiarás
antrubiará
antrubiaremos
antrubiareis
antrubiaran

Pt. Perf.


antrubiei
antrubieste
antrubiou
antrubiemos
antrubiestes
antrubiórun

Pt MQ Perf.


antrubiara
antrubiaras
antrubiara
antrubiáramos
antrubiarades
antrubiáran
CUNJUNTIBO ANFENITIBO

Persente


antrúbie
antrúbies
antrúbie
antrúbiemos
antrúbiedes
antrúbien

Amperf.


antrubiasse
antrubiasses
antrubiasse
antrubiássemos
antrubiássedes
antrubiássen

Feturo


antrubiar
antrubiares
antrubiar
antrubiarmos
antrubiardes
antrubiáren
Pessonal
antrubiar
antrubiares
antrubiar
antrubiarmos
antrubiardes
antrubiáren

Ampess.


antrubiar

CUNDICIO.


antrubiarie
antrubiaries
antrubiarie
antrubiariemos
antrubiariedes
antrubiarien
GERÚNDIO
antrubiando
P. PASS.
antrubiado /
trúbio

AMPERAT.


-
antrúbia
antrúbie
-
antrubiai
-

Eiqui queda ua lista, mui ancumpleta, destes berbos:

abernunciar
acurtiar
adundiar
amansiar
ancaliar
anclariar
ancorriar
ansensiar
antrubiar
anunciar
angraciar
angurriar
anrabiar
aplaquiar
apreciar
apressiar
arranciar
arrenunciar
clariar
cobiciar
arrodiar
aturriar
balanciar
baldiar
bendimiar
berriar
boziar
caldiar
çpreziar
crabiar
denunciar
difrenciar
fariar
gaçpiar
golsiar
lhaboriar
matraquiar
mobiliar
negociar
oufeciar
paliar
patiar
prenunciar
rabiar
ranciar
raspiar
sgarriar
slubiar
smarriar
subsiliar
trabiar
zangraciar
zangurriar
zgraciar

2.2. Berbos an –iar de l 2º tipo

Son ls berbos que ténen l assento / tónica siempre no –i- de la raiç (penúltima sílaba), formando hiato culas bogales de las desinéncias. Portanto ténen siempre l’assentuaçon armana als outros berbos de la purmeira cunjugaçon i son anteiramente rigulares.

Deixa-se a seguir l eisemplo de l berbo bariar [pertués: variar], solo para acumparar culs berbos an –iar de l 1ª tipo, yá que nun apersenta specialidades delantre de la cunjugaçon rigular. Mas apersentamos-lo para ajudar a çtinguir da la cunjungaçon de ls berbos an –ear, an que apersentamos cumo eisemplo l berbo barear [pertués: varejar].

ANDICATIBO

Persente


bario
barias
baria
bariamos
bariais

barían

Amperf.


bariaba
bariabas
bariaba
bariábamos
bariábades
bariában

Feturo


bariarei
bariarás
bariará
bariaremos
bariareis
bariaran

Pt. Perf.


bariei
barieste
bariei
bariemos
bariestes
bariórun

Pt MQ Perf.


bariara
bariaras
bariara
bariáramos
bariárades
bariáran
CUNJUNTIBO ANFENITIBO

Persente


baríe
baríes
baríe
baríemos
baríedes
baríen

Amperf.


bariasse
bariasses
bariasse
bariássemos
bariássedes
bariássen

Feturo


bariar
bariares
bariar
bariarmos
bariardes
bariáren
Pessonal
bariar
bariares
bariar
bariarmos
bariardes
bariáren

Ampess.


bariar

CUNDICIO.


bariarie
bariaries
bariarie
bariariemos
bariariedes
bariarien
GERÚNDIO
bariando
P. PASS.
bariado

AMPERAT.


-
baria
barie
-
bariai
-

Lista, mui ancumpleta, de ls berbos an –iar de l 2º tipo:

abariar
abiar
adiar
agoniar
alebiar
aliar
ambaciar
ambentariar
ambiar
ampaliar
andiciar
anfastiar
anfluenciar
angustiar
anjusticiar
anliar
anreliar
assobiar
associar
bariar
begiar
beneficiar
bistoriar
çcunfiar
chiar
comerciar
copiar
çprestigiar
credenciar
criar
çtanciar
cumpendiar
cunferenciar
cunfiar
cunseliar
cuntreriar
deliciar
fantesiar
guiar
lhicenciar
mandriar
miar
ouliar
ousseliar
perbeligiar
piar
prestigiar
reberenciar
resfriar
sbaziar
sentenciar
sfriar
silenciar
xefiar
zafiar
zambaciar
zanfastiar
zbiar
zgobiar
zupiar

2.3. Falsos berbos an -iar

Ls berbos ansaiar, apoiar, arressaiar, çfaiar, çfeiar, raiar, ramboiar, spraiar, zmaiar i outros an que l –i- forma ditongo cula bogal que stá antes nun fázen parte de ls berbos an –iar, nun apresentando specialidades de acentuaçon. Fala-se deilhes eiqui solo para nun deixar dúbedas ou cunfusiones.

(licion a cuntinar)

03 de Outubre de 2007

Amadeu Ferreira

↑ Arriba

Ls berbos an -iar i an -ear (II)

Amadeu Ferreira2007Ber la licion anteira ne l curso →

006. Ls berbos an –iar i an –ear (II) (cuntinaçon de la licion 003)

3. Berbos an –ear

A las bezes nun ye fácele saber quando un berbo forma l anfenitibo ampessonal an -iar ó an –ear, porque l –e- i l –i- se cunfúnden na prenúncia. Estes últimos, para alhá de nun tenéren las caratelísticas yá apuntadas als purmeiros, apreséntan un -i- a seguir al -e- nas formas rizotónicas, formando un ditongo adonde cai l assento. Eis. : acarrear (acarreio, acarreias, acarreia; acarreie, acarreies, acarreie ; etc.).

Assi i todo nien siempre ye fácele saber qual la cunjugaçon cierta. Las pessonas cun quien falemos stan ciertas quando ténen de cunjugar berbos coincidos, mas yá ténen muitas dúbidas quando son puostos delantre de berbos que nun conhécen. Deiqui que haba, cumo beremos mais alantre, berbos que admíten doble cunjugaçon.

Deixo eiqui cumo eisemplo de la cunjugaçon destes berbo l berbo barear [dar cun bara], que hai que çtinguir de l berbo bariar [haber bariaçon], yá apersentado.

ANDICATIBO

Persente


bareio
bareias
bareia
bareamos
bareais

baréian

Amperf.


bareaba
bareabas
bareaba
bareábamos
bareábades
bareában

Feturo


barearei
barearás
bareará
barearemos
bareareis
barearan

Pt. Perf.


bareei
bareeste
bareeou
bareemos
bareestes
bareórun

Pt MQ Perf.


bareara
barearas
bareara
bareáramos
bareárades
bareáran
CUNJUNTIBO ANFENITIBO

Persente


bareie
bareies
bareie
baréiemos
baréiedes
baréien

Amperf.


bareasse
bareasses
bareasse
bareássemos
bareássedes
bareássen

Feturo


barear
bareares
barear
barearmos
bareardes
bareáren
Pessonal
barear
bareares
barear
barearmos
bareardes
bareáren

Ampess.


barear

CUNDICIO.


barearie
barearies
barearie
bareariemos
bareariedes
barearien
GERÚNDIO
bareando
P. PASS.
bareado

AMPERAT.


-
bareia
bareie
-
bareai
-

Lista, ancumpleta, de ls berbos an –ear:

acarrear
amear
ansobear
antermedear
apear
apedrear
aperrear
arquear
arrear
asnear
bafear
banquetear
baquear
barear
beranear
bloquear
brunzear
cabecear
capear
cornear
cuntrabandear
çapatear
derrear
desear
dosear
gazear
golpear
guerrear
houmenagear
matraquear
mear
menear
nomear
oumbrear
oundear
ournear
passear
pernear
puntear
remedear
sbracear
scassear
spernear
tornear
tourear
xatear
znortear

4. Berbos cun doble cunjugaçon

Al falar de doble cunjugaçon stamos a referir casos an que un berbo puode cunjugar-se cumo ls berbos an –iar de l 1º tipo ó de l 2º tipo i cumo ls berbos an –ear. Cumo yá bimos, J. Leite de Vasconcelos parece admitir essa possibelidade, que tamien eisiste an pertués.

Cuido que debemos cunsiderar trés possibelidades de doble cunjugaçon:

- berbos an –iar que se puoden cunjugar cumo ls de l 1º i ls de l 2º tipo;

- berbos an –iar que se puoden cunjugar cumo ls de l 1º tipo i cumo ls berbos an –ear;

- berbos an –iar que se puoden cunjugar cumo ls de l 2º tipo i cumo ls berbos an –ear.

Lista, ancumpleta, de berbos an -iar cun cunjugaçon que puode bariar antre l 1º i l 2º tipo

ancaliar

anjusticiar

ansensiar

anunciar

arrenunciar

assediar

comerciar

copiar

custodiar

deleriar

denunciar

difrenciar

ouficiar

ousseliar

prenunciar

prestigiar

rabiar

renunciar

silenciar

subsiliar

zapacenciar

zgobiar

Lista de berbos cun cunjugaçon cumo l 1º tipo de -iar i que tamien se puoden cunjugar cumo ls berbos an –ear

arrodiar / arrodear

baldiar / baldear

bendiar / bendear

caldiar / caldear

clariar / clarear

crabiar /crabear

fariar / farear

galiar / galear

lhaboriar / lhaborear

matraquiar / matraquear

negociar / negocear

patiar / patear

remediar /remedear

trabiar / trabear

5. Berbos cun doble forma

Hai berbos que mos aparécen ne l uso corriente cun dues formas, l que nun ye nada de special, yá que tamien acuntece an outras lhénguas cumo l mirandés.

5.1. Formas an –iar ou an -ar

Hai alguns berbos cun dues formas de scrita, l que nun lhebanta grandes porblemas pus ten a ber cula eibolucion dua léngua i, por esso, hai muitos casos desses noutras lénguas cumo l pertués, l castelhano i l asturiano.

Lista ancumpleta destes casos:

abortiar / abortar;

amansiar / amansar;

anjusticiar / anjustiçar;

anrabiar /anraibar;

ansensiar / ansensar;

bendimiar / bendimar;

berriar / berrar;

çpreziar / çprezar;

galiar / galhar;

liar / ligar;

mobiliar / mobilhar;

studiar / studar;

zgraciar / zgraçar.

5.2. Formas cun i sien –j-

Hai inda outros casos an que s’admite ua doble forma. Son son ls casos an que hai an pertués un –j- que nun eisiste an mirandés, nin an castelhano, por eisemplo. An rigor solo hai ua forma, yá que la forma mirandesa correta ye la que nun ten l –j-.

Lista ancumpleta destes casos:

acarrear / acarrejar;

apedrear / apedrejar;

bafear / bafejar;

desear / desejar;

sbracear / sbracejar;

trabear / trabejar.

Nota final: este ye, que you saba, l purmeiro studo cumpleto que se publica sobre estes berbos mirandeses, de modo que nun admira que tenga de ser zambolbido i mais afinado.

22 de Outubre de 2007

Amadeu Ferreira

↑ Arriba

L testo de las liciones i de las repuostas ye de Amadeu Ferreira, ne l curso de lhéngua i cultura mirandesa de l SAL (2006–2008).

Ação concluída.
Antrar

Para screbires ne l sítio, diç-mos quien sós. Ye ua beç — depuis quedas antrado.

ó