Habie a tardes, chubiosas i fries, que nun daba para salir a lado nanhun. Jogos, solo ls que cabien ambaixo la baranda, cumo Arrinca Nabiça, las Cabeças i Cuntrairos, i pouco mais. Cumo la leinha era scassa i habie que la poupar para fazer l quemido, bundaba la calentura de la cama de las mulas, mas als rapazes nun se mos daba star alhi, parados ne l palheiro, a mirar pa las aldragas de l cielo. Sin nada treminado, acabábamos siempre por mos ajuntar ambaixo la baranda, que la jolda atraie-mos mais que guerra al cabalho de D. Caio.
Duns tiempos para acá nun mos puxaba tanto jogar, mas falar de la mais grande nobidade de l’aldé: la telbison. Nun era para todos, que solo ls mais bielhos arranjában la croua para se sentar ne l café de tiu Antonho Cacharuolo, ls demingos a la tarde. Nó que el cobrasse denheiro por ber l cinema, mas cada garoto tenie que cumprar al menos ua croua de arrebuçados senó nun paraba alhá. La croua si custaba a arranjar, mas anton ber cinema a chupar uns arrebuçadicos era cumo tener dous prémios dua beç. I todos bien calhadicos cumo la missa, que tiu Antonho Cacharuolo atamaba lougo ls antusiasmos cun uas ourelhadas buonas. Apuis l’eigreija i l Sagrado, mas dun modo defrente, era alhi la sala de l’aldé i cuntinou a sé-lo por muito tiempo.
Talhos i carreiras de cadeiras anchien-se to ls demingos a la tarde, ls uolhos ancandilados na queixica que iba passando a modo de selombras i mos fazie antrar noutro mundo. Era la hora an que l nuosso grande mundo paraba a respirar - son siempre grandes ls mundos que bíben solo deilhes i para eilhes -, mas apuis dessa hora nun tornaba a ser l mesmo. Pul Sagrado, ls homes cuntinában a ajuntar-se a fazer horas de cena ou, sendo berano, asperában que l sol aplaquiasse la sede para ir a regar meia dúzia de sucos. Las ties cuntinában agarradas a sue meia, na selombra de ls puiales a la puorta de casa. Cula tarchica benien las modas de siempre a saltar de l rialeijo i de l armónico, a dar cuorda a la mocidade de rapazes que íban de pracica an pracica a dar baile a las rapazas de ls currales alredror. Assi, todo cuntinaba armano, mas todo demudaba apuis de cada ua daqueilhas tardes de cinema: era outro mundo que benie a tener cun nós, un mundo bibo para alhá de ls cabeços, para alhá de la naciente de ls camboios, un mundo que s’acucaba ambaixo la baranda a la spera que l fúramos a rucecitar.
Tamien aqueilha queixica mudou l nuosso mundo, antrou pa ls nuossos suonhos, aquemodou-mos la fala, oubrigou l rialeijo i l armónico a daprender nuobas modas i, mais do que todo esso, ampeçou-mos a chamar para fuora dalhi a mais i a maior. Hoije ye fácele ber todo esso, que naquel tiempo era algo custoso ber cumo las cousas stában a demudar, ber cumo habie un mundo que antraba por outro al para drento nun deixando que tornara a ser l mesmo.
Ambaixo la baranda nun se me lembra de tener friu ou fame, nin de las porradas ou caídas, mas solo daqueilhas scatrapulhadas de cumbersa que a toque de Trindades inda nin íban a meio, deixando siempre gana de mais. Passaba na telbison un pograma cun un cabalho que falaba, mas falaba mesmo, i esso era demais para nós. Chamabamos-le Oç. La série Bonanza era passada de trás palantre i de lantre para trás bezes sin cuonta, al punto de las palabras quedáren zlidas cumo ua fita bielha de cinema. Cada géstio de ls atores, cada fala, cada eipisódio, éran cuntados i recuntados de modo que l cuntar lebaba siempre mais tiempo que l própio cinema. Al modo que l antusiasmo oumentaba yá era mais repersentaçon do que cuonta, la boç i ls géstios éran mais de atores que de cuntadores. Hoije penso cumo faziemos, se l cinema era an anglés, mas esso nunca fui cousa que mos atrapalhara: l que se cuntaba nun era la repetiçon de las falas de l cinema, mas la sue bibéncia, cumo se fuora ua nuoba realizaçon. Muitos anhos apuis, tornou a dar esse mesmo pograma na telbison i, al modo que iba passando, lembraba-se-me de yá haber bisto todo sin nunca haber puosto ls pies ne l café de tiu Cacharuolo. Quando, mais de binte anhos apuis, m’ancantei cul Cinema Paraíso, fui nun relampo que me pus ne l que fui l miu berdadeiro cinema paraíso: la baranda, naqueilhas tardes chubiosas i fries, adonde bi alguns de ls cinemas mais ancantados de mie bida. Nunca a nanhun de nós le dou para ser rializador de cinema mas, sin lo saber, nunca fumos outra cousa.
Cul tiempo, deixei de m’amportar muito de nun ir al cinema ls demingos a la tarde, çque houbira cinema ambaixo la baranda. Até que, un die, alhá fui cun miu armano Abel, Alfredo, Bulmiro i nun sei quien mais. Quaijeque nun habie drumido aqueilha nuite, a pensar cumo iba a ser i subre que iba a ser l cinema. Stube cun tanto atento que até se me squeciu de comer ls arrebuçados. Era un cinema de cabóis cun cabalhos, pistoleiros, melitares, índios i todo cumo debe de ser. Pouco mais me quedou na lembráncia que l fumo de ls índios. Aquel fumo a salir a modo pequeinhas nubres a abisar ls outros índios fui la cousa que mais me ampressionou. Quando tornemos a ber l cinema ambaixo la baranda, essa fui la parte que you cuntei i debo de haber eisagerado que lougo me mandórun calhar. La berdade ye que, siempre que podie, cuntaba essa parte i daba a las bezes cumigo a cuntar-me-la. Tanta beç la cuntei que me tornei specialista an fumo de índios, acabando por apurfeiçá-lo nun berdadeiro abc de que nunca registrei la marca nin cheguei a poner na prática.
Ls cinemas de la baranda éran siempre rializados i passados na mesma hora, cumo obras de arte únicas. Bundaba que un de nós nun lo houbira bisto i stubira çpuosto a ber, i lougo ampeçaba la fita a rodar. La fala era siempre an mirandés, que nun daba para antender l anglés i nun teniemos tiempo de poner atento als dezires an pertués, a acender i apagar por baixo de ls caramonos. Solo ls relates de la bola ye que mexien cula nuossa fala, pus l rádio dezie-los an pertués i era l relatador que teniemos d’eimitar. Todos nós daprendimos mais pertués a ambentar relates de bola do que na scuola, mas esso son cuontas para outra beç. L cinema de la baranda solo dou an falhença quando la telbison ampeçou a antrar an algues casas, i era ende que las pessonas s’ajuntában apuis de cena, a belar, ne ls dies an que l cuorpo inda aguantaba mais essa geira.
Nunca demos cun nós a pensar an quien tenie rezon, se ls índios ou ls outros, que la acion era todo l que mos anteressaba. Esse era l segredo de l cinema de la baranda: mais que bisto, era sorbido cumo auga que la sede nun puode ber delantre. Para mantener l’acion apuis de l cinema, an nuobos jogos, muntábamos berdadeiras andústrias de pistolas i arcos de frechas, anque l mais de las bezes bundara un palico a fazer de cuonta. Andústrias yá assentes an cunceitos modernos an que todo era feito na hora i para serbir pouco mais dua beç, ua berdadeira stragaçon.
L mundo daqueilhes cinemas era mui aparecido al nuosso: metie cabalhos i ganado, giente que bibie de qualquiera maneira i até habie a bezes que metie camboios a botar mais fumo que you sei alhá, cumo l que passaba n’aldé. Nesse tiempo, inda nin sequiera sabiemos que podie haber camboios que nun botában fumo. A mi, até l fumo de l camboio deixou de m’ampressionar tanto cumo l fumo de ls índios, esse modo de mandar mensaiges dun lado pa l outro sin un tener que se cansar a ir alhá, quaijeque cumo l telfone, adonde nunca habie falado. Por muito tiempo stube cumbencido que essa era ua ambençon de ls índios i achaba ua pena que, antes de l telfone, nun houbíramos tamien ousado esse modo tan fácele de mandar mensaiges. Hoije sei que nun ye assi, pus siempre l fumo i l fuogo fúrun ousados para mandar mensaiges, subretodo para fazer abisos. Tamien na nuossa tierra. Inda acá stan las marcas i ls chamadeiros de ls sítios adónde esses fuogos se fazien, nun hai muito tiempo, cumo La Fachás i Cabeça Lubreira. Ye cousa que siempre stubo alhi a la mano, mas que nunca mos ansinórun. Por cousas tan simples cumo essas, fumos daprendendo stória cumo la stória de ls outros, cumbencidos de que nós nun teniemos stória. I adonde nun hai la cuncéncia dua stória, la bista nunca cunsigue arrepassar l cabeço mais acerca ls uolhos.
25 de Júnio de 2005
Amadeu Ferreira
Abiso:
Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Léngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá solo screbido cun L- an percípio de palabra, a la moda sendinesa.