SENDIM EM LINHA SENDIN
← Crónicas de Amadeu Ferreira

L sotángano

Amadeu Ferreira · 3 de novembro de 2005

Hai dies, nua crónica publicada ne l jornal Público ousei la palabra sotángano cul sentido de deficuldade que se acha nua caminada, ne l caso la caminada de la léngua mirandesa. Cumo houbo muita pessona que me preguntou por essa palabra, resolbi dezir eiqui algue cousa subre eilha: l sou sentido, la sue possible ourige i stória. La palabra ye ousada na fala de to ls dies cul sentido de ‘poçaca’, ‘baixo pouco fondo i pouco largo’ que muita beç stá cheno de auga. Por eisemplo se se diç que un camino stá cheno de sotánganos, esso quier dezir que nun ye praino, mas que ye als altos i baixos, que stá cheno de poçacas, l que torna mais defícele andar nel, subretodo ls carros. Mas la palabra sotágano tanto se puode dezir dun camino cumo de outros sítios, por eisemplo de la borda dua ribeira. Naqueilha crónica you ousei la palabra cun un sentido figurado para segnificar ‘deficuldades que hai que bencir’. La purmeira cousa a dezir ye que la palabra sotángano nun se acha an nahun dicionairo, l que ye siempre ua grande deficuldade para la splicaçon de qualquiera palabra. Por mi, cuido que la palabra mirandesa ye ua modeficaçon de la palabra leonesa ‘sotámbano’, ousada an sítios cumo Stúrias, La Cepeda, Villacidayo, Valle Gordo i Maragaterie. An todos esses sítios la palabra ten un sentido armano ou aparecido al de la palabra mirandesa. L Dicionairo de la Academía de la Llíngua Asturiana ye l que mos dá l sentido mais cumpleto: lapo; pequeinha poça na borda de un riu adonde se scónden las truitas; poçaca acerca dun riu ou na ladeira dun monte; buraco tapado cun ramos adonde se scónden ls animales. An bários daqueilhes sítios tamien s’usa l adjetibo ‘sotambanado’ ou ‘sotambanáu’ que quier dezir cobierto ou poço cobierto, mas esta forma ou aparecida nunca la oubi an mirandés. Quanto a l’ourige desta palabra hai quien cuide que benirá de l latin «sub (so) + tympanum», mas deixo essa ambestigaçon de l’eitimologie para outra altura. L que me parece anteressante ye preguntar porquei la palabra leonesa ‘sotámbano’ se haberá mudado para dar ‘sotángano’, pus cuido que tamien an mirandés se haberá ampeçado por ousar la purmeira forma. La repuosta parece-me que ben de l ancruzelhar antre ‘sotámbano’ i ‘tángano’. I l que ye l ‘tángano’? Ye ua palabra quemun a bárias lénguas, cumo l castelhano, l leonés i l aragonés, aplicada a un jogo aparecido cul fito, tamien chamado chito ou chita. Nesse jogo, al marco tamien le chamában ‘tángano’ ou ‘tango’. Parece que era un jogo mui popular. Talbeç debido a que l marco de l jogo fura un palico, hai bários outros segneficados de ‘tángano’: rama seca de arble (Burgos, Salamanca), raíç de urç ousada para queimar (Leon); stielha que se faç cun ua sierra al serrar un palo (aragonés). An sturiano, aragonés, andorreinho i çamorano usa-se la forma ‘tángana’. Hai quien ponga na mesma linha l pertués ‘tango’, ramo seco, i ‘tanganho’, leinha seca. Anque inda nun haba ancuntrado quien saba l que ye l ‘tángano’, nin que se lembre desse jogo, cuido que nun ye de poner d’aparte que el haba sido coincido na Tierra de Miranda. Tamien nun achei quien conhecira l mesmo jogo pul nome de ‘chito’ ou ‘chita’. Mas las pessonas conhécen bien la palabra ‘chito’ cul sentido de cousa pequeinha ou de seinha que se pon nua tierra para que alhá nun éntren ls ganados. Tamien s’usa la spresson ‘nin chita nin chitaina’ cul sentido de ‘nada’, ‘que ten pouco ou nanhun balor’, sentido que tamien ten an castelhano i que yá se acha ne l dicionairo de Covarrubias (percípio de séc. XVII). Assi, cuido que nun ye de poner d’aparte que l jogo de l tángano oubira sido coincido na Tierra de Miranda i tenga ajudado a demudar la forma de la palabra ‘sotámbano’ para ‘sotángano’. La passaige de /b/ a /g/ dá-se na outras palabras mirandesas, cumo an ‘pintassilbo’/’pintassilgo’, na que l /g/ há de haber dado /b/ por anfluença de ‘silbar’. La forma ‘sotángano’ apersenta-se cun un sonido aparecido a outras palabras mirandesas an que aparece l sufixo átono –ano, cumo an morangano, morciegano, ouriegano. Dende que aparecira cumo forma bien antegrada na léngua i nó cumo ua forma stranha. I pronto. Seia cierta ou nó la splicaçon que acabei de dar, eiqui quédan estas noticas subre ua palabra mirandesa que pertence al fondo de palabras leonesas ne l mirandés. L que you fiç naqueilha crónica de l Público fui ousá-la cun un sentido que ten raíç ne l sou sentido oureginal, mas que bai mais para alhá. Esse ye un de ls muitos caminos de zambolbimiento de la léngua.   2 de Nobembre de 2005 Amadeu Ferreira amadeuf@gmail.com   Abiso: Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Léngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá solo screbido cun L- an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.

Ação concluída.
Antrar

Para screbires ne l sítio, diç-mos quien sós. Ye ua beç — depuis quedas antrado.

ó