L atrasado die 16 de Júlio, fiç ua palhestra an Miranda de l Douro nuas jornadas ourganizadas pul dr. Domingos Raposo i la UTAD, adonde falei, para alhá doutras cousas, ne ls modos de tratamiento de respeito ousados pulas figuras populares ne l Auto de Dom André, quelóquio de l seclo XVI de que nun coincemos l outor. Ende dixe que esses modos de tratamiento son armanos als ousados inda hoije an Sendin i abancei cun ua splicaçon quanto a la sue ourige. Que ten a ber esse quelóquio cun «quenhon», tema desta crónica? Nada, a nun ser la fala dua de las figuras que apersenta l toucino cumo la cousa melhor que el ten pa le oufrecer a un fidalgo. La cousa passa-se assi, ne l Auto de Dom André: Fernando, que mora na aldé, bai a bejitar l pai (Vilão) i la mai, que trabálhan an Lisboua pa l fidalgo, Dom André. Ende, l pai diç-le al filho que, quando tornar a bejitá-lo, traia algue cousa buona para le oufrecer al Fidalgo, cumo tal leite ou queiso. Mas l filho responde-le que le bai a traier ua puosta de toucino de l mais gordo que houbir:
VILÃO
... Quando vós tornardes cá,
trazei-lhe sempre do leite,
porque diz o rifão lá:
quem quiser amigos peite
e senão não os terá.
FERNANDO
Sabeis que lh’hei-de trazer
vindo embora outro caminho,
ua posta de toucinho,
o mais gordo que houver,
e ua borracha de vinho.
L pai arremata la cumbersa dezindo-le que essa nun era ua buona eideia. Esto amostra bien cumo l quenhon era ua de las medidas de la lunjura que habie antre la giente fidalga i la giente mais probe, subretodo la giente de l campo, yá ne l seclo XVI. Las pessonas tenien bien eideia desso, pus inda se me lembra que quando un garoto nun querie comer quenhon, ls pais le dezien que era fidalgo.
Al ler aqueilhas falas de l Auto de Dom André, lémbran-se-me cuontas de muita giente, cumo aqueilha de tiu Antonho Marcelino, an cumbersa cun un amigo:
- Anton, á Antonho, que tal l cochino astanho?
- Bacatela! L quenhon solo ten quatro dedos d’ancho.
- Bien buono! Que mais quieres?
- You solo querie matar un cochino que tubira l quenhon tan gordo cumo l cabeço de Cabeça Lubreira!
Ou anton aqueilha cuonta dun tiu que le chamában Chafandin, i bibie de la caridade i era algo simples, que l sou mais grande cobradeiro de cabeça era que ls garotos le beníran a comer uas talhadas de toucino que un die le habien dado:
- Á ti Ana, nun me deixe ls nietos comer las talhadas, guarde-me-las bien guardadas, senó nun sei l que le fago!, dezie anquanto s’aquemodaba ne l palheiro an que ti Ana gustaba de acudir als probes pulas ambernadas alantre.
Passórun-se quaijeque quenhientos anhos antre aquel quelóquio i las cuntas d’agora. Ye que, até hai mi pouco tiempo, antre la giente mais probe de l campo l quenhon cuntinaba a ser la chicha mais amportante, habendo muitos que solo lo comien quando íban de geira pus nun tenien sequiera puosses para matar cochino. Dende que se use la spresson «quedar cumo quien nun mata cochino» cumo seinha de tristeza, de fame, de zgrácia. Ye berdade que muita cousa demudou, i inda bien. Hoije diç-se que ciertos quemidos cumo l quenhon fázen mal a la salude, anque haba restourantes, que le cháman «típicos», adonde pónen cachicos de toucino fertido, para zanfertar, cumo se fura un mimo. L que las cousas son! Agora l aire de las modas assopra pa ls lados de la chamada «cozina mediterránica», adonde l azeite bai sorbendo todas las ouraciones que chúben até al cielo de ls quemidos. Ua anjustícia mas, subretodo, ua falseficaçon de la stória.
La berdade ye que l quenhon inda se cuntina a comer de muita maneira, bonda pensar ne l lugar que acupa ne l chamado «cozido a la pertuesa». Mas cada beç menos gústan de le chamar toucino, cumo se tubíran bergonha desse nome. Cumo tal, muita giente trocerá las narizes se le díren toucino afumado, mas yá achará normal se le díren «bacon», assi cun nome de filósofo i todo, a l’anglesa. Tamien nun se gustará muito dun cacho de toucino de la barbada assado al lume, mas la cousa yá mudará de figura se le chamáren chicha antremeada, si, porque marrana ye cousa que mi pouca giente saberá l que ye i esse nome nun faç muito sentido fuora de la Feira de ls Grazes ou por ende acerca.
Por todo esto, l quenhon, nome que se le dá al toucino an alguns lugares de Miranda, ten ls dies cuntados. A bien dezir, yá nun faç parte de l die a die. You nun tengo pena desse mundo, mas, cumo tamien fiç parte del i el passou a fazer parte de mi, eiqui le deixo esta çpedida, sin chegar a ser un requiem. Ye melhor assi, yá que naide arramará ua lágrima por el, nin you que de l que gusto mesmo ye de toucino de l cielo. Assi i todo, anque passara a mal amado, matou muita fame i fizo bibir a muita giente i, mais que todo, cunseguiu girar esse filho que trouxo l cielo agarrado a el. Nessa caminada tubo tiempo para ir amostrando que tamien el tenie ls sous ancantos, que la fame a todo s’afaç. Nun tiempo an que la fartura mos fui deixando scumiosos, ganhou bien l dreito a ser lembrado, rezando-le uas palabricas pul’alma.
Se cozido, era tamien adubo pa l caldo, ora fazendo casamiento purfeito cun un chinchin d’azeite ora passando bien sin el. Cumo squecer las manhanas an que l fertun de l fertido s’ancundesaba até a la miolha de l suonho, slubiando pula ourbalheira cun que Márcio amerosara las mantas? Fertie-se nel mesmo, ancandilado pul amarielho, cumo se fura ua fábrica d’ouro, nun ancantamiento que crecie pul assarampolhar de la costra, tan belicoso que mal se deixaba adentar antes de friu. Poupado si era, que mal se le daba quedar a assar al lume, pingorotando las brasas nua porbocaçon de calentura sensual. Ua saberosa stragacion, dun salado a puxar la pinga. Se le díran tiempo, deixaba medrar andrento l’ambeija de l persunto, arremedando-le l rosado, medindo cun el sabores i quelores, nua sin bergonha que nin arrecularie a camino dun cuncurso de miahas. Ende, habie que lo aceitar tal i qual cumo el era, crudo i a reçumar a Maio, bingança de ls ayunos dua Quaresma triste.
Quedarie assi resumido l percipal de la sue biografie nun fura ls saberes que fui ancemacando naqueilha falsa houmildade que le benie de lo tenéren por pariente probe de quemidos mais nobres. Nun se libraba de serbir de palo para qualquiera sacho: serenaba las calores que chiçpában antre l eixe i las antriteiras de l carro; adundiaba catramielhos de pan torrado al lume, que nin manteiga; anfunisgaba-se por chouriças i chouriços fazendo crecer l barandal de l fumeiro i debelgando la dureç de ls lombos citres; un nunca mais acabar de serbenties, tan eissenciales que naide manginaba que iba a tener un fin triste. Para chegar ende, hai que lo dezir, oubrigában-lo a meses de salgadeira, an que nada podie contra aquel sal, dua frialdade sin nome, que se l’antranhaba até al renhon de la miolha. Mas todo aguantaba, que tamien el percisaba dua bacina contra l ráncio.
Jesé Fonso mira las streilhas de Júnio yá a zarredar-se para dar campo al scalda probes, que nun tarda a fazer de l mundo ua borralheira. L cuorpo dá-le a modo un bulbrejon culas quelubrinas que le chúben puls uossos arriba. Nun chega a saber se ye l’oubalheira a acocar-se a la piel de las cousas se la lembráncia, que naqueilhas manhanas siempre le benie, de l spertar delorido nas beranadas de l’Armunha pulas preinadas de Salamanca, aquel einfierno amarielho a que nin ls uolhos le alcançában la fin. Agora stá alhi, sentado ne l puial de la puorta de casa, i inda le sobra tiempo para nun pensar an nada, firmado a ambolber l pan seco na miaha de quenhon. Nun ye niebe l que aqueilha albura le trai, mas toda la ribeira de Reguinales, an Nobembre, chena de yerbas que acabou de apanhar pa l cochinico. Atira las cuostas acontra la parede de l puial i cerra ls uolhos por un cachico. Sabe-le agora l quenhon a xaramagos, a leitariegas, a lampaças, a azedas i até a yerbas que conhece bien, mas que nunca le chegou a saber l nome. Naquel cachico de quenhon se habie cuncentrado todo l mundo que siempre fura l sou. Al modo que la manhana s’albantaba, íban-le serenando ls delores de ls uossos, traiendo-le sfergantes de paç que, s’antendira bien la palabra, talbeç le chamara felcidade. Staba agora pronto para mais un die de guerra, faltaba-le apertar las correias de ls butes de bezerro i passar la piedra pul filo de la fouce.
24 de Júlio de 2005
Amadeu Ferreira
Abiso:
Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Léngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá solo screbido cun L- an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.