SENDIM EM LINHA SENDIN
← Crónicas de Amadeu Ferreira

L regoixo de las palabras

Amadeu Ferreira · 8 de março de 2006

Hai a palabras que puoden durar to l tiempo dua léngua, que nun s’agárran a cousas passageiras ou que son lebes cumo las eideias a que le dan alas. Bénen de l percípio de l mundo de la léngua i acumpánhan-la siempre, remoçando-se a cada beç que se dízen porque l sou sonido entra por nós al para drento i mos pon toda la máquina de l antendimiento a marchar. Palabras tan lhanas cumo cabeça ou manos, tan bogales cumo risa, tan zaburriadoras cumo muorte. Nun passamos sin eilhas porque nun somos sin eilhas, que nien semitério ténen adonde, al menos ua beç por anho, le puodamos poner la frol dun sonido.

Afuora essas, hai muitas classes de palabras que ban deixando de tener campo. Algues inda s’agárran a ua suidade fresca cumo l toque de Trindades ou las antriteiras que arrolhában las chiadeiras modas de l carro. Outras pérden-se atrás la nubrina spessa que nuobas palabras le benírun a poner cumo l coixo, la squinéncia i outras malinas, agora arredadas de las bocas de doutores que yá solo sáben sanar males nomeados cun outras palabras. Hai muitas outras classes de palabras que se squécen, mas querie eiqui falar daqueilhas que s’agarrórun a cousas que siempre eisistírun i ban a cuntinar a eisistir, mas deixórun de tener l’amportança que le deia dreito a tener ua palabra solo para eilhas. L eisemplo mais fuorte que me ben a la cabeça ten a ber cula códia de pan yá duro, que sobrou i naide quier: la sociadade moderna até ambentou cousas tan eissenciales cumo sacos de lixo pa las botar alhá, até fizo leis a dezir que nun puoden ser comidas por outras pessonas las que nun restourante ou café yá le topórun i tamien se faç porpaganda de que nien bun quemido ye para perros, alguns merecedores de cousas tan buonas que até hai dies ua tie de la Nuoba Zelándia oufereciu miles de toneladas de l sou quemido de perro pa las pessonas dun paíç d’África.

Cun esta mie manha de las palabras, até miu pai i mie mai yá anhos que me ban guardando las que cúidan que you nun conheço i quédan todos cuntentos se se lémbran dalgue que you nun sei. Sin assinar nanhun cumben, fazimos assi a modo ua sociadade de caçadores de palabras i antretenemos-mos a falar deilhas, dando-mos la risa cumo quien acha ua piedra speciosa perdida ne l cembon de las palabras. Miu pai yá me ten dezido que até de nuite se lembra dalgue i lougo la guarda para nun se le squecer. A las bezes até me parece que ten ua técnica de se manginar a oubir falar ls antigos quando el era pequeinho, oubindo las palabras que eilhes dezien i a que el, nesse tiempo, le daba tanta amportança cumo a qualquiera outra palabra. I quanto mais l tiempo passa mais se le lembra desses tiempos. Algo aparecido se dou na fin de sumana atrasado, an que al chegar a casa me dixo miu pai:

- Tengo ua palabra que acho que tu nun la conheces i yá dies há que la ando a guardar pa te la dezir. Yá oubiste falar an regoixo? Á que nun sabes l que ye?

- Ye regoixo ou regojo?, preguntei-le.

- Regoixo, regoixo.

- A mi nunca se me lembra de oubir essa palabra, nun sei adonde fuste a saber deilha, atalhou mi mai a lembrar ua çcuçon que yá habien tubido subre la palabra.

- Tu puodes nun la coincer ou yá te haberes squecido deilha, mas you lembro-me bien de la oubir muita beç, subretodo als antigos, quando era garoto. Cumo tal, quien la dezie muita beç era l pai de ls Fonsos, i cumo sabes Chico Fonso, l filho, yá ten mais de nobenta anhos. Yá bés que ten de ser ua palabra mui antiga, anque agora muita giente, cumo tu, nun se lembre deilha.

- Ye berdade que nunca oubi la palabra, tornei you. Mas antes de me cuntar l segneficado, bou-le a dezir que hai an Lisboua, ne l Rossio, un soto que se chama Camisaria Moderna i que bende uas camisas que ténen la marca Regojo. Eiqui hai uns anhos li nun jornal que l duonho se chamaba Antonho Regojo i que era de Fermeseilhe. Dezie tamien l jornal que era un home mui dariego i que muito habie ajudado la sue tierra. Nin sei se l tiu yá se morriu ou nó.

- Acho que yá oubi falar nesse tiu i cuido que fui el que le oufreciu ua ambulança als bumbeiros de Sendin, dixo miu pai mui admirado.

- Esse tiu, cuntinei, fui-se para Lisboua de mui nuobo, ampeçou de pinche a fazer mandiletes i acabou por quedar rico. Se l tiu se chamaba Regojo i era dua família mui probe, talbeç la palabra tenga a ber cun essa pobreza, cuncluí you.

- Nun andubiste mui loinje, mas you acho que la palabra ye mui defrente de la spanhola Regojo i há-de ser por algue rezon, pus nun te squeças que eiqui las pessonas sáben bien la pernúncia de l spanhol, a quantas mais ls antigos. Regoixo quier dezir un cachico de pan duro. Cumo tal, las pessonas dezien assi: trai un regoixo para estas mulas que nun páran de suspirar. Quier dezir era um modo de le tirar l ougamiento a las mulas, dar-le assi ua cousa pouca de comer, que yá nun prestaba ou que habie sobrado. Ende tenes.

Registrei todo nun cadernico que siempre traio ne l bolso i que yá anchi mais que you sei alhá, i quedei a matinar na palabra. La purmeira eideia que me bieno a la cabeça fui la aparecéncia de la palabra regoixo cul nome castelhano Regojo, mas sin saber se querien dezir la mesma cousa, i miu pai tenie rezon quanto a las defréncias. Assi, mal cheguei a mie casa, agarrei-me als libros de registro de las palabras, ls dicionairos que tengo, i botei-me a saber de l belhete de eidentidade daqueilha palabra. I nun fui defícele dar cun eilha.

Ampecei pul DRAE (Dicionario de la Academia de la Léngua Española) i alhá achei regojo cul sentido de cacho de pan que sobrou. i ende antendi melhor l nome de l home que fizo la marca de las camisas de la Camisaria Moderna i manginei melhor las rezones que lo lebórun de Fermeseilhe até Lisboua, de tan nobico.

Passei apuis a bários dicionairos de pertués i nin rastro de la palabra ou algo aparecido.

Saltei apuis para bários bocabulairos leoneses i an todos eilhes alhá staba la palabra, anque cun formas defrentes: regoixo (Ancares), regoxo (Maragaterie), regojá (Rebollar), regoxiu (Babia), regoxu / reboxu / regosa (Sanábria), rebojín (Bierzo), rebojo ( Salamanca i Çamora). Tamien ne l Dicionairo de la Llíngua Asturiana, alhá staba la palabra regoxu. An quaijeque todos estes sítios la palabra segnefica un cacho de pan duro i, an menos, ua cousa pequeinha i sin balor ou un recostrico de la squina de la fogaça.

Passei inda pul DCECH (regojo), de Corominas i Pascual, i alhá aparecien todas aqueilhas formas de la palabra, dezindo-se que las formas regoxo i regoxa éran palabras galhego-lheonesas, solo se ousando nesses sítios. Mas ne ls dicionairos de galhego que tengo cumigo solo an un deilhes (Xerais) achei la palabra regoxa cul sentido de cachico de pan.

Ls outores dízen que l’ourige de la palabra nun ye mui cierta, mas parece-me que staran ciertos aqueilhes que dízen (nun ye la caso de Corominas) que ben de l latin repudium que quier dezir restro, cousa sin valor ou l que queda apuis de se haber scolhido l melhor.

I eiqui queda l belhete de eidentidade dua palabra mirandesa que you nun coincie i que ye, tamien, ua palabra leonesa pertenciente al fondo mais genuíno de la léngua mirandesa.

Ye berdade que quedei cuntento cula çcubierta feita, mas pus-me a matinar ne l çtino que ténen palabras cumo regoixo, subretodo an sociadades cumo la nuossa, que se dan aires de nun solo nun percisáren dessas palabras para nada cumo até ténen bergonha deilhas, yá que stan al alrobés de la fartura que quieren amostrar. Assi, palabras cumo regoixo son cumo las pessonas sin abrigo que la sociadade quier scunder, subretodo porque eilhas son la muostra de que essa sociadade oupada nun relumbra tanto cumo mos quier cumbencir.

Yá bai larga la crónica, solo para falar dua palabra que quier dezir ua codiica de pan, cousa que agora cabe ne l nome giral de lixo. Ye la marca biba a apartar dues sociadades: ua que aporbeita todo i outra que ye ua sociadade de çperdiço. I anque fágamos parte desta sociedade, nun mos podemos dar al luxo de çperdiçar palabras cumo regoixo, que márcan bien la cultura de la giente que mos trouxo até hoije la nuossa léngua, a amostrar que puode cuntinar a ser ua léngua eicológica. Se las palabras fúran pan, anton algues deilhas serien un regoixo, mas quando se ten fame qualquiera regoixo sabe a almendras.

08 de Márcio de 2006

Amadeu Ferreira

Abiso:

Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Léngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá solo screbido cun L- an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.

Ação concluída.
Antrar

Para screbires ne l sítio, diç-mos quien sós. Ye ua beç — depuis quedas antrado.

ó