Duarte Chaves, doutor i jurista na cidade de Miranda de l Douro, fui preso pula Anquesiçon an 10 de Febreiro de 1558, tenie el 33 anhos de eidade. Habien-se passado treze anhos apuis de Miranda haber sido feita cidade i cabeça de bispado. Staba casado cun Catarina Álvares, que tamien habie sido prendida un anho atrás. Assi i todo, dambos a dous recíbírun la senténcia ne l dia 9 de Júlio de 1560: el fui cundanado a séren-le cunfiscados todos ls sous bienes, a squemunhon maior i releixado a la justícia cebil, quier dezir, cundanado a ser queimado na fogueira; eilha fui suolta i mandada para casa, possiblemente a passar ua bida de miséria, yá que todos ls bienes de l casal le fúrun cunfiscados pula Anquesiçon. L crime de que fúrun acusados dambos a dous: judaísmo. L doutor Duarte Chaves, era natural de Chabes, i era filho de Isabel Lopes i de Francisco Rodrigues, que tenie l oufício de tabalion an Bergança. Possiblemente mandou l filho para Miranda pus cumo habie sido feita cidade habie pouco tiempo, por cierto tenerie amprego para un doutor de leis inda nuobo, asperando assi ganhar bien la bida. Mas las cuontas salírun-le al alrobés.
Diogo de Leão, çapateiro, casado, preso an 1542, ye cundanado a la fogueira. Alguns anhos apuis, an 1546 i 1547, todos ls sous seis filhos son presos, mesmo la pequeinha Florença Gonçalves, de 12 anhos, cundanada a «abjuração em forma, cárcere e hábito penitencial perpétuo». Ls quetro rapazes éran çapateiros cumo l pai. Crime de que todos fúrun acusados: judaísmo
Francisco Henriques, de 25 anhos, tecelon de alforjas ye queimado a 2 de Júnio de 1643, i l armano Duarte Henriques, tendeiro i rendeiro, de 30 anhos, casado cun Engrácia Álvares (presa an 15 de Nobembre de 1643) ye queimado an 15 de Dezembre de 1647. Tamien fui preso l armano Manuel Henriques, de 35 anhos, tecelon i l pai Jerónimo Henriques, yá biúbo, tecelon de alforjas. Todos éran de la cidade de Miranda i morában alhá.
Diogo Mendes, tabalion de la cidade de Miranda, cun 64 anhos, ye queimado an 24 de Setembre de 1558. Tamien la mulhier del fui presa ne l mesmo die, a 2 de Márcio de 1558, cun eidade de 50 anhos.
L purmeiro porcesso de l’Anquesiçon an Miranda de l Douro ye dun tal Jácome Valentim, acusado de judaísmo, ne l anho de 1542, inda antes de essa tierra haber sido feita cidade. L redadeiro porcesso ye de 19 de Dezembre de 1794, de l Padre Frei Paulo da Santíssima Trindade, que era natural de Bila Pouca de Aguiar, mas bibie an Miranda de l Douro ne l cumbento de ls Frailes Trinos, adonde agora stá la Biblioteca Municipal, i fui acusado de sodomia, quier dezir, de ser homossexual. Por esso passou quatro anhos na cadena, an Lisboua. Antre estas dues eras muitos fúrun ls porcessos de l’Anquesiçon contra giente que bibie na cidade de Miranda de l Douro ou que alhá habie nacido. Cunsante ls registros de la Torre de l Tombo cuntei 105 porcessos de l’Anquesiçon contra pessonas que bibien na cidade de Miranda de l Douro: desses, 103 fúrun por acusaçon de judaísmo, 1 por bruxarie i 1 por sodomie. Mas cuntei inda arrimado a 50 porcessos de pessonas que éran nacidas na cidade de Miranda, mas bibien noutras tierras, sendo todas acusadas de judaísmo. Tamien cuntei al menos trés pessonas que fúrun cundanas pula Anquesiçon an pena de çterro pa la cidade de Miranda.
Mas se passarmos para outras tierras de Miranda, tamien achamos outros porcessos de l’anquesiçon: 9 de pessonas de Dues Eigreijas ou a morar alhá, acusadas de Judaísmo i 1 acusada de bigamie i perjúrio; San Pedro de la Silba, 13 pessonas acusadas de judaísmo i 2 acusadas de blasfémia heirética; Samartino, 1 pessona acusada de ampedir l bun zampeinho de l santo oufício i 2 pessonas acusadas de judaísmo; Malhadas, 4 pessonas acusadas de judaísmo; Paradela, 1 pessona acusada de judaísmo; Pruoba, 1 pessona acusada de judaísmo.
Mas, de to las tierras de l cunceilho de Miranda, ye an Sendin que achamos l mais grande númaro de porcessos de l’Anquesiçon: cuntei 182 porcessos, sendo l mais antigo que conheço de l anho 1563. An todos hai la mesma acusaçon: judaísmo, heiresie i apostasie. Antre eilhes, Luís Lopes Fernandes ye un mercador, de 37 anhos, casado cun Maria Josefa, natural de Sendin i fui queimado a las ordes de l’Anquesiçon de Lisboua l die 8 de Nobembre se 1750, nua altura an que esse tribunal yá caminaba pa la fin.
Todo cuntado, i cuido que de muito nun teneremos notícia, subretodo de ls purmeiros anhos de l tribunal de l’Anquesiçon, tenemos 369 porcessos de pessoas que éran naturales ou que bibien an algun lugar de l atual cunceilho de Miranda.
Yá de l Abade de Baçal, ne l belume V de las sues Memórias Arqueológico-Históricas do Distrito de Bragança, i mais tarde Luís Bívar, habien publicado muitas listas de porcessos de l Tribunal de l’Anquesiçon. Agora fui la Torre de l Tombo que puso a la çposiçon de l público essas listas, bien mais cumpletas que las daqueilhes outores, anque le fálten nomes que stan nas listas de aqueilhes outores. Assi i todo, esses porcessos inda nunca fúrun studados por naide i, se lo fúran, un por un, serien un cuntributo eissencial pa la stória de la nuossa region antre l meio de l seclo XVI i la fin de l seclo XVIII, l que dá mais de duzientos anhos. Ye trabalho para bários anhos i bárias pessonas, mas ye d’anteresse público que esse studo seia feito, que habie de ser apoiado i pormobido pulas cámaras i pulas juntas de fraguesie. Ye berdade que yá muitos studiosos le botórun la mano als porcessos de l’anquasiçon ne l çtrito de Bergança, habendo sido publicados yá amportantes studos. Mas para fazer nuobas sínteses, ye neçairo fazer nuobos studos de pormenor, aldé por aldé, bendo las cousas por bários lados: de ls oufícios, de las atebidades eiquenómicas, de las relaçones de bezinança i las ambeijas que pónen uns contra ls outros, de la mobelidade de las pessonas antre tierras, de las relaçones antre tierras de frunteira, de l’ourganizaçon de pormenor de l’Anquesiçon por estas bandas. Talbeç ende seia possible sacar nuobas i mais seguras cunclusiones subre l eifeito que ua perseguiçon tan fuorte i por tanto tiempo tubo an cada aldé i ne l çtrito de Bergança an giral, ende tenendo an cuonta l sou zambolbimiento i la grande depresson an que antrou zde ua cierta altura i que inda hoije cuntina. Nun cuido que haia que ber las cousas dun punto de bista eidiológico, que yá passou l tiempo para ber las cousas cun oujetebidade. Hai pantasmas que mos cuntínan a perseguir i que hai que los scamujir. La stória que esses pantasmas cúntan cuntina a dar bózios que nien l siléncio cunsigue calhar. Subretodo hoije, an que ls fundamentalismos cuntínan a la suolta i podemos cuidar que nunca passórun porqui, ye amportante saber de adonde benimos. A la bezes ateimamos an solo ber ls soles que relhúzen na stória, mas squecemos-mos que adonde relhumbra l sol siempre medra la selombra.
Amadeu Ferreira
amadeuf@gmail.com