SENDIM EM LINHA SENDIN

L que fui i l que quedou

La Stória

Ansaios subre la stória de Sendin — ls poboados de l termo, las fuontes, ls caminos i la giente — screbidos para Sendim an Linha.

39 testos · 4 outores · 2005–2008

  • sécs. XV–XIX

    Seclos XV a XIX - LA CURTIMIENTA DE PIELES AN SENDIN - LA TENERIE Ls Chamadeiros Cumo Fuonte d’anformaçon

    LA CURTIMIENTA DE PIELES AN SENDIN - LA TENERIE Ls Chamadeiros Cumo Fuonte d’anformaçon I. ANTRODUÇON 1. Inda hai pessonas an Sendin que se lhémbran de oubir falar na curtimienta de pieles, …

    Carlos Ferreira · screbido a 12/09/2008 · 22 mil caracteres · ler →

    Maio 2003

    LA CURTIMIENTA DE PIELES AN SENDIN - LA TENERIE

    Ls Chamadeiros Cumo Fuonte d’anformaçon

    I. ANTRODUÇON

    1. Inda hai pessonas an Sendin que se lhémbran de oubir falar na curtimienta de pieles, mas yá naide se lhembra de séren curtidas pieles. Las pessonas sáben que ne l sou termo hai muito cemaque i que serbie para curtir pieles, lhémbran-se de la Tafona, mas yá naide sabe l que quier dezir Tenerie nin de eilha funcionar. De acordo culs dados ourales arreculhidos talbeç se puoda dezir que essa andústria haberá acabado ende por percípios de l sieclo XIX, por rezones que habemos de ber a seguir.

    Ls dados relatibos a la andústria de curtiçon de pieles podemos acha-los na toponímia i nas lhistas de processos de l’Anquesiçon, adonde son referidos bários curtidores i çurradores i çapateiros naturales de Sendin ou a bibir alhá. Mas nun ten sido, até agora, dada l’amportança debida a ciertas cartas de D. Manuel I, al foral de Miranda, i a ciertos decumientos de l mosteiro de Moreiruola. Hai inda outros eilemientos que talbeç puodan tener a ber cun essa andústria, cumo ciertos denomes que se cháman a las pessonas i tamien nomeadas. Hai inda eilemientos lhenguísticos que ye perciso balorizar. Mas, mais que todo esso, ye la toponímia que mos bai a ourientar na çcriçon de l’andústria de curtiçon de pieles an Sendin.

    II. L NACIMIENTO DE LA CURTIMIENTA DE PIELES NA TIERRA DE MIRANDA

    2. L’amportança de la perduçon de cuiros stá decumentada na region d’anfluença de l Mosteiro de Moreiruola, al lhargo de toda l’Eidade Média, puls decumientos desse Mosteiro, adonde se fala de porfissones lhiadas al cuiro, cumo ‘peletero’, ‘odrero’ i ‘zapatero’, i de ua tenerie an Zamora, arrendada an 1323 al Mosteiro.

    3. La criaçon de ganado tamien serie mui amportante, na Eidade Média, an to la Tierra de Miranda. L Foral (nuobo) de Miranda, dado por D. Manuel I an 1510, ten bárias normas subre cuiros i cemaque. Mais sclarecedoras son las cartas reales a dar perbileijos als moradores de Miranda i sou termo. Assi, l mesmo rei D. Manuel, por carta de 1515, deixa que ls moradores de Sayago i de Aliste puodan lhebar de Miranda cuiros, l que amostra cumo essa andústria yá staba zambolbida al punto de haber un amportante comércio cula giente de l outro lhado de la frunteira. De l zambolbimiento dessa andústria an Miranda atesta tamien l albará de 1516, apuis cunfirmado por D. Juan III, subre ls çapateiros de Miranda, que, datrás, podien ir a trabalhar para Castielha i lhebar cun eilhes ls cuiros, sendo-le tirado esse perbileijo porque assi nun benien mantimientos pa la bila. Deiqui podemos cuncluir que l’andústria de cuiros era mui amportante para Miranda, cumo mercadorie sportada pa la bezina Spanha an troca de ls mantimientos de que Miranda tenie percison. Tamien por ende podemos cuncluir que la Tierra de Miranda era subretodo ua tierra ganadeira, pus de l ganado benien ls materiales para fabricar ls cuiros.

    4. Ye possible dezir que, na mesma altura, assi cumo to la tierra de Miranda, Sendin fura ua tierra ganadeira. Tamien yá eiqui se curtien cuiros, cumo cunfirmaremos cun outros eilemientos.

    Nun ye fácele stabelecer ua data pa l ampeço de la curtiçon de pieles an Sendin i na Tierra de Miranda. Puls dados referidos a outros sítios talbeç seia de ir até al percípio de l sieclo XVI, cumo diç l Abade de Baçal. Por nós, tenendo an cuonta ls dados que apersentemos i las cartas de D. Manuel, yá arriba citadas, podemos dezir que l’andústria de curtiçon de pieles benirá yá de la segunda metade de l sieclo XV, pus ne percípio de l sieclo XVI yá essa andústria tenie ua amportança que le premitie perduzir para sportaçon i mantenie ua amportante classe de çapateiros.

    III. LAS LHISTAS DE LS PROCESSOS DE L’ANQUESIÇON I OUTROS DECUMIENTOS SCRITOS.

    5. Ls processos de l’Anquesiçon son decumientos, talbeç ls únicos, que mos dan algue anformaçon subre este assunto. Nun coicemos esses processos, mas tenemos las lhistas publicadas pul Abade de Baçal, i las lhistas de l’Anquesiçon de Coimbra publicadas por Luiz Bivar Guerra, onde aparécen muita pessona de Sendin cun porfissones lhiadas a la curtimienta de pieles. Fui l Abade de Baçal quien purmeiro chamou l’atencion pa l’amportança dessas lhistas, ancluindo pa l’andústria de curtimienta de pieles an Sendin.

    L purmeiro processo relativo a ua pessona nacida i a morar an Sendin ten a ber cun un çapateiro i ye de 1612. Mas tenendo solo an cuonta las pessonas cun porfisson de curtidor, son andicadas, pul Abade de Baçal quinze pessonas cun nomes defrentes: Francisco Lourenço (1674), Baltasar Pires (1678), Manuel Pires (1683), Manuel Rodrigues (1683), Martinho Pires (1684), Filipe Rodrigues (1684), Francisco Rodrigues (1685), nacido an Castielha. Por Luiz Bívar Guerra son andicados: Martim Pires (1667) i l filho António Pires (1667), Diogo Lopes (1673), Francisco Lourenzo (1674) Balthezar Loppes (1674), Manoel Deniz (1682), Fellipe Rodrigues (1683) i sous filhos Francisco Rodrigues (1685) i Manuel Rodrigues (1685), Martinho Pires (1683) António Rodrigues (1704), debendo acrecentar-se l çurrador, Simão Fernandes (1667), nacido an Escalhão, Castello Rodrigo i morador an Sendin, termo de Miranda.

    6. Un anquérito feito an 1796 yá nun refire nanhue andústria de curtiçon an Sendin. Antre ls fabricantes de Trás ls Montes, la meiorie era de Argoselo (180) i Carçon (60) i ne l termo de la Bila de Miranda nun aparece referido nanhun ‘fabricante de courama’.

    7. Se als dados que acabemos de apersentar ajuntarmos que yá nun hai lhembráncia na memória oural de se tenéren curtido pieles an Sendin, parece seguro cuncluir que l’andústria de curtumes tenerá acabado al redror de l meio de l sieclo XVIII, se tubirmos an cuonta que an Miranda, na fin de l sieclo, yá solo habie bestígios de l’antiga andústria.

    IV. ANSTALAÇONES ANDUSTRIALES I OURGANIZAÇON DE L SPÁCIO

    8. Se nun tubíramos outras fuontes d’anformaçon nun saberiemos muito de l’andústria de curtimienta de pieles an Sendin, par’alhá de que eisistiu i de ls nomes de algues pessonas que neilha trabalhórun. Ye ende que la toponímia mos dá ua anformaçon dua amportança tal que mos premite recustruir l que fui essa andústria, ls materiales ousados, la sue grandura i outras atebidades que se zambolbírun al redror deilha. Tamien ye possible tener ua eideia aprossimada de l’anfluença que essa andústria tubo na ourganizaçon de l spácio urbano de Sendin i até de la peisaige rural.

    9. Quatro chamadeiros dan-mos ua clara eideia de las anstalaçones andustriales criadas an Sendin al redror de la curtimienta de pieles: La Tenerie, La Caleija de la Tenerie, Ls Pelames, La Tafona. Bamos a ber cada un deilhes.

    a) Stan inda hoije bien eidenteficadas dues Teneries (Fig.1): hai l chamadeiro La Tenerie, a que tamien stan lhiados ls chamadeiros Huorto de la Tenerie i Poço de la Tenerie (Tenerie1); i hai l chamadeiro Caleija de la Tenerie que solo ten splicacion se al lhado dessa caleija tubira habido ua tenerie (Tenerie2).

    La Tenerie1 queda antre las rues de la Frauga i de Santo Cristo, nua caleija hoije chamada Travessa de Santo Cristo. Esse serie l sítio central de la curtimienta, a mo de ua fábrica de curtiçon: era un sítio sin casas, un huorto, pus las pieles percisában de campo para ser stendidas i secar, tanto antes cumo apuis de peladas. L que hai na Tenerie1 inda hoije? Nada mais que poços i uas dues pilas grandes. Mas hai que tener an cuonta que ua tenerie artesanal nun percisaba de muitas custruçones, para alhá de auga i de pilas ou balsas para tratar las pieles.

    De la Tenerie2 quedou-mos l chamadeiro La Tenerie i la Caleija de la Tenerie que sale de l lhargo de la Fuonte de l Lugar i que tamien ten huortos cun poços. Hai alhá un zbarrulho dua custruçon, cun muitas buracas nas paredes a mo de jinelicas, que segundo alguns teçtemunhos ourales, éran buracos para deixar correr l’aire pa salir l cheiro i nun deixar criar mofo.

    b) Un outro chamadeiro ye Ls Pelames. Passa alhá un rieiro i hai un balhico que ye de l pobo i uas peinhas cun arrebalinas. Un anformador dixo-mos que hai alhá, acubiertas cun tierra, pilas scabadas na peinha. Este chamadeiro eisiste muito ne l çtrito de Bergáncia culs nomes Pelames, Pelame, Pelameiro, Pelamo, Palame.

    c) De grande amportança ye l chamadeiro la Tafona, molino puxado por animales, adonde era molido l cemaque apuis de tener sido picado i trilhado nas Eiras de l Cemaque. Hoije, la Tafona ye un curral a la punta de baixo de rue La Frauga i queda antre las dues Teneries.

    Fig.1 Plano de Sendin adonde bemos la lhocalizaçon de cada chamadeiro lhiado a l’andústria de la curtimienta. Bemos tamien la forma radial de l’oucupaçon de l spacio ourbano al redror las teneries, baseado an pequeinhas pracicas, donde sálen ó adonde ban a tener, an to ls casos, seis currales, caleijas ó rues.

    10. Qual la dimenson de las Teneries de Sendin? Ls eilemientos que tenemos nun son muitos. Assi, ls Pelames quédan nun pequeinho rieiro que solo cuorre ne l Eimbierno i na Primabera i nun hai alhi poços que mánen to l anho. Tanto la Tenerie1 cumo la Tenerie2 quédan an sítios cun bastante campo i muito spácio çponible. Debemos tamien tener an cuonta que habie uas eiras solo para picar i trilhar l cemaque, l que amostra que era perduzido an cierta quantidade i habie ua tafona que solo molie cemaque. Estes dados ténen que ser cumpletados cul studo de l’ourganizaçon de l spácio ourbano al redror las teneries, podendo esso dar-mos ua eideia yá mais achegada a la rialidade.

    La andústria de la curtimienta para alhá de percisar de muita matéria prima (pieles i cemaque), percisa tamien de muito tiempo i spácio i hai que coincer i dominar las técnicas de fabricaçon. Essas técnicas, pensamos nós, teneran sido traídas de l lhado de Spanha, cula diáspora forçada de ls judius. Las perseguiçones de la Anquesiçon contra pessonas de Sendin lhiadas a la curtimienta nun deixa dúbedas que serien subretodo judius. Cuidamos que essas pessonas se fixórun nun sítio separado de l núclio populacional yá eisistente, al redror de las dues teneries i, subretodo, ne Barrialto. Este bárrio ourganiza-se al redror dua pracica donde sálen seis caleijas ó currales, lhiada al núclio antigo por ua rue d’antrada i salida, cumo acuntece cun outras pracicas al redror de las dues teneries (Fig.1). Será que cun estas pracicas an forma de streilha cun seis puntas, tantas cumo ten la streilha de Dabid, la quemunidade que eiqui se fixou quijo deixar la sue marca na strutura ourbana que perduziu?

    Benindo de fuora, ls curtidores nun tenerien terrenos, nessa altura inda mui cuncentrados an poucas manos ó baldius, sendo outras pessonas que le bendien perdutos cumo l cemaque, dende tirando un rendimiento a mais de l’agricultura. Podemos mesmo berificar que ls lhugares de l çtrito de Bergánçia, que nun dependien solo de la agricultura, onde l’andústria de la curtimienta tubo ua cierta ampurtança, cumo Carçon, Argoselo ó Sendin, son todos lhugares onde la populaçon creciu muito más que nas outras tierras, tenendo an cuonta ls recursos agrícolas de que l sou termo çponie. Podemos anton dezir que la siempre tan eilebada populaçon de Sendin, sin nunca haber sido centro ourbano cun funçones terciárias, zajustada an relaçon a la grandura de l sou termo, ten la sue ourige na andústria de la curtimienta de pieles i outras a eilha lhiadas. Cula Anquesiçon, esta andústria fui çfalcada de ls sous duonhos i trabalhadores, acabando-se an pouco tiempo. Apuis desso, la populaçon tubo que recaier outra beç subre l termo i cedo se cuncluiu que nun chegaba para todos, percipalmente an cousas eissenciales cumo la lheinha, queston que trouxo mala fama als sendineses i porblemas culs lhugares al redror.

    V. LS MATERIALES PA LA CURTIMIENTA I L SOU PURPARO

    11. Nun tenemos decumientos subre cumo era la curtimienta de pieles an Sendin. Podemos tener an cuonta l que sabemos subre la curtimienta noutras tierras i tamien alguns tratados subre esso. Ls materiales ousados poderien ser muitos, sendo ls mais ousados: cal biba, que serbie para bárias ouparaçones; stierco de las béstias, para pelar la piele; cemaque, para curtir; sal; alhos, para dar lhustro, etc. De todos esses materiales quedórun restros na toponímia de Sendin, cumo bamos a ber a seguir.

    12. Las Eiras de l Cemaque son possiblemente l mais amportante chamadeiro neste sentido. L cemaque ou sumagre (an pertués) i zumagre (cast.) ye un de ls arbustos cun mais tanino, mais que l carbalho, sendo un de ls materiales mais ousados para curtir pieles. L termo de Sendin, inda hoije, stá cheno de cemaqueiras.

    Fig.2 Cemaque

    Forcaleiro ye un outro chamadeiro que podemos lhiar a la curtimienta de pieles. La palabra Forcaleiro ben de l’aglutinaçon de Forno mais Caleiro, sítio adonde se cozie la cal, eissencial pa curtir las pieles. Quando esta acabou, passou a dar cal pa la custruçon, tenendo l forno trabalhado até als anhos 40-50 de l sieclo XX. La tradicion oural diç que habie trés fornos, habendo sido dous deilhes ancobiertos pul riu Douro quando fazírun la barraige de Bemposta. Habendo curtimienta de pieles i sendo la cal eissencial para esso, ye de admitir que la cal alhá feita fura, al menos na sue meiorie para esse fin, até porque hai mui pouco tiempo que s’ampeçórun a ancaliar las paredes de las casas, outelizando-se muito l barro inda na purmeira metade de l sieclo XX.

    Ls Alhales son outro chamadeiro que podemos lhiar cula curtimienta de pieles, anque esso nun seia anteiramente cierto. An Sendin este chamadeiro queda antre la punta de Camino las Binhas i la punta de baixo de La Calçada, lhougo por baixo de Las Eiras de l Cemaque i por riba de l rieiro de La Calçada i de l rieiro de Ls Pelames. Cuido que ne caso de Sendin se tratarie dun sítio onde se ponien muito alho. Ls alhos éran ousados na curtiçon de pieles i a esso nun será andefrente que esse chamadeiro quede antre Las Eiras de l Cemaque i Ls Pelames i a l’antrada de l lhugar acerca de La Tenerie, indo por camino buono.

    Outros chamadeiros que somos atentados a lhiar cun la curtimienta de pieles son La Derreiada (sítio onde se diç que habie mais cemaque, benindo l chamadeiro talbeç yá de l sieclo XVI) i La Xalina (La Xalina i Rieixalina, neste caso aglutinaçon de Rieiro de la Xalina), mas esta ye ua heipótese i nó ua certeza a percisar de melhor studo.

    VI. ANDÚSTRIAS A JUZANTE

    13. Ua amportante porfisson lhiada a las pieles era la de çapateiro. Hai que lhembrar eiqui que l purmeiro processo relativo a ua pessona nacida i a morar an Sendin, n’ Anquesiçon de Coimbra, ten a ber cun un çapateiro i ye de 1612. Tenendo an cuonta solo la porfisson de çapateiro, son andicadas, pul Abade de Baçal (ALVES, V) i por GUERRA (1972) quarenta i siete pessonas de Sendin ó a morar an Sendin, processadas pula Anquesiçon: João Gomes (1612); Henrique Rodrigues (1618); Diogo Dias, Francisco Cardoso, Manoel Fernandes, Manuel Gomes, Manuel Loppes (todos an 1620); Diogo Vaz, Pero Duarte, Pero Rodríguez (1621); Henriques (1637); Manoel Gonsalves Monteiro (1664); Christovão Fernandes, Fellipe de Castro, Francisco Pires (1667); Manoel Martins (1671); Bernardo Cardozo, Diogo Rodrigues, Joam Fernandes (1673); Balthezar Fernandes, Estevam Fernandes, Manoel Cardozo, Manoel Dias, Manoel Gonsalves, Manuel Martins, Martinho Fernandes, Pedro Fernandes, Pedro Pires (1674); António Fernandes, António Luís Portilho, António Rodrigues, o velho de alcunha, Baltazar Fernandes, Belchior Lopes, Francisco Henriques, Manuel Cardoso, Manuel Dias, Manuel Gabriel, Manuel Gonçalves, Pedro Dias (1678); Felipe Rodrigues, Luís de Castro (1683); Belchior Rodrigues Loppes, Domingos Crasto, Francisco Fernandes (1685); Manuel Henriques (1686); António Lopes (1689); Manuel Henriques Carção, Sindineiro de alcunha (1696).

    Esta lhista dá-mos bien la eideia de l’ampurtaça de l’andústria de l calçado an Sendin. Un anquérito de 1796 diç que nessa data habie an Sendin 14 çapateiros, l que era muito çapateiro pa la populaçon, cuntando que muita giente andaba çcalça i tamien habie chanqueiros que fazien chancos de palo. Nós sabemos que la region de Miranda siempre fui ua region mui eisolada i nun serie fácele mandar benir material de fuora, rezon que mos lhieba a pensar que l’andústria de l calçado, fui diretamente anduzida pula andústria de la tenerie. Segundo anformaçones ourales que mos lhieban al percípio de l sieclo XX, habie bárias casas de çapateiros al redror de la Tenerie i ne segundo quartel de l sieclo XX podien-se cuntar an Sendin bárias çapataries cun fabrico de calçado i l númaro de çapateiros a trabalhar alhá andarie al redror de l ciento. Muitos íban a bários dies a fazer çapatos pa las tierras bezinas: ls amos cumprában l material ne ls negociantes de Sendin i als çapateiros, a mais de la paga, dában-le mesa i cama durante ls dies que stubíssen a trabalhar para eilhes. Habie i hai an Sendin bárias pessonas i famílias cun nomeada de Çapateiro, ambora l mundo moderno faga cun que hoije yá solo haba dous çapateiro i dous feirantes de çapatos an Sendin.

    14. Para alhá de ls çapateiros hai que falar doutras porfissones lhiadas al cuiro: boteiros, negociantes de courama i albardeiros. Ls boteiros serien mui poucos i, anque houbira ua famíla de nomeada ‘boteiro’, parece nunca tener habido andústria de frabrico de botos an Sendin. Por un lhado, eiqui ousában-se mais ls pipos, pipas i cubas i, por outro, la cultura de la binha inda nun tenie acuntecido an grande scala. Ls boteiros que habie an Sendin daprendírun l’arte an Fermeseilhe i trabalhában eissenciamente pa ls cuntrabandistas, que percisában de passar l riu i por esso ls botos éran mais jeitosos para esse tipo de trasporte. Las pieles éran tamien ousadas para arreios pa ls animales, albardas, sobeios, ajones, fardamientas de ls ferreiros i outras, mas esso nun sgotarie todo l material curtido, sendo seguramente ua buona parte para sportaçon i ende tenien ua amportança grande ls negociantes de courama. Estes negociantes cumprában las pieles als açougueiros i bendien bezerro, calfe, carneira, suola i outros cuiros als çapateiros, albardeiros i particulares. Para alhá d’outros, apegado a la Tenerie morou mie bó Fracisco Bandarra, negociante de pieles i courama. Tamien an Sendin habie bárias familias de albardeiros, que fazien i cumponien albardas.

    VII. OUTRAS REFERÉNCIAS

    15. Outras referéncias poderien ser feitas a la curtimienta de pieles an Sendin. Quedamos-mos por trés brebes referénçias lhenguísticas que pensamos tener amportança. Inda hoije an Sendin se puode oubir chamar a ua pessona de canineiro, ou de dezir para outra que coma canina. Habie tamien la nomeada Squinote/a (diç l Abade de Baçal que ‘vaca ou esquinote, na técnica local, é um cabedal grosseiro, empregado ordinariamente em obra de correeiro e calçado rústico – socos, tamancos, etc.), de pessonas que morában mesmo acerca de La Tenerie. Tamien se usa la palabra cemaque, referido a pessona que come muito, ou l berbo ancemacar, cul segnificado de comer muito.

    Outros dados ténen a ber cula cultura de l cemaque, que até hai pouco tiempo inda era ousado para tenhir, subretodo lhana. Inda hoije hai muito cemaque pul termo i mantubo-se la sue cultura mesmo apuis de tener acabado la curtimienta de pieles, sendo bendido, apuis de trilhado i ansacado, para Carçon i Argoselo adonde se mantubo até mais tarde ua andústria artesanal de curtimienta de pieles.

    VIII. CUNCLUSIONES

    16. Las cunclusiones deste studo simples yá fúrun sendo tiradas a cada punto que tratemos. Cabe agora solo chamar, mais ua beç, l’atencion pa l’amportança de l studo de ls chamadeiros para coincer melhor la stória de las pequeinhas aldés, de que muita beç nun tenemos decumientos que mos puodan ajudar. Esses chamadeiros dében de ser studados nun solo dun punto de bista lhenguístico, cumo quaije que siempre acuntece, mas tamien giográfico i spacial, ourbanístico, i de outros puntos de bista que anteréssen. Sin tener an cuonta ls chamadeiros, quaije que nada saberiemos de l’andústria de curtimienta an Sendin, par’alhá de que haberie eisistido. Assi, quedamos tamien a saber l sítio adonde quedában las bárias anstalaçones, ls materiales ousados i la strutura ourbana a que dou ourige, par’alhá de mos dar ua eideia de la sue amportança eiquenómica i social.

    Carlos Ferreira

    Este artigo cumpleto acontra-se publicado na rebista FILANDAR / O Fiadeiro nº 14 (2003) 18-24.

    em página própria ↗

  • 1758

    1758 - Mimórias paroquiales de Sendin

    Publico a seguir las mimórias paroquiales de Sendin, respeitantes als anhos de 1757 i 1758, lougo apuis de Tarramoto de 1755. Tube deficuldade an ler algues palabras, que quédan assinaladas …

    Amadeu Ferreira · screbido a 24/05/2008 · 10 mil caracteres · ler →

    Publico a seguir las mimórias paroquiales de Sendin, respeitantes als anhos de 1757 i 1758, lougo apuis de Tarramoto de 1755. Tube deficuldade an ler algues palabras, que quédan assinaladas cun reticéncias, yá que l manuscritos ten ua letra guapa mas algo custosa de ler. Se un die cunseguir ler todo cumo debe de ser tornarei a publicar l decumiento mais cumpleto. Trata-se dun decumiento eissencial pa la stória de nuossa tierra, i que nunca habie sido publicado até agora, al menos que you saba. Fui sacado de la Torre de l Tombo.

    Spero que cada pessona l leia cun atençon para ber l que yá era assi i l que demudou.

    AF

    Informações do Abade do lugar de Sindim de Miranda João de Moraes Pimentel sobre os ittens a elle remetidos.

    1º - He este lugar de Sindim deste bispado comarca e termo da cidade de Miranda do Douro da Província de Tras os Montes.

    2º - He o dito lugar da jurisdição da Coroa ... da jurisdição ordinária da dita cidade de Miranda e da mesma alcadaria môr de que é alcayde môr Illmo e ... Marquês de Távora a quem pagão cada hum dos moradores do dito lugar como nos mais de todo o termo ... trinta reis cada hum a que chamão do fogo.

    3º - Tem o dito lugar duzentos, setenta e dois vizinhos; pessoas de confissão e comunhão o quatrocentas e dez além dos minimos que não chegam onze dezenas que com estes bem chegão os habitantes delle a mil pessoas.

    4º - Está situado o mesmo lugar em hum alto medeano em campina descoberta, daqual.. neste Reyno o lugar de urrós, annexa e Capital algum dia desta Abbadia de Sindim, cujo lugar fica situado ao Sudueste em distância de uma légua. Em castella... a villa de Firmoselle na outra parte do Douro, que a divide deste Reyno e lugar, acastellada a dita villa, em sítio alto, privada de ... vizinhos, tem guarnição de gente de guerra, dista deste lugar em direitura duas legoas hua até o Douro, com descida escabrosa e em muitas partes in acessivel, e outra do mesmo rio até a dita villa com bastante eminência.

    Descobrem-se deste lugar a serra de N. Sra da Serra neste Reyno para a parte de Nascente no termo da cidade de Bragança em cuyo cimo se acha situada hua capella do orago de N. Sra. da Serra, de que a mesma... denominação distante deste lugar doze legoas. Por a parte do poente se ve tambem hua pequena serra, situada entre a villa de Pennas Royas e o lugar de Castanheira distante deste lugar três legoas com uma capella no cume de N. Sra. da Assumpçãp.

    No reyno de Castella para a parte de sul se divisam duas serras altas, que tem de eminencia ua legoa, com ... comprimento pelo mesmo reyno adentro, com ua dellas .... em que está situado um grande convento de religiosos dominicos, com o titulo da imagem que nelle se adora de N. Senhora da Penha de França muito milagrosa, e he tradição vulgar que por sonhos cavando naquele sítio um seu devoto a descobrio debaxo da terra enterrada, e no lugar em que sonhou está hoje hua nobre capella, e a sagrada imagem se venera na capella mór do dito convento com grande frequencia de devotos, que ali vão em romarias, tanto deste como daquelle reyno, sendo... do convento da imediata protecção real da Magestades Catholicas, ao qual tem concedidonvarios previllegios, e entre elles o mayor he o de ter o prellado do mesmo convento naquelle districto jurisdição ordinaria, até no temporal. Tem grandes hospedarias para os peregrinos, que ali concorrem em grande numero deste e daquelle reyno, dista deste lugar o tal convento, .... vinte legoas. tem aquella serra varias fontes de agoas excelentes, e do seu cume se descobre onze, ou quatorze bispados deste e daquelle reyno. A outra serra que fica mais ao nascente desta, chamada de Bejar distante da sobredita dez outras legoas tão eminente que a mayor parte do anno conserva inda muita neve. Da parte do Norte no Reyno da Galiza distante deste lugar vinte legoas se descobre outras serras chamadas de Siabra, de ... neve em todo o anno a sua latitude se não sabe so tem que atravessa toda Castella.

    5º - Tem este lugar de lemite pela parte de sul de nascente a frente quase legoa e meya e em circunferencia ... de quatro legoas tudo termo da cidade de Miranda sem povoação ou morador algum no lemite e somente os vezinhos do povo.

    6º - Tem hua so parochia dentro do lugar, sem outra freguezia supposto que tem sufraganea 2 curatos, que são da apresentação do abade no lugar de Urrós e no de Picote, que hum e outro distão hua legoa cada hum deste lugar.

    7º - O orago da parochia he São Pedro, cuja imagem se festeja em duas festas annuaes hua a vinte e nove de junho, outra em quinze de Mayo, em comemoração do milagre que obrou neste povo na extinção do pulgão, que em hum anno em que foy grande esta praga levando os moradores às vinhas em procissão ...

    A Igreja de uma só nave tem oito altares no mayor em que está S. Pedro... o Santo António e Santa Bárbara. No colateral da parte do Evangelho tem N. Sra. do Rosário logo ... no vão da Igreja a capella do Santo Nome de JESUS com hua imagem de Cristo Crucificado muito antiga com a tradição de que a mandara fazer certo morador... com a imitação de hua que disse lhe valera bradando por N. S. lhe acudisse, vendo-se quase afogado no rio Douro em hum passo chamado Pellago de que rogandolle Cristo e S. N. crucificado pelos cabellos o posera fora do dito posso. He tão millagroza a dita imagem que já mais se... do altar para... de agoa ou outras cousas que não concedesse tudo quanto se lhe pedir. Junto desta capella fica a das almas e mais abaxo outra em que se venera hua sagrada imagem de Christo morto com o titolo da Boa Morte, que por devoção... a colocou na dita capella o dr. Antonio Luiz Cargana(?) actual corregedor desta comarca ... Sr. D. Fr. João da .... bispo que foy deste bispado quarenta dias de indulgencia todas ... qualquer devoto diante ... imagem rezasse hum Padre Nosso com hua Ave Maria em seu altar se admirão ja muitos sinaes de varios millagres que o mesmo senhor tem feito e pelos infinitos beneficios que o mesmo senhor faz, se ve concorrerem continuamente os devotos a adorarem tão divina magestade. Da parte da Epístola tem o colateral com a imagem de São Joze e mais abaxo a capella de S. João Baptista com a sua imagem, São João Evangelista e Sta. Luzia, e Santo Estevão. Mais abaxo tem a capella de S. Brás com o mesmo santo o qualtem hum... que ....

    O parocho desta igreja abbade e tem.... hum cura que o mesmo apresenta, he... do

    8º -

    ... Padroado de Malta pertencente a comenda de Algoso com alternativa na apresentação, sendo oito meses do bispo e quatro do dito comendador de Algoso, a saber: Janeiro e Fevereiro do Ex.mo Bispo, Março do Comendador, Abril e Mayo do Bispo, Junho do Comendador, Julho e Agosto do Bispo, Septembro do comendador, outubro e novembro do Bispo, Dezembro do comendador, como todo consta do Tombo da mesma Commenda, a qual pertencem metade dos dízimos desta Abbadia em cada hum anopouco mais de quatro vontos mil reis.

    9º - Não ha que informar neste item

    10º - O mesmo

    11º - O mesmo

    12º - O mesmo

    13º - Tem este Povo duas hermidas ... no caminho de Miranda fora, mas junto ao lugar do titulo de Santa Cruz, naquel ... imagem de hum Santo Christo, Nossa Senhora dos Remédios, e S. Roque, com hua Confradia para beneficios para as almas dos irmaons d.ifuntos de N. S. dos Remédios áqual concedeu o Summo Pontifice quatro jubileus no dia ... do anno, com altar privillegiado todos os dias in perpetuum. A outra (?) hermida com a imagem de S. Sebastiam (?) fica junto do lugar ao poente, na ...para Lisboa.

    14º - Nada

    15º - Os fructos que neste lugar se colhem em mayor abundancia são centeyo, e trigo, ... moradores algua cevada, grãos, algum vinho, o qual he pouco duravil; tambem se dão neste lugar melancias e nos hortos particulares ha hortaliças ordinarias e alguns ... , couves, há figos em mediana colheita em verde e sumagre suficiente lavra sem outros fructos .... neste Paiz.

    16º - O governo da terra he de hum juiz de vintena com... a que chamão doctor dáo cujo ...que elle vem de fora, independente do almotacé de Miranda.

    17º - Nada

    18º - Nada

    19º - Tem em cada hum mez no dia doze hua feira de hum só dia ... provizão real em cada hum ano hua de tres dias.

    20º - Nâo ha correio neste lugar, mas passa por ella todas as semanas á segunda feira... que leva as cartas da cidade de Miranda ... Torre de Moncorvo ... lugar á quinta feira no verão e á sexta no inverno.

    21º - Dista este lugar da cidade de Miranda capital deste bispado tres legoas e de Lisboa septenta e sette.

    22º - Nada

    23º - Tem este lugar fonte mas ...

    24º - Nada

    25º - Nada

    26º - Foy bastante e sentiu neste povo o terremoto do ano do primeiro de Novembro de 1755, mas não fez ruina. Só a cruz de pedra que está no alto da frontaria e frontespício da Igreja ficou torsida, como ainda hoje se conserva.

    Sobre o interogatório das serras não há que dizer neste povo por estar situado fora dellas.

    Sobre minas só ... de dizer, que no sitio do Saramal, junto do rio Douro se descobriram huas pedras que ardem, e cheyrão como enxofre, por isso parece haver naquelle sitio minas delle.

    Sobre os rios só pode dizer que o Douro na passagem pelo ... deste lugar he perene arrebatado, despenhado por grandes fragas e nas suas margens de hua e outra parte com ... descidas e subidas tem alguas assenhas qua quando ha grandes cheas as leva o rio e só moem no verão.

    Não he vadiavel e não se pescam nelle peixes supposto que alguas vezes quando vay cheyo se cação alguas vogas, poucas inguias, barbos, cascallos, e algumas vezes se tem visto nelle alguas trutas, mas raras.

    Abade João de Moraes Sarmento Pimentel

    em página própria ↗

  • ·

    LA FRAUGA

    Tiu Marchacan La frauga era l lhugar onde se fazie todo l serbício de ferreiro. Zde ls outensílios anté las ferramientas, de fierro, para ls trabalhos ne l campo. Habie quaisque an todas las…

    Almendra · screbido a 02/07/2007 · 2 mil caracteres · ler →

    Tiu Marchacan

    La frauga era l lhugar onde se fazie todo l serbício de ferreiro. Zde ls outensílios anté las ferramientas, de fierro, para ls trabalhos ne l campo.

    Habie quaisque an todas las tierras ua frauga, que serbie bárias pessonas. An Sendin zde que me lhembre habie seis. Mas la derradeira a cerrar fui la de tiu “Marchacan”.

    Drento tenie ua fornalha onde se ponie roujo l fierro. Na fornalha l carbon tenie que star siempre an brasa i para esso, la frauga tenie un fole mui grande que fazie cun que las brasas stubíssen siempre mais bormeilhas que la lacre.

    Quando l fierro stába mesmo cumo la lacre, era tirado cun uas tanazes de fierro mui grandes i era puosto na bigorna onde era malhado para ganhar la forma que se querie.

    Se era un outensilio pequeinho ou tenie arte era l ferreiro que l malhába cun ua mano, enquanto l agarrába cun las tanazes na outra.

    L ferreiro usába un mandil de cuiro que cubrie tamien l peito.

    Quando ls lhabradores querien aguçar las ferramientas ou fazer algun outensílio, marcában un die par esse serbício, dezie-se anton que andában de frauga.

    Juntában-se dous ou trés, i nesse die tenien que malhar a bun malhar, yá que nun se podie deixar sfriar l fierro.

    Era malhar a bun malhar…

    Al mesmo tiempo tenien que dar al fole, para que la fornalha stubísse bien rouja.

    Habie que saber sfriar l fierro para quedar bien temprado. Para l sfriar metien-lo nua pila de piedra chena d´auga, mas cun cierto cuidado i sabedorie, nesto stába muito de la arte de l ferreiro.

    Inda hoije hai bários ditos subre l trabalho de frauga:

    - Ye malhar l fierro anquanto stá caliente.

    - Assoprar antes que se apague.

    - Sin buona tempra la faca nun corta.

    - Querer cumbencir un burro ye malhar en fierro friu.

    Sendin tubo siempre ferreiros afamados. Tiu Margalho i ls filhos, tiu Marchacan i tiu Manuel Peres Pídaro fúrun ls que you melhor coinci. Tiu Margalho ganhou mesmo un prémio nua sposiçon i bieno a ser cumbidado a ir pa la Oustrália a trabalhar.

    Inda hoije hai an Sendin la rue de la frauga.

    Sendim, 20 de Junho de 2006

    em página própria ↗

  • ·

    LA FUONTE DE L LHUGAR

    LA FUONTE DE L LHUGAR La sue costruçion ye d´ourige romana, puis tén la forma de la de Quintanapalla (Burgos) i de la “fuente del toral” de Muga de Sayago (Zamora), a la qual ls arqueólogos …

    Almendra · screbido a 22/04/2007 · 4 mil caracteres · ler →

    LA FUONTE DE L LHUGAR

    La sue costruçion ye d´ourige romana, puis tén la forma de la de Quintanapalla (Burgos) i de la “fuente del toral” de Muga de Sayago (Zamora), a la qual ls arqueólogos ténen cumo tal (1).

    1

    Ye tamien armana a la de Almaraz del Duero (Zamora) (2), a la que faç parte de la reconstrucion de la “villa” romana de Chedworth (Anglaterra) i a la de Vale de Telhas (Mirandela), que tén an pie deilha un marco milenário, cumo se puode ber ne l retrato, al fondo, de l lado squierdo (3).

    2
    3

    La nuossa fuonte fui recunstruída an la Eidade Média i mais tarde fui limpa i amanhada por nós, quando éramos perjidente de la junta de la fraguesie de Sendin. Parece que apuis le labórun la cara, mas sfregórun cun tanta fuorça, que anté le apagórun la era, que staba al fondo i que, por aqueilho que a mi se me lhembra, era MC.., talbeç de la recunstruçion Mediabal.

    Fui an 1978, que çcubri na Biblioteca de Çamora l que bos stou a cuntar.

    Estas fuontes stában, quaije siempre, acerca dua strada romana o dun camino para ua “villa” romana. I, porqui acerca, passában bários. Por esso, hai quien pense que l nome Sendin ben de la palabra goda Sinth – Sind (via, caminho). Todos ls Sendin´s, de Pertual, que coincemos, stán acerca dua ancruzelhada de caminos romanos. Deixo esto pa ls antendidos. Mas, cuido que Carlos Ferreira yá dou la splicaçon na sue tese de mestrado i cun la qual you cuncordo an absoluto. La splicaçon ben ne l mesmo sentido que yá ne ls anhos 80, you defendie ne l boletin de l centro cultural de Sendin ( “Villa Sendini” ).

    Mas bámos a la fuonte (4).

    4

    Ten la forma dua casa cun telhado a dues augas, na frente i na traseira béien-se dous arcos, l de trás stá hoije cerrado.

    Ye toda an piedra cun medidas própias de la cantarie romana (5).

    5

    Las sues medidas por fuora son estas:

    - medida de la frente 3,40m

    - medida de fondo 3,20m

    - lados de l triángulo eisóceles de l telhado, na frente, 2,00m

    - raio de l arco de la bóbeda 1,20m

    - altura de ls muros laterales 1,20m (éran mais altos, mas al fazéren la rue quedórun mais anterrados).

    - la cornije 0,20m

    La parte de drento ye toda en bóbeda de canhon.

    L mais de las fuontes ten cinco piedras an cada arco, mas la nuossa

    ten uito, l que quier dezir que la acrecentórun quando la recustruírun (6). Se mirardes bien pa l arco, bei-se bien la eimenda, an riba, i queda un cachico abangado. Serie dessa altura la era que staba nua piedra de l arco de l fondo.

    6

    Ten, delantre deilha, un depósito que an tiempos serbiu para buber l ganado.

    Hai ua pa ls lados de Mundin que se aparece cun eilha. Ye mais pequeinha i nun tén depósito, mas dessa falaremos noutra oucasion.

    Tenemos que ir screbindo algo para que la nuossa mimória nun se perda.

    Sendim, 20 de Março de 2007

    José Almendra

    em página própria ↗

  • 1977

    LS AZULEIJOS DE LA STAÇON

    Quando se scribe la stória de ua tierra tem que se falar de muita cousa. L património ye ua de las partes mais amportantes. Ye de ua parte de l nuosso património que bos bou a screbir hoije.…

    Almendra · screbido a 15/04/2007 · 2 mil caracteres · ler →

    Quando se scribe la stória de ua tierra tem que se falar de muita cousa. L património ye ua de las partes mais amportantes. Ye de ua parte de l nuosso património que bos bou a screbir hoije.

    En 1977 fiç un studo subre ls azuleijos de la staçon de Sendin i muito me ajudou l angenheiro Genestal Machado que me dou ls dados que me fazien falta.

    Nun bamos a falar de quien ye responsable por l stado a que chegou la staçon, mas guardei ls retratos de ls azuleijos i eiqui bos queda l que scubri. Hoije inda hai alhá alguns i ls outros póden-se cumponer.

    Ls azuleijos fúrun pintados por Gilberto Renda que naciu ne l fin de l seclo XIX, en Seixas, ua tierra que queda no Minho.

    L sou ouficio era “cenógrafo”, studou en Paris i trabalhou cun l coincido pintor “Salgado” que quedou famoso en azuleijos i cumponiu l palaço de Queluz.

    Gilberto Renda dezenhaba l scaleto de las figuras i apuis besti-las a la moda de l tiempo a que dezien respeito. Chamában-le “o menino prodígio”, era de statura pequeinha i magro.

    Pintou tamien ls azuleijos de la staçon de Dues Eigreijas i de la de Caminha. Fizo inda un trabalho na calçada de la “Boa Hora” en Lisboua, este trabalho tamien yá zapareciu.

    Ls retratos de ls azuleijos de la staçon de Sendin stán nas ultimas fuolhas de l lhibro “Em volta de uma espada” eidiçon de la Câmara de Miranda de l Douro.

    Sendim, 15 de Abril de 2007

    José Almendra

    em página própria ↗

  • 1604–1625

    HISTÓRIA DOS PAULITEIROS EM SENDIM

    Perde-se no tempo a origem da dança dos pauliteiros e podemos mesmo afirmar que, em Sendim, ela existe desde que há memória da sua existência. A notícia mais antiga, que conhecemos, é-nos da…

    Almendra · screbido a 27/03/2007 · 31 mil caracteres · ler →

    Perde-se no tempo a origem da dança dos pauliteiros e podemos mesmo afirmar que, em Sendim, ela existe desde que há memória da sua existência.

    A notícia mais antiga, que conhecemos, é-nos dada por Manuel Severim de Faria, que foi Chantre da Sé de Évora, e que ao escrever sobre uma das suas viagens por Portugal, entre 1604 e 1625, referindo-se à nossa região, mais concretamente a Vila de Ala, dava notícia de lá ter assistido a uma dança com paus e ao toque da gaita-de-foles.

    Em Sendim, pelos relatos que ouvimos aos mais velhos, desde que se lembravam, e isto referia-se a um tempo que remontava aos fins do século XIX, era uma dança que se dançava no Sagrado e pelas ruas da povoação em dias de festa, nomeadamente na festa de Nossa Senhora do Rosário.

    Houve sempre grupos de pauliteiros em Sendim, pelo menos desde os fins do século XIX, pois nós mesmo o ouvimos da boca de dançadores desse tempo e que nos foi confirmado pelo próprio Padre Dr. António Maria Mourinho. Seu pai, João da Cruz Mourinho, que também foi dançador, teria feito parte de um grupo antes do ano 1900, daí ter ensaiado pelo menos oito grupos antes de falecer, o que aconteceu em 1938, destes grupos apenas conseguimos saber que deles fizeram parte José Pires Mourinho, Francisco Geraldes, António Vinhão, Francisco Mendonça, seu irmão António Mendonça, António Cangueiro, Francisco Ferreira e António Maquelino. De notar, o que escreveu o Padre Dr. António Maria Mourinho no seu cancioneiro e que aconselhamos a ler, na parte final deste humilde trabalho:

    << Meu pai, João da Cruz Mourinho, falecido repentinamente de atroz acidente, em 1938, com 58 anos de idade, ensinou nada menos que 8 (oito) grupos de dançadores, em sucessivas gerações, não só em Sendim, como em povoações vizinhas, onde tinha inúmeros conhecimentos e amigos. Acompanhou muitos anos o tio Pepe de Freixiosa e o tio Silvestre Louçano de Vila Chã, os mais famosos gaiteiro e tamborileiro de toda a Terra de Miranda dos fins do século XIX, de que ainda bem me recordo… E meu irmão mais velho José Pires Mourinho, ensinou três grupos>>.

    Sabemos por conhecimento pessoal e porque trabalhamos muito de perto, com o Padre Dr. António Maria Mourinho, que ele tinha muita documentação sobre Sendim e que pensava publicar. Infelizmente não só não chegou a publicar, como pelo que sabemos, não se sabe o destino que teve, já que no seu espólio parece não estar.

    Pena foi que muito do que recolhemos o tivéssemos dado, se não, este trabalho estaria muito mais completo. Assim valemo-nos da memória.

    Que outros não venham procurar honras de trabalhos que não lhes pertencem e para o qual nada contribuíram, como aliás já foi feito nalguns casos.

    O grupo mais antigo que identificámos, foi um que era formado por Abílio Aleixo, José Castro, Domingos Pires e Domingos Santiago, como guias e José Joaquim Xavier, Alfredo Pires, Alfredo Cangueiro e Aleixo Margalho, como peões. Actuou nos anos de 1947 a 1950, pelo que nos foi dado saber. Era seu ensaiador José Pires Mourinho, irmão do Padre Dr. António Maria Mourinho. Os gaiteiros eram de Travanca.

    Os ensaios faziam-nos cantando os “lhaços”, no Baiunco, nas curraladas e na rua que hoje se chama 1º. De Maio, no pequeno largo, junto ao poço de pedra, que ainda hoje lá se encontra. Numa das pedras do poço estão duas datas, uma de 1803? e outra de 1908.

    Era muito frequente, porque havia falta de gaiteiros, os pauliteiros actuarem ao toque da caixa e bombo e a ouvirem cantar os “lhaços”. A gaita-de-foles era mais usada nas festas.

    Sem querermos entrar em polémicas, pela nossa experiência como ensaiador e dançador e ainda como ouvinte atento de pessoas que viveram no séc. XIX, queremos dizer que cantar os “lhaços” era uma prática mais frequente que se julga. Havia pauliteiros em todas as localidades, mas gaiteiros não. E os “lhaços” têm quase todos letra e querem transmitir uma mensagem às pessoas ou representam situações e vivências do dia a dia. Muita gente que nem sabe bater um pau, sabe os “lhaços” e a música, de cor.

    Pelo depoimento de um destes pauliteiros, José Joaquim Xavier, soubemos que a formação deste grupo começou com uma das muitas reuniões que estes rapazes faziam no Baiunco, debaixo da varanda da antiga casa de Sr. Antoninho Oliveira (fig.1), para prepararem um número para o Carnaval.


    Fig.1

    A ideia inicial foi fazerem uma paródia sobre a dança dos paus e utilizar tenazes de ferro, Aleixo Margalho era ferreiro e para simular o bater dos paus, usarem socos com sola de madeira. Isto prova bem que em Sendim dançar com os pés era fundamental.

    José Pires Mourinho a quem pediram para os ensaiar, aproveitou a ocasião e disse-lhes que já que queriam dançar, então tinha que ser a sério, também. Pois foi mesmo a sério e assim se reiniciou a dança de novo, em Sendim. Pena foi que não tivesse o apoio que outros tiveram.

    Ao contar este episódio, não foi sem intenção, mas para mostrarmos que os sendineses quando vêem que as coisas não andam, reagem provocando as situações.

    Não lhes parecia justo Duas Igrejas ter um grupo de pauliteiros, dirigido por um sendinês, o Padre Dr. António Maria Mourinho, e Sendim não. Nunca os sendineses aceitaram muito bem o facto de o Padre Dr. António Maria Mourinho, ter levado muitos dos ensinamentos que aprendeu com seu pai e seu irmão mais velho, para o grupo que veio a dirigir em Duas Igrejas. Mas, o que é certo, é que era aí pároco e as danças eram património de toda a Terra de Miranda.

    Duas Igrejas tinha também tradição na dança dos paus. Um grupo dessa freguesia, mais concretamente de Cércio, uma povoação anexa, foi dos primeiros a actuar fora da Terra de Miranda.

    Abílio Aleixo veio a formar um grupo de pauliteiros na tropa, em 1951, juntamente com Armando Quitério, de Sendim, José Taborda da Granjica, Adelino de Cicouro, José de Angueira, Manuel da Especiosa, Joaquim de Freixiosa e Fernando de Constantim. Um do concelho de Mogadouro, outro do concelho de Vimioso e os restantes do concelho de Miranda do Douro. Para a formação deste grupo muito contou o apoio do alferes Dinis, de Miranda do Douro. Não sabemos para já os apelidos, razão por que indicamos a seguir ao nome, a naturalidade.

    É importante referir aqui como se processou a formação deste grupo, na tropa, pois vem-nos mostrar a força da dança dos paus na união dos mirandeses e da importância da sua língua.

    Contou-nos o tiu Abílio Aleixo:

    << Aproximava-se o juramento de bandeiras e nós, os do concelho de Miranda do Douro e alguns do concelho de Vimioso e Mogadouro, resolvemos ensaiar um grupo para actuar no dia do juramento de bandeiras. Os que sabiam já, por terem dançado nas suas terras e outros a quem fomos ensinando, juntámo-nos numa arrecadação e sem dar motim, lá fomos ensaiando os “lhaços”, os que não sabiam eram poucos. De Sendim era também um rapaz chamado Armando Quitério, está no Brasil, como não tinha dançado nunca, tinha medo de que lhe acertássemos com os paus, e andava com um pau sempre no ar, mas lá aprendeu.

    Como não tínhamos gaiteiro, estávamos com esse problema quando um rapaz do concelho de Vimioso, agora já me vou esquecendo dos nomes, nós conhecíamo-nos pela fala, então esse rapaz disse-nos que resolvia ele o problema. Como tocava clarinete no quartel de artilharia, era na Pesada 2 em Gaia, começou a ensaiar ao mesmo tempo que nós cantávamos e ficou porreiro. Parecia mesmo um gaiteiro.

    Mas tivemos também sorte, é que um dia, logo no princípio, um tenente deu connosco e com o seu ar importante perguntou:

    - Que estais a fazer aqui e que barulho é este?

    -Estamos a ensaiar uma dança da nossa terra, para o dia do juramento de bandeira, meu tenente.

    -Dançai lá para eu ver.

    Dançamos e ele virou-se para nós e disse:

    -Eu sou de Miranda, tendes mesmo que continuar e quero isso bem ensaiado.

    -Mas, meu tenente, o comer não é muito aqui no quartel e com o trabalho vai ser complicado.

    No outro dia tínhamos mais uma terrina de sopa. Era o tenente Dinis, mais não sei>>.

    Seguiu-se outro grupo, ensaiado por José Pires Mourinho, em 1957, formado por Domingos Picotês, José Xavier, José Pires Mourinho, Manuel Cangueiro, Domingos Pires, Alfredo Pires, Aleixo Margalho e Manuel Ferreira. (fig.2)

    De notar que este grupo tem elementos do anterior e o ensaiador, José Pires Mourinho aparece como dançador. Ele aparece porque faltou um dançador e como sabia ocupar todas as posições teve que dançar. Os gaiteiros eram de Travanca.

    Também a formação deste grupo teve uma razão forte, aproximava-se a inauguração da Casa da Criança Mirandesa e com uma festa em que iam participar todas as terras de Miranda. Todas trariam carros alegóricos e muitos grupos a actuar. Sendim, não podia ficar indiferente. Este grupo veio a ser considerado dos melhores, já que foi o que melhor soube utilizar o repicar dos paus e a dança de pés. O grupo de Duas Igrejas teve um ponto a seu favor, que foi “o salto ao castelo”, mas o grupo de Sendim inovou nos “lhaços” ao dançar o Hino Nacional.

    Fig. 2

    (no fim deste trabalho podem ler os nomes de todas as dançadoras, bem como dos três miúdos)

    Foi no peditório de uma festa em honra de Nossa Senhora do Rosário, em Outubro de 1963, que tiramos a fotografia a um grupo de paliteiros (fig.3), que era constituído por José Santiago, Belmiro Carção, Joaquim Paulo, José Antunes, Américo Peres, José Carlos Alves, Manuel Marcelino, e António Gonçalves. Este grupo era ensaiado por José Pires Mourinho e actuou em vários outros eventos, nomeadamente numa festa em Lagoaça, no Verão de 1964. Os gaiteiros eram de Travanca.

    Fig. 3

    (Na fotografia, além dos pauliteiros e dos gaiteiros, podem ver com a bandeja do

    peditório, José Mourinho, ensaiador e ainda Isabel Cangueiro e Ana Preto)

    A guerra do ultramar fez com que este grupo se separasse, mas o Manuel Marcelino, que pertenceu a uma companhia militar em Angola, onde estava também o Paço Bandeira, veio a ensaiar aí um grupo de pauliteiros.

    Belmiro Carção ensaiou também um grupo em Angola, quando cumpria o serviço militar.

    Entendemos que é importante realçar o facto de os sendineses formarem grupos de pauliteiros por esse mundo fora. Além dos já referidos, também no Canadá os sendineses dançavam, nos anos 70 havia um grupo em Toronto, formado por Eduardo Peres e seu primo Venâncio Peres de Sendim, Eduardo Marcos e Avelino Marcos de Cércio, Norberto Raposo de Pena Branca, Porfírio Igreja de Miranda, Nelson Moita de Fátima (é curioso ver neste grupo um dançador de fora da Terra de Miranda) e José Valentim de Genísio. Tocava a gaita-de-foles Eduardo Marcos de Cércio e a caixa Abílio Peres de Sendim.

    Em 1973, foi na Casa do Povo, éramos nós presidente da direcção, quando formamos um grupo de danças mistas e pauliteiros, mas só as danças mistas se exibiram na inauguração da secção de artesanato, em que esteve presente o Ministro das Corporações e Previdência Social. Este grupo não continuou devido às alterações políticas que trouxe o 25 de Abril de 1974 (fig.4).

    Fig.4

    Em 1980, dado que tinha sido fundado o Centro Cultural e uma das actividades era fazer renascer as danças tradicionais, os professores José Almendra e José Ramos Campos resolveram criar um grupo de pauliteiros infantil e fazer deles um grupo que continuasse a dança, no futuro (fig.5). Assim aconteceu, tendo-se transformado numa escola, que ao longo dos anos foi criando vários grupos de pauliteiros, em Sendim.

    Fig. 5

    No início foram ensaiados por Benjamim Monteiro, de Vila Chã e por António Alves, de Atenor. Este fez parte de um grupo ensaiado por João da Cruz Mourinho.

    Os primeiros ensaios faziam-se cantando os “ lhaços “ e só quando já começavam a saber dançar as variantes, (a quatrada, a corrida, guias adentro e peões afora, guias afora e peões adentro, guias em volta, desvolta por dentro e por fora, a passagem e a “bitcha”) é que se chamou o gaiteiro, o tiu Pascoal de Cércio, que já tinha muita experiência, pois acompanhava o grupo de Duas Igrejas, dirigido pelo nosso conterrâneo, Padre Dr. António Maria Mourinho.

    Os pauliteiros usavam calças, como era tradição, em Sendim. (fig.6 e 7)

    O facto de o tiu Pascoal ter sido o gaiteiro do grupo teve uma importância maior que se julga. Cércio foi sempre a terra em que os pauliteiros melhor dançavam com os pés, como aliás em Sendim e daí ainda hoje isso ser uma das principais características do nosso grupo.

    No euro 2004, onde estiveram muitos figurantes vestidos de pauliteiros, foi muito considerada a forma como os elementos de Sendim e de Cércio dançavam a “bitcha”. Tendo sido a adoptada pelos coreógrafos.

    Fig. 6

    Fig. 7

    Como surgiu a necessidade de uma maior continuidade nos ensaios, pensou-se que um dos pauliteiros de 1963 poderia dar uma ajuda. O único que se disponibilizou foi o Belmiro Carção, que durante os ensaios e com o tiu Pascoal, gaiteiro de Cércio (fig.8), foi recordando os “lhaços”, acabando por vir a ser o continuador, tendo passado a tomar conta do grupo, nos ensaios.

    Fig.8

    Do grupo inicial faziam parte Virgílio Carção, Óscar Jantarada, Pedro Castro, Luís Fernandes e Vítor Balbino (guias) e Óscar Salgado, António Aleixo, Carlos Afonso e Victor Pêra (peões), Luís Fernandes, Paulo Felgueiras, Ramiro Quitério, Fernando Palhau e Aquilino Branco.

    Houve o cuidado de ensaiar mais de oito elementos, para melhor se poder escolher e ter substitutos para todas as posições e assim, suprir uma eventual falta. Alguns destes elementos dançavam também as danças mistas.

    Quando alguns destes elementos saíam, por terem de ir estudar para longe, e como eram admitidos todos os anos novos elementos, facilmente se renovava o grupo e logo surgiu outro de que fizeram parte, Óscar Salgado, Aquilino Branco, Paulo Nobre, Raul Martins, Manuel Falcão, António Aleixo, João Aleixo, Ramiro Quitério, Nelson Pimentão e José Pires.

    Com as receitas que se conseguiam com as deslocações e outras, nestas é de realçar a ajuda que muitas mães e outras mulheres de Sendim deram, fizeram-se os saiotes e as “inaugas” (saias brancas de dentro) dos fatos. Quase tudo foi feito em Sendim.

    Os pauliteiros passaram a usar o traje, como o mais conhecido grupo de pauliteiros, no Mundo, os pauliteiros de Duas Igrejas (fig.9).

    Fig.9

    (O porta estandarte é Vítor Pardal e tocava o bombo, Eduardo Mendonça)

    A partir destes, muitos outros surgiram, mas porque eles foram os primeiros e os continuadores mais tarde, no grupo adulto, era de justiça referi-los todos.

    O grupo de pauliteiros infantil actuou em vários locais do concelho, do país e do estrangeiro, de início acompanhado pelo professor José Ramos Campos e uma ou outra vez pelo professor José Almendra. Só mais tarde é que o Belmiro Carção viria a tomar a seu cargo o acompanhamento do grupo, nas deslocações.

    Quando o tiu Pascoal não podia, começou a acompanhar o grupo, o gaiteiro António Alves de Vila Chã, que mais tarde viria a ser o gaiteiro usual. Tocavam caixa o David Jantarada e bombo o Eduardo Mendonça, também infantis e que aprenderam a tocar, no grupo.

    O grupo infantil começou a ter problemas nas deslocações, pois as solicitações eram muitas, e levar crianças de um lado para o outro era complicado, houve uma pausa. No entanto, na escola, íamos nós próprios mantendo a actividade, formando grupos que actuavam nas festas escolares e no Carnaval (fig.10).

    Fig. 10

    Para esta pausa, muito contribuiu também a dificuldade de levar todo o rancho do Centro Cultural, já que a ensaiadora das danças mistas, Judite Mourinho, filha de José Pires Mourinho, pela sua vida pessoal, não podia dar a atenção que desejava. Mas muitas crianças aprenderam a dançar e não me engano se disser que, em Sendim, é onde mais gente sabe dançar os paus, na Terra de Miranda.

    Pelo que conhecemos foi Sendim a primeira terra de Miranda a ter um grupo infantil. Já em 1957 se tinha tentado e só não se continuou porque não seria possível actuarem todos os grupos de Sendim, na inauguração da Casa da Criança Mirandesa. De notar que nas danças mistas, nessa data, havia dançadores infantis e adultos. Os pauliteiros infantis não concluíram os ensaios, mas continuaram a dançar nos recreios da escola e deles viria a surgir o grupo de 1963.

    Ainda hoje estamos a ver o Belmiro Carção, o José Carlos, o Américo Peres, o António Almendra, o Manuel Mourinho e tantos outros, a correrem pelo recreio, com os paus e a dançarem, mas aqui em grupos de quatro.

    Em 1997, um grupo de antigos dançadores do grupo infantil foi ter com o Belmiro Carção, para fazerem um grupo adulto de pauliteiros. Este aceitou e o grupo adulto de pauliteiros ainda hoje se mantém em actividade e com o Belmiro Carção actuou em vários locais do país e do estrangeiro, sendo de realçar a actuação em França.

    Com o falecimento trágico do Belmiro Carção, viria a tomar conta do grupo adulto de pauliteiros o Jorge Morgado, infelizmente falecido num acidente poucos meses depois, pelo que, hoje o seu director é o Óscar Salgado, que actualmente se dedica de alma e coração ao grupo e que levou também, a vários locais do país e do estrangeiro. De notar que o Óscar Salgado foi um dos primeiros dançadores do grupo infantil.

    Também a Associação de Professores Mirandeses criou o seu grupo de pauliteiros de que fizeram parte, no seu início, os professores: José Almendra, José Mourinho, José Ramos Campos, José Preto e António Carção, todos de Sendim, o professor José Teixeira da Granja de S. Pedro e que dava aulas em Sendim, o professor José Delgado de Palaçoulo e o professor José Casimiro Martins de Brunhosinho (fig.11) e (fig.12). Este grupo actuou também em vários locais de Portugal e Espanha, nomeadamente no Coliseu do Porto e no S. Luís em Lisboa.

    O gaiteiro era António Alves de Vila Chã, tocava bombo José Pires, que foi professor em Sendim e cá casou e tocava caixa Pedro Ferreira, professor em Mogadouro.

    Foi seu ensaiador o professor José Alberto Teixeira, um dos mais entendidos, na dança dos paus, em toda a terra de Miranda. Ele aliava à arte de ensaiar, o conhecimento das várias variantes de quase todos os grupos e ainda, a arte de saber dançar em todas as posições. Era a guia direita do grupo dos professores.


    Fig. 11

    Fig. 12

    Porque julgamos relevante, vamos dar uma explicação das principais variantes que se encadeiam durante a dança de um “lhaço”. Há “lhaços” que têm várias e outros apenas uma ou duas. O início, a passagem e a “bitcha” é que são praticamente comuns a todas.

    O grupo é constituído por oito pauliteiros que se dispõem em duas filas paralelas. Os pauliteiros das pontas são as guias e os de dentro são os peões.

    Isto é importante saber-se para se poder dançar bem, já que os peões, por regra, nunca podem deixar as suas respectivas guias.

    As duas guias de cada ponta e os seus peões fazem a quatrada.

    Quatrada – Os quatro pauliteiros que formam a quatrada trocam entre si de posição, batendo os paus, acabando sempre por ocupar a posição inicial. A quatrada pode fazer-se com ou sem paragem a seguir a cada vez que se cruzam os pares, ou em movimentos seguidos.

    Corrida – Os guias de uma ponta, levando atrás todos os dançadores da sua fila vão na direcção da outra ponta, em círculos ovais, batendo com os paus e regressando ao seu lugar inicial.

    Guias adentro e peões afora – Os peões rodam, um quarto de volta, na direcção do centro das filas, batendo os paus e dando um passo lateral e para fora, vão ocupar o lugar das guias (fora), deixando espaço para estas, que rodando ao mesmo tempo e no mesmo sentido, dão um passo em frente ocupando o lugar dos peões, ao meio (dentro), ficando de frente para as guias da outra extremidade das suas respectivas filas.

    Guias afora e peões adentro – Os peões e as guias fazem os movimentos contrários à dança anterior, como facilmente se deduz, indo ocupar os seus devidos lugares, já que os peões estão no lugar das guias e as guias no lugar dos peões. Guias afora e peões adentro.

    “Desvolta” por dentro e por fora – As filas estão voltadas uma para a outra, as guias e os peões batem os paus nos que têm em frente (peão com peão, guia com guia), cada guia volta-se para o seu peão que por sua vez se volta para a sua guia e batem com os paus. Os peões continuam a rodar na mesma direcção e vão ficar de frente para o outro peão da sua fila com quem batem os paus. As guias acompanham o movimento dos peões e saltando vão bater nas guias da sua fila, fazendo uma fila perpendicular à primeira. Fazem o movimento inverso e regressam aos seus lugares, batendo sempre os paus.

    As guias podem ainda, ao bater guia com guia, cruzarem e irem bater os paus com os peões das outras guias e saltando irem bater com as guias da sua fila, mas já no outro extremo das filas.

    Guias em volta – Os peões juntam-se ao meio, costas com costas e em movimento contrário às guias, vão aparando, com os paus o batimento dos paus das guias que rodam em volta deles. Ou fazem passes, esquerda, direita.

    A passagem acontece no fim de cada dança, em que os dançadores de uma fila passam pelos da outra, indo formar duas filas perpendiculares às iniciais, batendo sempre os paus.

    “Cada terra com seu uso e cada roca com seu fuso”, diz o ditado, também estes passes de dança têm várias formas de interpretação e nós não nos julgamos como os mais entendidos, mas foi assim que aprendemos. Mesmo o nome pode divergir, bom seria analisar “lhaço” por “lhaço” e descrever a coreografia deles com as variantes de terra para terra.

    Não é a finalidade deste trabalho, mas estamos disponíveis para o fazer ou ajudar a fazer.

    Este trabalho apenas quer ser um registo de memória sobre os pauliteiros, mas que pode ajudar em vários campos.

    Há depois várias variantes que cada grupo tem e que diz da sua qualidade e ainda várias formas de bater os paus; o pau picado (bater os seus paus um no outro), por cima ou por baixo, antes de bater nos paus dos outros dançadores, pau simples, paus juntos, paus em cruz, pau de corrida e o pau simples em cima ou em baixo.

    Dançar com os pés, ao mesmo tempo que se deslocam nos vários passes, é também um pormenor importante.

    Isto tudo exige, como se deduz facilmente, uma maior destreza.

    Cada “lhaço” é dançado no geral, quatro vezes e no fim os dançadores, já sem bater os paus, dançam a “bicha”, que é uma dança, em que os dançadores, dançando e tocando as castanholas, vão em duas filas na direcção do público, abrindo cada fila para seu lado, na frente do palco, voltando a fazer uma fila na direcção contrária. Acabam dando um salto, ficando voltados cara com cara as duas filas.

    Porque achamos de interesse, vamos ainda dar uma explicação de três “lhaços”.

    “Ls Oufícios” – Neste “lhaço”, como o nome indica, são representados quatro ofícios que cada grupo acha mais usuais ou representativos da actividade da sua terra.

    Em Sendim, os quatro ofícios que se costumam apresentar são os de ferreiro, carpinteiro, barbeiro e ferrador.

    No fim de cada dança, cada par, uma guia e um peão, representam o seu ofício.

    Um par faz o ferreiro, o peão põe os paus na horizontal e a guia com os paus juntos simula malhar o ferro, batendo nos paus do peão.

    Outro par faz o carpinteiro, o peão põe os paus na horizontal e a guia na vertical e movimentando os paus um para cima e o outro para baixo, simulam serrar.

    Outro par faz o barbeiro, o peão põe os paus atrás, na vertical, seguros pelas mãos, e senta-se neles, enquanto a guia simula fazer-lhe a barba, servindo um pau de navalha e o outro de afiador.

    O outro par faz de ferrador, o peão faz de “burro”, inclinado para a frente, apoiado sobre os dois paus, levanta uma perna para trás e a guia segura a perna com um pau e com o outro simula ferrar. Aqui o peão pode simular dar um coice, a guia simula tirar o casco, bater na sola. É tudo uma questão de imaginação.

    “Las rosas” – Este “lhaço” é apenas dançado, não se utilizando os paus. Ao som da gaita-de-foles e tocando as castanholas, os pauliteiros dançam a “bitcha”. Mas, quem melhor que o nosso conterrâneo, Pe. Mourinho, para descrever esta dança?

    <<Esta só se faz em volta de um alqueire de trigo cogulado, sobre o qual espetam uma estaca de que pende abundante fumeiro de carne de porco e se coloca um jarro de vinho.

    Os dançantes executam, várias voltas circundando a oferta; no tempo devido, vêm de dois em dois celebrar a festa, dançando e sacudindo os pés, sobre a valiosa esmola, como que em bênção ou exorcismo o que me parece a transformam e definem como uma autêntica dança ritual. Dela já recolhi várias e boas imagens que oportunamente serão publicadas com texto mais desenvolvido.>>

    O “salto ao castelo” ou “assalto ao castelo” é uma dança sem paus e em que depois de dançarem a “bitcha” os peões de cada fila se colocam um aos ombros do outro, fazendo dois pilares voltados um para o outro, no meio do palco. Ao mesmo tempo as guias dançando, dois de um lado e dois do outro, preparam o momento do salto.

    O gaiteiro dá um sinal com a gaita-de-foles, uma das guias toma balanço para saltar, enquanto as outras se juntam aos pilares feitos pelos peões, ficando uma a fazer de “burro”, no meio, e as outras duas, cada uma de seu lado, encostadas ao burro, esperam pelo saltador.

    Este, ajudado pela guia do seu lado, salta pelo meio, dando uma cambalhota e indo cair do outro lado, onde a outra guia o ajuda a ficar em pé.

    Formam as filas novamente e dançam a “bitcha” (fig.13).

    Fig. 13

    Isto é o essencial para se entender a dança e poder apreciá-la melhor.

    A coreografia é muito variada e os “lhaços” conhecidos são mais de 50 (cinquenta), mas costumávamos dizer, nos ensaios, os “lhaços” não têm fim, pois pode sempre criar-se mais um.

    Veja-se o “lhaço” do Hino Nacional, dançado na inauguração da Casa da Criança Mirandesa e que tanto escandalizou o Padre Dr. António Mourinho, na altura. Mas o que é certo, é que só um grande conhecedor da dança e de todas as suas coreografias conseguia ensaiar um grupo para o dançar. José Pires Mourinho, irmão mais velho do Padre Dr. António Maria Mourinho, conseguiu-o.

    Este documento foi o fruto da nossa experiência pessoal, como dançador, como ensaiador e como pesquisador curioso. Aqui vos fica, para não se perder o rudimento da dança dos paus e um pouco da memória de Sendim.

    Nota final

    Porque pensamos que este será porventura o primeiro documento escrito por alguém que foi dançador, ensaiador e pesquisador da dança dos paus, não o podemos considerar acabado. Ele será um documento em actualização enquanto a vida nos permitir.

    Aconselhamos quem quiser ter um conhecimento mais profundo desta dança, a ler o livro “Cancioneiro Tradicional e Danças Populares Mirandesas” do nosso conterrâneo António Maria Mourinho, 1º. Volume, Março de 1984.

    (1) – Os nomes das moças, miúdas e miúdos que se vêem na (fig.2)

    - Primeira fila a contar de cima – Judite Mourinho (que foi ensaiadora do primeiro rancho infantil de Sendim), Cristina Penino, Ana Xastre, Júlia Jantarada, Conceição Castro e Augusta Balbino.

    - Segunda fila – Lurdes Margalho, Rosa Nobre, Maria Ferra, Ana Maria Luís, Maria Xavier, Maria das Dores Carção e Rosa Mourinho.

    - Terceira fila – Maria Peres, Adília Falcão, Fábia Machado, Filomena Melgo, Ana Ferreira, Adelaide Ramos e Filomena Picotês.

    - Os miúdos, da esquerda para a direita – Domingos Jantarada, Manuel Mourinho e Américo Ferreira.

    Sendim, 20 de Janeiro de 2007

    José Almendra

    em página própria ↗

  • 1933

    1933 – Porjeto de abastecimiento de auga a Sendin

    1933 – Porjeto de abastecimiento de auga a Sendin 1. L decumiento eiqui publicado la semana atrasada dezie que la mala situacion de salude pública que se bibie an Sendin, an 1933, era por bi…

    Amadeu Ferreira · screbido a 25/01/2007 · 8 mil caracteres · ler →

    1933 – Porjeto de abastecimiento de auga a Sendin

    1. L decumiento eiqui publicado la semana atrasada dezie que la mala situacion de salude pública que se bibie an Sendin, an 1933, era por bias de l’auga que se bubie i de las cundiçones de limpeza de l’aldé, subretudo por nun tener sgotos. Hoije bamos a apersentar l relatório feito pul dr. Manuel de Vasconcelos subre l porjeto de abstecimiento de auga a Sendin, ancomendado pula Cámara. La cuncretizaçon desse porjeto premitiu poner las purmeiras bicas, ua na Praça i outra a la punta de baixo de la rue de Santo Cristo, i que quedórun coincidas cumo Bica de Riba ou de l Sagrado i Bica de Baixo. Fui tamien desse porjeto que saliu la custruçon de l Chafariç i ls Labadeiros de la Calçada.

    L decumiento ye mui amportante para coincer l que se passou an Sendin por essa altura, mas nun percisa, por agora, de grandes comentairos. Por esso, eiqui queda, tal i qual cumo fui publicado.

    2. Relatório de l dr. Manuel de Vasconcelos, apersentado an 1933 (cuntinaçon):

    «Quanto ao projecto apresentado pela Câmara Municipal de Miranda do Douro para abastecer de água Sendim, oferece-se-me dizer o seguinte:

    a) Recorre-se a três mananciais: o da Raposa, o de Fornos e o de Vale de S. Pedro. Os dois primeiros dão ponto para um reservatório a colocar em parte alta da povoação e o terceiro aproveitar-se-á para um chafariz e lavadouro a 300 metros do lugar do talvegue;

    b) Não há conhecimento exacto do caudal de cada um dêstes mananciais. Na vertente da Raposa há uns charcos, de onde correm uns fios de água sem importância. São simplesmente afloramentos, sem trabalhos de captação.

    A bacia de alimentação não é extensa; não há arborização, o terreno é de cultura, de natureza argilosa, não muito permeável. O autor do projecto calcula que, feita a captação, se deve obter um caudal de 0,25 litros por segundo.

    Maior é a bacia de alimentação da vertente de Fornos e ficou-me a impressão de ser mais rica de águas que a anterior. Não há captações; há uns poços de águas azuladas e cá ao fundo a água brota em vários sítios. No seu estudo atribue-lhe o engenheiro um caudal de 0,25 litros por segundo.

    De todas a mais abundante é a de Vale de S. Pedro, destinada a um chafariz e lavadouro e cuja cota não permite levá-la ao depósito senão por elevação.

    Foi para estas águas que primeiro se voltaram as atenções e onde já se gastaram muitos escudos, na quási totalidade, inùtilmente. Figura no projecto com o caudal de 0,3 litros por segundo;

    c) As águas dos três mananciais são finas quanto à qualidade, hiposalinas, e equilibradas quanto à concentração hidrotérmica (PH-7,2). Intencionalmente se não fez a análise bacteriológica, que neste caso nenhum valor teria por se tratar de água colhida em charcos ou poços superficiais de fácil poluição. Deve porém fazer-se quando estiver pronta a captação.

    Não é de presumir que estejam inquinadas por se encontrarem longe de habitações e melhor ficarão depois de captadas e protegidas;

    d) A água pròpriamente destinada a bebida e usos domésticos é a que provém dos mananciais da Raposa e de Fornos, a distribuir na povoação em dois ou três chafarizes.

    Obtido o caudal previsto no projecto, de 0,5 litros por segundo, vem a dar 43.200 litros por dia, isto é, 22 litros por habitante e por dia.

    A água do Vale de S. Pedro destina-se principalmente a bebida do gado, a lavadouro e, subsidiàriamente, a abastecimento doméstico. O caudal previsto é de 0,3 litros por segundo, o que dá 25:920 litros por dia, isto é, 17 litros por habitante e por dia.

    O caudal da fonte actual não é de ter em consideração, nem se deve aproveitar para bebida. Poder-se-á ligar ao lavadouro se valer a pena. Como acima disse, o seu caudal é de 3 litros por minuto, isto é, 4:320 litros por dia.

    Tudo somado vem a dar 73:440 litros por dia, isto é, números redondos, 48 litros por habitante e por dia para a totalidade das necessidades da população. Passam a ter mais do dôbro da água que tinha Bragança em 1927, com o quádruplo da população.

    Goza Sendim da fama de terra fértil de chão e rica de gados. Mas a esta riqueza ou só à fama dela não corresponde o movimento demográfico. Em 1768 contava com 270 fogos, 300 um século depois, 373 fogos e 1:500 habitantes em 1910 e hoje regula pela mesma. Terra de difícil acesso, onde só agora chegou a primeira estrada de rodagem, de clima rude e áspero, frigidíssima de inverno, tropical de verão, não é de presumir que a sua população tenha rápido crescimento. Terra de velhas usanças, onde também a higiene vai entrar pela primeira vez sob a forma de água canalizada, devagar também se manifestarão as necessidades de higiene, de asseio e de confôrto, lutando com os preconceitos tradicionais.

    Por isso, embora preconize sempre uma larga capitação de água potável, o mais importante factor de saneamento, eu creio que, atentas as razões já apontadas, o caudal previsto neste caso deverá ser suficiente para um largo período.

    Em conclusão: julgo o projecto de abastecimento de água da povoação de Sendim, do concelho de Miranda do Douro, elaborado pelo Sr. Engenheiro Pais Clemente, merecedor de aprovação, devendo, tanto quanto possível, beneficiar-se a fonte actual. Outrossim se deve comunicar à Câmara Municipal de Miranda do Douro que, de acôrdo com o que deixo exposto, se protejam e melhorem as fontes de mergulho concelhias, e nomeadamente a de Ifanes, povoação onde neste momento grassa a febre tifóide».

    in Ministério do Interior, Direcção Geral de Saúde (1935) Notícia dos Inquéritos de higiene rural e sôbre águas e esgotos. Vol. II. Águas e Esgotos. Imprensa Nacional de Lisboa, pp. 78-79.

    3. L mesmo relatório diç l seguinte subre l restro de l cunceilho, na mesma altura:

    «Sôbre o abastecimento de águas às povoações do concelho de Miranda do Douro o vogal da Junta Sanitária de Águas, Dr. Manuel de Vasconcelos, apresentou a seguinte exposição:

    «Na informação que dei quando da visita a Miranda do Douro, a propósito do abstecimento de águas a Sendim, dizia que era necessário olhar pelo abastecimento das povoações do concelho, e nomeadamente Ifanes, onde então grasava uma epidemia de febre tifóide.

    Vê-se que as autoridades sanitárias e administrativas locais se empenharam em melhorar êste lamentável estado de cousas, organizando já os respectivos projectos. Pelo ofício do delegado de saúde os projectos foram enviados à Repartição dos Melhoramentos Rurais.

    Julgo pois que, como se pede, a Junta Sanitária de Águas interceda junto desta Repartição para que se dê rápido andamento à pretensão, a bem da súde pública.

    Aproveito a oportunidade para lembrar que se devia comunicar a essa Repartição a conveniência em ouvir a Junta Sanitária de Águas, mesmo para o abstecimento de águas e saneamento de pequenas aglomerações rurais.

    Do inquérito de águas e esgotos se apura que é limitado o número de aglomerados populacionais rurais de mais de 1:000 habitantes e que no norte, onde a população é muito densa, são relativamente raros»

    in ob. cit. p. 79

    4. Cumo yá dixe eiqui atrasado, hai inda muita giente que bibiu estes acuntecimientos. Por esso, ye amportante arrecolher teçtemunhos ourales subre cumo las cousas se passórun i l’eideia que las pessonas ténen. Tamien la mimória oural ye amportante para fazer la stória.

    25 de Janeiro de 2007

    Amadeu Ferreira

    Abiso:

    Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá solo screbido cun L- an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.

    em página própria ↗

  • 1933

    1933 – Auga i situacion sanitária an Sendin. Febre tifoide.

    1933 – Auga i situacion sanitária an Sendin. Febre tifoide. 1. Traio hoije al coincimiento un relatório mandado fazer pul Goberno subre l’auga buída an Sendin an 1933, que mos dá tamien ua e…

    Amadeu Ferreira · screbido a 18/01/2007 · 8 mil caracteres · ler →

    1933 – Auga i situacion sanitária an Sendin. Febre tifoide.

    1. Traio hoije al coincimiento un relatório mandado fazer pul Goberno subre l’auga buída an Sendin an 1933, que mos dá tamien ua eideia subre las cundiçones de limpeza de l’aldé i de las pessonas. Anforma-se que an 1932 houbo ua eipidemie de febre tifoide que agarrou 90 pessonas, habendo-se morrido 35. Ye algo que inda stá na mimória de giente cun quien falei, inda que las pessonas nun sában bien çtinguir quando habie eipidemies, yá que, nesse tiempo, ls anjicos éran mais que you sei alhá i habie a beranos an que ls garotos íban a barrer. Miu pai, nessa altura, yá tenie 12 anhos i lembra-se bien, i possiblemente outras pessonas inda se lembraran melhor.

    La fuonte de margulho ou de chapuço de que l decumiento fala ye la chamada Fuonte de l Lugar. Claro que yá nessa altura habie la Fuonte Nuoba, mas nessa altura quedaba mui loinje de l pobo i era subretodo ousada pa ls animales buéren.

    2. Em Dezembro de 1933 veio à Junta Sanitária de Águas o projecto de abstecimento a Sendim, sôbre o qual o vogal Dr. Manuel de Vasconcelos apresentou o seguinte relatório:

    «Está ainda vívida na lembrança a epidemia de febre tifóide que no ano passado grassou em Sedim. Numerosos foram os casos (90 com 35 óbitos), tanto que houve de instalar um hospital em Miranda. Não quis o povo do lugar atribuir às águas o malefício e tanto assim que diziam: “os nossos avós toda la vida la beberam e dela não morreram”.

    Compreende-se a dificuldade que a autoridade sanitária teve em evitar que de tal água se servissem.

    Sendim tem uma única fonte de mergulho, na parte baixa da povoação. Abasteciam esta fonte dois manciais: um que vinha de baixo dos prédios e quinteiros e outro que vem do lado de uma horta. Mandou o delegado de saúde cortar o primeiro por o julgar suspeito e actualmente apenas se aproveita o segundo que cai na fonte de mergulho, de modo que a água pode colher-se directamente do cano. Eu próprio medi o caudal no dia 6 do corrente, dando 3 litros por minuto, isto é, para a actual população de Sendim, 1:526 habitantes, menos de 3 litros por dia e por habitante.

    Faz-se o cálculo às 24 horas, quando o tempo útil de ir à fonte não passa de 12 a 16 horas. Pràticamente, portanto, não há que contar com mais de 2 litros de água suposta potável. No resto do tempo a água continua a cair na poça da fonte, onde vão parar outras escorrências e infiltracções.

    A lei do menor esfôrço e o convencimento arraigado de que não é a água a casadora da febre faz com que os moradores encham na poça os cântaros e vasilhas.

    O fundo dos cântaros está conspurcadíssimo; em volta da fonte só vi lama e dejectos; toda a povoação é, sem desprimor, muito pouco limpa, pois que não há retretes nas casas e todos vêm fazer as necessidades na via pública. Não ofende o brio desta ilustre terra mirandesa, porque com ela correm parelhas terras de Trás-os-Montes de maior categoria.

    Se atentarmos que a febre tifóide é mais ou menos endémica e que devem ser numerosos os porta-germes, é caso para admirar de que maior não seja a morbidade. Vão-se auto-vacinando e é isso que ainda lhes vale.

    Dúvida não me resta hoje de que a principal causa de inquinação da água das fontes de mergulho vem da conspurcação das vasilhas que nela immergem.

    É mester pôr côbro, a todo o transe, a semelhante prática.

    Protejam-se as nascentes, canalizem-se as águas em tubos metálicos bem vedados e ponham-se a correr em bica própria, debaixo da qual se ponha o cântaro a encher. Procure-se sempre esta solução, embora se afaste da povoação um pouco a fonte, banindo o depósito onde se possam mergulhar os cântaros.

    Quando as condições topográficas locais o não permitam, protejam-se e vedem-se os mananciais, estabeleça-se uma zona de protecção em volta da fonte de mergulho, com escoamento rápido dos líquidos de superfície; esgote-se a fonte, limpe-se o lôdo e lama existentes, calafetem-se as juntas das pedras com cimento, instale-se em chupador ligado a uma bomba de relógio, lancem-se no fundo uns quilos de cal apagada. Depois tape-se hermèticamente a fonte, deixando, quando muito, um descarregador para o excesso de água, recurvado e com ralo, de modo que por êle não possam passar para dentro da fonte nem águas, nem animais.

    Não servem portas de ferro, porque não oferecem confiança; forçam a porta, deixam-na aberta e até, por ignorância ou má fé, podem ali urinar.

    Na maioria dos casos, estas obras podem fazer-se em uma semana. Emquanto se espera pela aprovação, dotação e execução do projecto de abastecimento definitivo façam-se estas obras sumárias de protecção das águas.»

    in Ministério do Interior, Direcção Geral de Saúde (1935) Notícia dos Inquéritos de higiene rural e sôbre águas e esgotos. Vol. II. Águas e Esgotos. Imprensa Nacional de Lisboa, pp. 77-78.

    3. Queda eiqui l decumiento, sien mais comentairos, para que todos l puodan coincer. Assi i todo hai que dezir que las medidas porbisórias perpuostas pul dr. Manuel de Vasconcelos para porteger la auga de la Fuonte de l Lugar i assi melhor la situacion nun fúrun tomadas. Era you garoto i la fuonte alhá cuntinaba na mesma, solo habendo sido tapada quando un rapaç, filho de tiu Tresinho de la Parreira, alhá se afogou ende por 1961 ou 1962 [se fura bibo tenerie agora 52 anhos]. Quanto a la febre tifoide, eilha cuntinou a rundar an Sendin por muitos mais anhos, pus you mesmo stube para lebar camárcio cun eilha an 1954, tenie quatro anhos.

    Subre l arranjo de la Fuonte de l Lugar i de adonde ben la sue auga tengo alguns teçtemunhos de pessonas que screbi. Quédan para un die an que se fale mais de la stória de la Fuonte de l Lugar, que agora l oujetibo deste ye outro.

    4. Cumo diç l relatório, la situaçon ne ls outros sítios de l cunceilho i na cidade nun era melhor que la de Sendin. Para que se saba, pus tamien desso se faç la stória, la situaçon de la cidade de Miranda de l Douro ye apersentada assi pul delgado de salude, an Júnio de 1929:

    «São frequentes nesta cidade os casos de infecções intestinais, especialmente na época de verão. No ano passado atingiram a percentagem de 25%.

    Deve ser atribuída à água a principal causa da transmissão destas doenças, dada a forma como é captada e canalizada.

    A água que abstece a cidade vem duma nascente situada a 2:500 metros de distância e a sua captação é tudo quanto há de mais anti-higiénico: um poço vulgar a descoberto, onde podem beber animais e aves, encontrando-se, frequentes vezes ali, esqueletos de animais. A sua canalização é de sistema primitivo: um caleiro de pedra e cal a descoberto na maior parte da sua extensão e nalguns pontos segue o leito de um caminho público, onde os excrementos dos animais podem penetrar na canalização.

    Torna-se, pois, necessário e urgente remediar êste mal, antes que a epidemia tome maiores proporções e se propague às aldeias do concelho.

    Estão orçados os trabalhos da canalização das águas em 100.000$. Não se interessando a comissão administrativa do concelho pelo assunto, venho propor a V. Ex.ª providências urgentes.»

    ob. cit. p. 77.

    17 de Janeiro de 2007

    Amadeu Ferreira

    Abiso:

    Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá solo screbido cun L- an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.

    em página própria ↗

  • 1370

    1370 – Ambason de D. Anrique II de Castielha

    1370 – Ambason de D. Anrique II de Castielha 1. La segunda metade de l seclo XIV fui tiempo de guerras, pestes, fames, mortandades. Sendin nun fui ua eiceçon i grandes mortaços ha de haber h…

    Amadeu Ferreira · screbido a 07/01/2007 · 6 mil caracteres · ler →

    1370 – Ambason de D. Anrique II de Castielha

    1. La segunda metade de l seclo XIV fui tiempo de guerras, pestes, fames, mortandades. Sendin nun fui ua eiceçon i grandes mortaços ha de haber habido porqui.

    Cumo ye sabido, la Peste Negra dou-se ne ls anhos de 1348-1349. Na nuossa region hai quien fale an 75% de populaçon perdida an Bergança i an Freixo (antre 1348 i 1377), mas hai quien diga que al menos metade haberá lebado camárcio. Outras pestes houbo an 1356, 1361-1363, 1374, 1383-1385, 1389, 1400 i mesmo an anhos apuis. An 1369 l rei castelhano arrasou Benhais, Bergança, Outeiro i Miranda. Ls anhos de 1371 a 1376 son de fame por to l lado, subretodo por bias de ls malos anhos agrícolas, habendo pul meio la peste de 1374. Até ls nobres, que tenerien por adonde l chochar, andában a rede suolta a roubar adonde le daba la gana i por adonde l habie.

    A estes acuntecimientos hei de de tornar cun mais atento. Por hoije bou solo a traier eiqui la cuonta de la ambason feita pul rei de Castielha a la nuossa tierra de Miranda i a outras tierras, tal i qual cumo mos deixou Fernan Lopes na sue Crónica de D. Fernando.

    2. An 1370 toda la tierra de Miranda ye acupada i çtruída pulas tropas de D. Anrique II de Castielha an guerra cun D. Fernando. Todo por ua question que daba muita beç: l nuosso achaba que tenie dreito a ser rei de Castileha i chega a aliar-se al rei mouro de Granada para dar guerra al castelhano. Cumo este tamien achaba que tenien dreito, benga guerra!

    An Júlio-Agosto de 1370 ls castelhanos ambáden Trás de ls Montes i cunquístan Miranda de l Douro i Mogadouro, arrasando todas las aldés por adonde pássan i Sendin nun quedou de fuora yá que quedaba an camino. Ende se mantubírun até Setembre.

    Ye assi que Fernan Lopeç (Crónica de D. Fernando, cap. XXXV) çcribe la tomada de Miranda: «.... e veendo como nom podia tomar Guimarães, partio-sse logo do cerco e foi-sse pera aquella comarca, e tomou Vinhaaes e Bragança e Çadavi e o outeiro de Miranda, em mui poucos dias, ca hũus forom tomados per arte, outros por se nom poderem defender; assi como foi tomada Miranda, que ante que el-rrei dom Henrrique cheguasse a ella, mudarom-sse algũus seus, e fingerom-sse que eram rrecoveiros Portugueses, e que aviam mester viandas da villa por seus dinheiros: os do logar, nom se catamdo de tall arte, derom-lhe logar que entrassem dentro; e elles, entramdo, teverom loguo a porta, e em isto chegarom a pressa os que hiam acerca pera lhe acorrer, e d’esta guisa ouverom a villa». I saca la seguinte cunclusion, algo mais alantre: «E todollos montes daquella comarca forom estomce cheos de homeens, e molheres, e moços, gaados, e viverom na Abadia velha, e em Ventosello, e em todallas aldeas dos montes altos; e todollos monges e abades dos moesteiros daquella comarca todos fugirom, e foi esto do mes dagosto ataa Santa Maria de setembro.»

    Estas cunquistas feitas por D. Anrique II de Castielha solo son debolbidas a Pertual apuis de assinado l tratado de paç de Alcoutin an 31 de Márcio de 1371. Esso quier dezir que estas tierras stubírun muito tiempo a fierro i fuogo de ls castelhanos.

    3. La storiadora Rita Costa Gomes, çcribe assi l que se passa an Mogadouro i sou termo por essa mesma altura, l que mos puode tamien dar ua eideia de l que se haberá passado pulas outras aldés, cumo Sendin, de l termo antre Miranda i Mogadouro:

    «Os moradores queixaram-se a D. Fernando descrevendo a aflição experimentada perante o ataque castelhano, e a recusa das populações que viviam nas aldeias em redor em vir ajudar a defesa do lugar. Do cimo das torres sineiras das igrejas, os camponeses aterrados viam aproximar-se o exército inimigo. Fugiam, e recusavam-se a vir ajudar a defender o castelo de Mogadouro, ou mesmo a trazer mantimentos que permitissem resistir ao temido cerco. De Longe, poderiam ver os soldados pilhar e incendiar as aldeias abandonadas. Os aldeãos transmontanos, nesta região como nas terras barrosãs, andaram fugidos «pelos montes» durante muito tempo. Os efeitos destas incursões eram múltiplos: os recursos pouco abundantes eram desbaratados, a fome rondava e, no trilho desta, nunca estavam longe as epidemias, mais facilmente activadas e mais mortíferas numa população desnutrida e pobre. A perda de moradas e de alfaias agrícolas podia demorar, pata os camponeses transmontanos, meses ou anos a remediar. Mas era, sobretudo, a perda dos gados, das vinhas, o incêndio dos bosques e incultos onde ser criavam o cerdo ou a cabra que maiores consequências traziam à vida dos mais humildes. No magnífico Cristo desta época conservado na igreja paroquial de Urrós (Mogadouro) podemos ver uma representação coeva desse sofrimento: nos membros chagados do cruxificado, no corpo magro e quase franzino onde se desenham as costelas salientes, embora o rosto sereno não demonstre a experiência da dor nem anuncie ainda a presença da morte.» (Rita Costa Gomes, D. Fernando, Círculo de Leitores, 2005, p. 111).

    Tamien an Sendin hai un Santo Cristo (L Senhor de la Piedade) parecido al de Ruolos i que ben desse mesmo tiempo. Mas ls comentários a estes feitos quédan para mais tarde, yá que lougo a seguir oubo outras guerras cun Castielha, que tamien parqui stendírun la sue ala negra de muorte. De las lembráncias que inda hoije tenemos antre nós desses tiempos malos, tamien desso falaremos apuis.

    07 de Janeiro de 2007

    Amadeu Ferreira

    em página própria ↗

  • 1999

    Sendin ne ls caminhos de Santiago?

    Sendin ne ls caminos de Santiago? La pregunta fui puosta, yá un bun par d’anhos, por Arlindo de Magalhães Ribeiro da Cunha, ne l sou studo “A travessia do Rio Douro na peregrinação Compostel…

    Amadeu Ferreira · screbido a 29/12/2006 · 3 mil caracteres · ler →

    Sendin ne ls caminos de Santiago?

    La pregunta fui puosta, yá un bun par d’anhos, por Arlindo de Magalhães Ribeiro da Cunha, ne l sou studo “A travessia do Rio Douro na peregrinação Compostelana” [Brigantia, vol. XIX, nº 1/2, 1999, pp. 53-69]. Antre las bárias que apersenta para atrabessar l Douro, l outor pon las seguintes alternatibas, quanto a la parte de l riu Douro ne l termo de Sendin:

    «- Outra alternativa era atravessar o Douro entre Pinilla de Fermoselle e Sendim. Seguiam depois os peregrinos por Prado Gatão, Palaçoulo, Águas Vivas, Vilar Seco, Coelhoso e Bragança”.

    - Mas podia também atravessar-se o rio entre Fermoselle e Urrós [adonde habie ua barca], e seguir depois o caminho de Travanca, Eiras, Vimioso e Bragança».

    Cumo l riu Douro nun tenie puontes, a cierta altura aparecírun las barcas “de por Deus” i lugares de acolhimiento pa ls pelegrinos, subretodo ne ls sítios mais buscados i famosos, antre ls quales staba la barca de Ruolos, adonde tamien habie ua albergarie. Mas nien siempre se atrabessaba cun barcas, podendo fazer-se mais facelmente ne l berano.

    L outor nun diç de modo çclarado adonde assenta la sue heipótese, mas cuido que poderá tener a ber cula Capielha de San Paulo, que queda delantre de Penilha. An tiempos, essa eirmita haberá serbido, antre outras funciones, para dar apoio a pelegrinos que puli passássen. Sabemos que essa passaige era ousada por outras rezones, chegando a haber eilhi un rapaç moço que ajudaba a passar las pessonas que nun sabien nadar i querien ir al outro lado, por eisemplo a casamientos. L último rapaç que fizo esse trabalho fui muorto a tiro puls carabineiros, ne ls anhos quarenta de l seclo XX, quando passaba ua tie de las Fidalgas de Prado Graton, que iba a un casamiento al outro lado.

    Un outro punto para assentar esta teorie stá an que la deboçon a San Roque ye fuorte i antiga an Sendin, sabendo-se que muita beç esse santo, que se apersenta de caiata i calabacica, stá liado a las pelegrinaçones a Santiago de Cumpostela.

    You mesmo yá screbi ua cuonta dun pelegrino que bai para Santiago i passa por San Paulo [Fracisco Niebro (2000) «Longe queda Santiago» in Las Cuntas de Tiu Jouquin, Campo das Letras, pp. 26-33].

    Este ye solo un cachico de la stória de l Riu Douro cumo punto de ounion antre ls dous lados. Essa stória inda nun stá feita i ye nun fácele fazé-la, mas muito mais se poderá inda dezir, tamien cun assento na tradiçon oural. Un die destes tornaremos al tema.

    28 de Dezembre de 2006

    Amadeu Ferreira

    Abiso: Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesab i de la sue Purmeira Adenda, stá screbido cun L- an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.

    em página própria ↗

  • 1642

    1642 – Sendinés preso an Spanha por roubar un cabalho

    1642 – Sendinés preso an Spanha por roubar un cabalho Siempre ls sendineses stubírun mui liados al outro lhado de l riu, a las tierras de Sayago. Íban para alhá a trabalhar, íban a las fiest…

    Amadeu Ferreira · screbido a 10/12/2006 · 2 mil caracteres · ler →

    1642 – Sendinés preso an Spanha por roubar un cabalho

    Siempre ls sendineses stubírun mui liados al outro lhado de l riu, a las tierras de Sayago. Íban para alhá a trabalhar, íban a las fiestas, casában-se i namorában cun gientes dalhá. A la bezes scapában-se pa l outro lhado quando la justícia andaba atrás deilhes i de alhá benien para acá pula mesma rezon. Ne ls tiempos negros de l’Anquesiçon tamien muitos benírun dalhá para acá i muitos fúrun dacá para alhá. Todo essa stória que puode ajudar muito a splicar l que Sendin fui i se fizo, inda stá por fazer.

    Deixo eiqui ua pequeinha notícia dun sendinés preso an Spanha, por roubar un cabalho, ende por meados de l seclo XVII, nien sequiera alhá benindo l nome del. Fazie çúcia cun outro de Penilha.

    “Las primeras noticias que tenemos sobre el latrocinio de ganado corresponden a los años 1642 y 1713 en Fermoselle y Salce respectivamente. En éste último lugar fue un caballo, «negro estrellado», que, al parecer, pastaba en el lugar de Roelos y pertenecía a la Parada de Postas de Salce, cuyo encargado, Santiago Peña, efectúa la denuncia. Los auctores, un vecino de Sendin en Portugal y otro de Pinilla son encarcelados en Fermoselle, a pesar de jurar ser buenos cristianos y hombres de bien. Al año de estar en la cárcel, el alcaide denuncia el «escalo y fuga» del portugués, atribuyendo la responsabilidadd a su compañero en el cargo, quien estando de guardia y por negligencia le deja escapar. El cómplice de Pinilla se ha de defender apelando al “procurador de pobres”.

    CASTAÑO BLANCO, José Manuel (2001), Conflictualidad y Violencia. La Sociedad Sayaguesa en la Documentación de los siglos XVI al XIX, Madrid, p. 61.

    em página própria ↗

  • 1667

    1667 – Sendin i l’Anquesiçon (6)

    Porcesso de Maria Henriques 1. Este ye un porcesso de l’Anquesiçon de Coimbra, que stá na Torre de l Tombo cul númaro IC7459. Quando fui presa, Maria Henriques tenie 16 anhos. Ua purmeira no…

    Amadeu Ferreira · screbido a 26/11/2006 · 13 mil caracteres · ler →

    Porcesso de Maria Henriques

    1. Este ye un porcesso de l’Anquesiçon de Coimbra, que stá na Torre de l Tombo cul númaro IC7459. Quando fui presa, Maria Henriques tenie 16 anhos.

    Ua purmeira nota que eiqui quiero deixar ye subre las pessonas que acúsan la rapaza: ls armanos, todos presos, (Innez Henriques, António Henriques, José Henriques, Manuel Henriques), la mai, tamien presa, (Brites Lopes), dues pessonas de Sendin (Maria Alvares i Francisco Pires cun quien se bieno a casar mais tarde), i un mercador na cidade spanhola de Granada, mas que negociara por Sendin (Manuel Rodrigues). Todas essas pessonas que l’acúsan stan tamien presas na cadena de l’Anquesiçon de Coimbra, son crestianos nuobos (c.n. ou x.n.) i son tamien acusadas de judaísmo. Ye stanha esta cousa de séren ls acusadores las pessonas de família i outras pessonas mais achegadas, mas la berdade ye que l mesmo se bei ne l mais de ls porcessos. Por mi, apuis de haber bistos muitos porcessos, cuido que essa stranha prática de se acusáren uns als outros ten ua splicaçon simples: era algo que era cumbinado antre las pessonas, yá cula eideia de que un die poderien ser presas, pus era l modo de se libráren de torturas i penas mais pesadas. Assi amostrában arrependimiento i que querien ser buonos crestianos.

    Ua segunda nota ten a ber cula acusaçon que le ye feita, judaísmo. Esse judaísmo ye cuncretizado an dues acusaçones: fazie l jejun de l die grande, que calha ne l més de Setembre (chamado quipur), stando todo esse die sien comer nien buer a nun ser a la nuite, i ende cenában peixe i outras cousas menos chicha; acraditaba na lei de Moisés para salbaçon de la sue alma. Cumo puode ber-se, todos dízen la mesma cousa, l que dá fuorça a l’eideia de que haberie sido todo cumbinado. Son declaroçones mui girales i acrecéntan que nun se lémbran de mais nada, talbeç sabendo que ls anquesidores se cuntentában cun tan pouco. Apuis de tanto tiempo de Anquesiçon i de muita giente haber sido presa, las pessonas habien achado esse modo de se çfendéren, pus solo assi las deixában an paç culas sues bidas. Todos dízen que nun passában las ceremónias a outras pessonas, mas solo als que éran de la mesma naçon, quier dezir ls judius.

    2. L que a seguir se publica son algues de las notas que tirei de la purmeira parte de l porcesso, ousando las mesmas palabras que alhá stan. Cortei algues cousas (adonde pongo reticéncias ...) pa l testo nun quedar tan grande.

    «(...)

    Do processo de sua irmã Innez Henriques cristã nova solteira filha de Francisco Henriques cristão novo çapateiro natural e morador em Sendim

    A qual se apresentou por culpas de judaísmo na Meza desta Inquisição em 22 de Março de 1667, 26 anos.

    Manhã de 22 de março de 1667, Meza da Inquisição estando presente o inquisidor Alexandre da Silva mandou vir perante si a Innez Henriques

    Acusada de judaísmo jurou nos evangelhos e disse

    Que houvera dous anos em Sendim com tres irmãos (Manuel Henriques, çapateiro, casado com Maria Lopes, c.n., Antonio Henriques, çapateiro; Joseph Henriques, que não tem ofício) e uma irmã (Maria Henriques)

    Faziam o jejum no dia grande que vem no mês de Setembro, estando neste todo o dia sem comer nem beber senão a noute e só peixe i cousas que não fossem de carne... mas depois disse não se lembrar quando escrevera semelhante declaração...

    (...)

    Do processo de Manuel Rodrigues, cristão novo, mercador, solteiro filho de António Rodrigues, c.n, mercador na cidade de Granada, e morador na do ..., Acusado de judaísmo, 23 anos de idade, disse aos 22/05 de 1677, na caza da Inquisição de Coimbra, com o inquisidor Manuel Pimentel de Sousa, o reu depois de jurar disse:

    Que havia dois anos e meio no lugar de Sendim em casa de Brites Lopes, carçoa, viúva de Francisco Henriques, c.n, se achou com duas filhas dos mesmos solteiras cujas idades não sabe chamadas Innez Henriques e Maria Henriques, naturais e moradoras no dito lugar, e estando todos tres entre pactricas de que não é lembrado se declaravam e davam conta a ele confitente, e as ditas Innes Henriques e Maria Henriques como crião... na ley de Moisés para salvação de suas almas e não falavam em cerimónias de ahy nem depois passavão mais nesta matéria e se fiavam por amigos da mesma nação e do custume disse nada, e sendo-lhe lida esta sessão....

    (...)

    Do proc. de seu irmão António Henriques, c.n., çapateiro, solteiro... apresentado na Inquisição com culpas de judaísmo em 22 de Março de 1667, de 21 anos de idade... dise

    Que havia tres anos em Sendim em casa de sua mãe Brites Lopes Carçona, x.n., viúva de Francisco Henriques, x.n, çapateiro, se achou com um irmão (Manuel Henriques, çapateiro casado com Maria Henriques, x.n.) e duas irmãs, Innez Henriques, de 26 anos e Maria Henriques de 18 anos) naturais e moradores no dito lugar... disse que haviao iniciação na lei de Moisés para salvação de suas almas e sua guarda faziam o jejum do dia grande que vem no mes de Setembro estando em todo ele sem comer nem beber se não a noite ceando entao peixe e cousas que não fossem de carne e ahy não passavao mais nesta materia mas depois disse se ficavam rezando e ... como crentes na lei de Moisés e se ficavam pelo parentesco declaro ...

    (...)

    Do proc. De seu irmão José Henriques, c.n., çapateiro, solteiro, filho.. Acusado de judaísmo. Em 22 de Março de 1667, disse

    Que havia dous anos no lugar de Sendim em casa de sua Mãe Brites Lopes Carçoa, c.n., viuva ...se achou com seus irmãos Manuel Henriques (casado com Maria Fernandes, x.n., natural de Sendim i morador no Ventoselo termo da villa de Mogadoiro), Innes Henriques solteira de 25 anos, António Henriques, çapateiro, solteiro, de 20 anos, e Maria Henriques, solteira de 18 anos, moradoras em Sendim e agora apresentadas nesta Meza - e estando todos cinco entre practicas de que não e lembrado se declaravam e davam contra ele confitente os ditos Manuel Henriques, Innes Henriques, Antonio Henriques e Maria Henriques, como ... na ley de Moisés, para salvação das suas almas e para sua guarda faziam o jejum do dia grande que vem no mês de Setembro estando neste dia sem comer...

    (...)

    Do processo de sua mãe Brites Lopes, c.n., viuva de Francisco Henriques, natural do Lugar de Carção, termo de outeiro, morador em Sendim, a qual foi presa por culpas de sua irmã em 25 de Fevereiro de 1667 e na primeira sessão que com ela houve em 11 de Maio do dito ano começou a confessar suas culpas e continuando disse

    A 18 de Agosto de 1667, na caza da Inquisição em Coimbra, ...e disse que havia seis anos, no dito lugar de Sendim em sua casa se achou com seus filhos Manuel Henriques (çapateiro, casado com Maria, x.n., não lhe sabe o sobrenome), Innes Henriques, solteira de 25 anos, Antonio Henriques, solteiro, çapateiro, de 19, Maria Henriques, solteira, de 17, José Henriques, solteiro, de 16, que aprende para çapateiro ... e estando todos seis entre practicas de que não he lembrada se declararao e derao conta ... como criao e viviao na ley de Moisés para salvação de suas almas e por guarda dela faziao o jejum do dia grande estando em todo o dia delle sem comer nem beber se não a noite nem ahy penssavão mais nesta materia, mas depois disso se ficavam como crentes e observantes da lei de Moisés ...

    (...)

    Do processo de Maria Alvres, c.n., casada com Felipe Crasto, çapateiro, natural da cidade de Miranda e moradora no lugar de Sendim,

    A re foi presa por culpas de judaísmo, em 25 de fevereiro de 1667, começou por confessar suas culpas e... disse

    Que havia quatro anos no dito lugar de Sendim, em casa de Brites Lopes, a Carçoa, x.n., viuva de Francisco Lopes ..... se achou com dous filhos e duas filhas dos mesmos: Manuel Henriques, çapateiro, casado com uma x.n. de Ventoselo a quem não sabe o nome, Antonio Henriques, çapateiro, solteiro, Innes Henriques, e Maria Henriques, ambas solteiras... e estando todos cinco em practicas de que não se lembraba, se declararao e derao conta a ela confitente ....como haviam ... na ley de Moisés para salvação de suas almas sem falarem em ceremonias nem ahy nem depois practicarao mais nesta materia, e se fiavao por amigos e da mesma naçao ...

    (...)

    Do processo de Francisco Pires, x.n., çapateiro, solteiro, filho de Martins Pires, curtidor, natural e morador em Sendim,

    ... preso a 25 de fevereiro de 1667, na 1ª sessão a 18 de julho de 1667...

    Em 23 de Outubro de 1667, querendo continuar sua confissão ... disse

    Que houvera oito anos mais ou menos na casa de Brites Lopes Carçona viuva de Francisco Henriques, x.n., se achou com dois filhos e duas filhas dsa mesma... Manuel Henriques, çapateiro, (morador no lugar de Ventoselo e ahy casado com uma filha de Antonio ...), Antonio Henriques, solteiro, cujo ofício não sabe, que terá 23 anos, Maria Henriques, de 22, e Innes Henriques, de 25, ... e estando todos cinco entre praticas de que não he lembrado se declararao e davao contra ele confitente ....como criao e viviao na ley de Moisés para salvação de suas almas sem falarem em ceremonias nem ahy antes nem depois passarao mais nesta materia e se ficarao por amigos e da mesma nação ....

    (...)

    Do processo de seu irmão Manuel Henriques, x.n., çapateiro, natural de Sendim e morador em Ventoselo, termo do Mogadoiro.

    Em 22 de Março de 1667 ... disse

    Que houvera cinco anos em Sendim em sua caza se achava com com dois irmãos e duaas irmãs delle... Antonio Henriques, José Henriques, çapateiros, Innes Henriques e Maria Henriques, todos solteiros, que passavam de 20 anos de idade ... e estando todos cinco entre practicas de que não he lembrado se declaravão e davao conta a elle confitente ... como criao e viviao na ley de Moisés para salvação de suas almas sem falarem em ceremonias nem ahy nem depois passarao mais nesta materia .... »

    3. L que bai a seguir son notas de la cunfisson feita por Maria Henriques, adonde se puode ber que tamien eilha acusa las bárias pessonas de família que l’acusórun a eilha i inda mais ua bezina Anna i un tal João Luís, mercador, morador na cidade de l Porto. Ye perciso dezir que ls acusados nunca sabien quien los acusaba. La cunfisson era eissencial nestes porcessos, pus neilhes assentaba la pruoba percipal que se eisigie a quien era acusado.

    «22 de Março de 1667

    Culpas de judaismo, c.n., de 16 anos, Filha de Francisco Henriques e de Brites Lopes, a Carsona,

    E logo foi admoestada de que lhe convinha muito confessar suas culpas, assim para descargo de sua consciência como para bom despacho de sua causa ...

    Disse: Que houvera 2 anos no dito lugar de Sendim em caza de Anna vizinha, x.n., que nunca casou e faleceo já de avançada idade, não lhe sabia o nome dos pais, natural e moradora no mesmo lugar, ... se achou com ela, e estando ambas sos entre practicas de que nao he lembrada disse a mesma molher que se queria salvar a sua alma cresse na Ley de Moisés e que guardaba e que fizesse o jejum do dia grande que vem no mes de Setembro estando nele todo o dia sem comer nem beber senao a noite em que havia de cear peixe e cousas que não fossem de carne que ela assi o fazia e cria na dita ley ... e que ela se afastou logo ali da lei de Cristo ... e (disse à Anna sua vizinha) faria o dito jejum na sobredita forma e que nem ahy nem depois praticarao mais nesta materia; e ela confitente quando podia e tinha lugar para isso fez algumas vezes o dito jejum não se lembra quantas.........

    Disse mais que havia o mesmo tempo de 2 anos, que ... em casa de sua mae Brites Lopes ... e estando ambas sós (lhe falou da crença da dita Anna vizinha) a mesma sua mae lhe aprouve declaraçam ahy por crente e observante da dita ley de Moisés dizendo mais agora que sua mae que tambem guardava o dia do jejum ...

    Disse mais que havia dous anos na mesma caza se achara com seus irmãos Innes Henriques, Antonio Henriques, çapateiro, José Henriques, que não tem ofício, e Manuel Henriques çapateiro casado com Maria Lopes ... todos cinco em praticas de que não se lembrava se declaravam e davam conta a ela confitente ... como criam e viviam na ley de Moisés, ... guardavam o jejum do dia grande na sobredita forma ...

    Disse mais que houvera dous anos na propria caza se achou com João Luis mercador solteiro filho de Vasco Fernandes Campos mercador já defunto, e de Isabel Luis morador na cidade do Porto ... ... declaram que não se comunicavam as ceremonias da lei de Moises que se ficavam pelos da mesma nação... ».

    26 de Nobembre de 2006

    Amadeu Ferreira

    em página própria ↗

  • 1563

    1563 – Sendin i l’Anquesiçon (5)

    L porcesso de Francisca Lopes, l purmeiro que ye coincido contra giente de Sendin 1. L berano atrasado roubei-le trés dies al çcanso i passei-los ancerrado na Torre de l Tombo, an Lisboua, a…

    Amadeu Ferreira · screbido a 16/11/2006 · 5 mil caracteres · ler →

    L porcesso de Francisca Lopes, l purmeiro que ye coincido contra giente de Sendin

    1. L berano atrasado roubei-le trés dies al çcanso i passei-los ancerrado na Torre de l Tombo, an Lisboua, a cunsultar porcessos de l’Anquesiçon subre giente de Sendin. Fui ua grande eimoçon tener alguns daqueilhes porcessos na mano, que fui lendo debarico i sacando las mies notas. I falo de eimoçon nun solo pulas cousas malas que alhá se cúntan, mas porque se fala de nomes que inda hoije ténen família an Sendin i de sítios que inda alhá stan, cumo l Canzielho, la Fuonte ou la Capielha de Santa Cruç (atual capielha de l Semitério). Hai nesses porcessos un manantial de anformaçon subre Sendin i la sue giente cumo possiblemente nun hai an mais lado nanhun, al menos naquel cacho de tiempo.

    Al modo que me fur possible, eiqui eirei dando notícia desses porcessos, amostrando de cada un deilhes l que me parece mais amportante de ser amostrado, para cubrir este capítalo eissencial de la stória de Sendin. Bai a lebar tiempo, que son arrimado a 200 porcessos, mas haba salude.

    2. L purmeiro porcesso de l’Anquesiçon que eisiste na Torre de l Tombo i ten a ber cun giente de Sendin, ye de ua mulhier, Francisca Lopes, de l anho 1563. Para quien lo quejir cunsultar, la cota ye IL12673.

    Ye cierto que houbo outros porcessos antes deste, yá que esta Francisca Lopes fui acusada pul home cun quien staba casada, Diogo Lopes, nessa altura yá preso nas cadenas de l’Anquesiçon de Lisboua, mas de que nun mos chegou qualquiera porcesso que possiblemente se haberá perdido. Esso quier dezir que ls porcessos de l’Anquesiçon contra giente de Sendin ampeçórun lougo a seguir a esse Tribunal haber sido criado [l 1º auto de fé dá-se an 1540]

    3. An 15 de Márcio de 1563, Diogo Lopes, crestiano nuobo, preso nas cadena de l’Anquesiçon de Lisboua, apersenta culpas contra la mulhier del, Francisca Lopes, crestiana nuoba, dambos a dous naturales i moradores an Sendin, bispado de Miranda. L’acusaçon ye mui simples: cumbersában an casa subre l Messias, que inda nun habie benido, mas que habie de benir.

    Al fin, Francisca Lopes ye acusada: de asperar l Messias; de haber dado camisa labada al sou home dues bezes; de achar que era buono guardar ls sábados; de guardar l die de quipur [ye un de ls dies mais amportantes pa ls judius, an que ayúnan i fázen outras cerimónias, i que que calha ne ls meses de Setembre ou Outubre cunsante ls anhos] i de bestir roupa labada nesse die.

    Francisca Lopes çfende-se dezindo que ye batizada i se ten por buona crestiana, anque nun saba quando la crismórun, i que ye crestiana nuoba de naçon [quier dezir, decendiente de judius]. Acrecenta que naciu an Sendin i que ten uito filhos [que apuis de ls pais séren presos quedórun puli, sendo alguns cun menos de siete anhos], chamando-se l mais bielho Juan Lopes, çapateiro, casado an Bumioso [Pula eidade deste filho, 20 anhos, se puode dezir que Francisca Lopes poderie tener antre 35 i 40 anhos]. Nega las acusaçones, mas acaba por cunfessar las sues culpas.

    Ye cundanada a ua pena mui pesada: cadena para toda la bida, a traier l hábito penitencial, l sambenito [bestimienta que eidenteficaba ls cundanados de l’Anquesiçon por adonde fússen i que nun poderie ser tirado] i a cunfisco de ls sous bienes [que éran bendidos a fabor de l’Anquesiçon, para pagar l tribunal i l tiempo de cadena] i a ir a doutrina para daprender la doutrina de l’eigreja.

    4. Yá ne l decumiento final de l porcesso, i algun tiempo apuis de haber sido cundanada, ampressiona muito la çcriçon que se faç de l pedido que Francisca Lopes le fizo al tribunal, sabendo-se que apuis desse pedido haberá benido para Sendin. Nesse pedido, que solo ye referido, eilha diç que stá mui arrependida, que ye mui probe i que ten uito filhos, dous deilhes inda por criar, i que ten notícia de que l home deilha se haberá morrido na cadena de l’Anquesiçon; por esso le pide mezericórdia a l’Anquesiçon, pula paixon de Nuosso Senhor Jasus Cristo, i que le mánden tirar l hábito i la sólten para que puoda ir para sue casa i pa ls sous filhos i assi poder andar a pedir smola para los criar.

    Ye defícele ler estas cousas sien ua pessona se eimocionar i, pul pouco que se diç, eimaginar l restro.

    Este porcesso, anque steia an buon stado, ten ua letra mui custosa de ler [mas mui guapa] i you nun tube tiempo de ler todo. Un die talbeç benga a dar ua notícia mais cumpleta subre este porcesso.

    Abiso:

    Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá solo screbido cun L- an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.

    16 de Nobembre de 2006

    Amadeu Ferreira

    em página própria ↗

  • 1684

    1684 - Marcacion de l termo de Sendin, segundo l Tombo de Algoso

    1. Apuis de haber apersentado un purmeiro decumiento de l Tombo de Algoso , an que se faç la marcacion de l termo de Sendin an 1633, apersento a seguir l segundo decumiento desse mesmo tombo…

    Amadeu Ferreira · screbido a 24/10/2006 · 10 mil caracteres · ler →

    1. Apuis de haber apersentado un purmeiro decumiento de l Tombo de Algoso, an que se faç la marcacion de l termo de Sendin an 1633, apersento a seguir l segundo decumiento desse mesmo tombo, mas de 1684. Ye solo de 51 anhos apuis mas apersenta çfréncias amportantes i dá muito mais anformaçon subre Sendin, tanto subre la sue situaçon an relaçon al bispo i als comendadores de Algoso, cumo amostra que las pessonas nun stában cuntentas culas décimas que tenien de pagar que nien aparecien quando éran chamadas. Mas l studo de todas essas cousas queda para outra fiesta.

    Tal i qual cumo l purmeiro, l oureginal deste segundo decumiento stá ne l Arquibo Çtrital de Bergáncia i que, para quien lo quejir cunsultar, ten la seguinte referéncia: ADBGC / PRQ / CX 10 LV 099, fl. 584v-587v. Na sue lheitura tube l’ajuda de l lhenguista José Pedro Cardona Ferreira.

    La lheitura andica, an númaros de cinco an cinco, las lhinhas de l decumiento oureginal, sendo cada lhinha apartada pula seinha //, i cada fuolha apartada de la que ben a seguir por un anterbalo. Las letras an eitálico son debrebes que zambencelhemos. Adonde quedemos cun dúbedas ponemos (?).

    2. L Decumiento:

    Titolo do Luguar e aBadia de

    Sindim termo da çidade de de Mir

    anda e sua midição e demarquação

    19Anno do nasimento de Noso senhor Jesus Cristo //20 de mil eseis centos e ojtenta e quaatro Annos // Aos sinquo dias do mes deautubro do dito Anno // neste lugar de simdim termo da çidade de Miranda // pouzados donde estaua pouzado o doutor francisco // Manteiro de Miranda juis de fora e dos horfos na //25 vella de Alguoso e juis do tombo per espicial // Prouizão de Sua Magestade que deus guarde e proteja // ohj (?) perante elle Doutor juis do tombo apareçeo


    1Do Tombo Apareçeo Prezente o Reuerendo Procurador // e por elle foj dito que emtre os mais que pertençiam // Ao dito seu costetuinte eraão as duas partes dos // dismos que se colhem neste lugar e suas aneixas //5 e asim mais a deta abadia pelo queste requeria // lhe fezeçe declaração delles e midição do termo e tudo // o mais que fose neçesario per a maior clareza // da dita Comenda pera o que trazia çitado ao ilus // 10 trisimo Senhor Bispo e ao Senhor Conde da // Eiriçeira Comendador da Comenda de Angueira palaçaulo Prado guatão e ao Reuerendo Abade // de Sindim Antonio de abreu da fonsequa // como tudo co[n]sta dos decumentos que tem // ofreçido e que de mim escrivão osquaes //15 deui deauer lebado o deto aBade pesoal // mente pera esta demarquação e todas suas // aneixas e miheiros o que tudo uisto per elle // Doutor Juis do Tombo os mandou apreguaar // e por não apareçerem nem seos Procuradores //20 os ouve persesados e sendo segunda uez apre // guados a suas revillias loguo mandou per // ante sim a Manoel pais juiz da uara des // te deto lugar de idade que deser de coremta // Annos e a João Lopes de idade que deser //25 de seçenta e sinquo Annos e a francisquo Rodrigues de idade que deser de seçenta // Annos e francisquo Castilhano de idade de // idade de setemta e sinquo e a pedro // fernandes de idade de sinquoenta e seis // Annos homes bons e mais antigos do dito

    1Do dito lugar aos quais sendo presentes lhes deo ju // ramento dos Santos auangelhos debaixo do // qual lhes emquaregou que declarassem as // partes dos dismos que pertemçiam ao Comenda //5 dor em primas e premiçias neste // Lugar e se lhe pertençia a Igreja della ou // Sua aprezentação e se a dita Igreja tenha // algua obriguação o dito Comendador e se // neste luguar auia algua Cauza ou propia //10 dade delle que lhe pertemçese e asim maiz // declarasem por donde partia a demarqua // ção do termo deste lugar chamado por elles // o deto juramento per elles foj deto que neste // lugar se paguauão ao uenerando Comenda //15 dor a metade de todos os dismos e Criaçois // que se colhiam de marquos adentro e que as pe // ssoas que uem de fora laurar ao termo deste // Lugar deixão a metade destes dismos neste lugar // de que uem metade ao dito Comendador e que //20 se lhe não paguauão mais em primas nem // premiçias e que a Igreja pertençia ao re // uerendo aBade e frigueses que aprezenta // ção della pertemçia caatro mezes que cha // mauão de rezerua ao uenerando Comendador //25 que asim o ouuirão senpre a seos antepa // sados e homes uelhos e loguo sendo pre // sinte tanbem o reuerendo abade Anto // nio de abreu da Fonçequa lhe emquore // sem (?) elle Doutor juis do tombo lhe declar //30 ase por quem estaua apresentado eano // tiçia que tinha de seos anteseçores e

    1Anteçesores e todo a ele dito que na dita apresem // tação soube se tenha o dito comendador e por // elle foj dito por baixo do dito juramento // que ele fora prouido pello Comendador de Algoso //5 frej Antonio pereira Brandão por aprezenta // ção que lhe nelle fes o Venerando Baulio de // negroponte frey João Brandão pereira fir // mado do dito Comendador e seo procurador // por espiçial procuração que pera hisso tenha //10 em o mes de setembro de mil e seis centos // e setenta e ojto anos em o quoal mes // vagou a deta abadia por ser da rezerua // este como tambem são março junho e // dezembro com a quoal aprezentação fora //15 colhado pello Ilustrissimo Senhor Bispo Dom // frey Jose de aLencastro que reconheceo sua // aprezentação pertençente ao uenerando // Comendador dAlgoso e nesta forma se // lhe pagauão os seos titollos que em seo po //20 der tem e que outrosim sabe que o Abade // Deoguo de Almeida que fora neste lugar fora // tambem aprezentado pelo mesmo Comenda // dor frey Antonio pereira Brandão como tam // bem fora aprezentado prouido pelo Comenda //25 dor de Algoso nesta Igreija ao Abade Dioguo // de paiua que tudo histo lhe costaua pellas // noteçias que lhe derão os seos freiguezes an // tiguos e prouimento que achaua no Cartorio da // Camera ecleziastiqua, e que histo declaraua

    1e que histo declarauão pello Juramento que lhe foj // dado de que tudo mandou fazer este termo de // declaração e requerimento de procurador que // todos assinarão Manuel Machado Morais //5 escriuão do tombo que a escreuj a mando de // Antonio de abreu da fonçequa Manoel de // araujo da fonçequa = Manoel uaz juis = João // lopes = Francisco Rois = Pedro fernandes giraldes //

    Manuel Machado Morais

    10Termo e fe de como foj citado o

    Senhor Conde da Eireçeira

    Doume por citado pera a midição do Tombo que // se faz da Comenda da Comenda de Algoso // da religião de malta como Comendador //15 que sou da Comenda de Sam Seprião de An // gueira em uertude percatorio do Doutor // françisquo Manteiro de Miranda juis do // dito tombo Lisboa de Julho dezanoue de // mil e seis centos e ojtenta e Coatro o Conde //20 da Eireçeira

    Termo de marquação e midi

    ção do termo deste lugar

    E Loguo no dito dia mes Anno abaixo escrito e // e declarado a requerimento do procurador des //25 ta Comenda elle Doutor juis do Tombo Comi // guo escriuão e homes bons abaixo asinados // e ajuramentados sendo primeira e segunda // ues apregoados os comfrontantes foj // ao termo deste lugar e achou que este se //30 deuide e precempião adonde chamão o rebei

    1Ao rebeiro do redondal que uai dar no rio Douro // donde parte com a hermida de Sam Paulo e par // te com o lemite do lugar de piquote e dahi // uai lombo asima pello quabeço do sobreiro //5 auguas uertentes pera o deto lugar de simdim // fonte daldeia e piquote e dahi uai caminho // asima deual do seixo ate o termo de prado gua // tão termo da çidade de Miranda donde // esta hum marquo no simo do dito ual de seixo //10 e se deuide os termos deste lugar de simdim pi // quote e prado guatão e dahi uai a pomta // do prado de João pires de prado guatão e da // hi dereito ao seixo e da gualegua e dahi a Crus // dos campos e dahi as penas negras do cor //15 uo e dahi a vreta e dahi das penas negras do // coruo uai a ureta de Santo Andre e se aqua // ba a demarquação adonde chamão a ri // beira de bal de boy e dahi uai ao ri // beiro e penas dos forois donde esta hum mar //20 quo donde se aquaba a demarquação des // te lugar com o de atenor e dahi uai co // rendo por baixo da fonte da colombra // romana dereito a ureta asima donde // chamão ual de temça donde esta hum mar //25 quo que deuide o termo deste lugar e // o de trauanqua, e dahi uai ao piquão // de ual penedos de ual de temça e dahi a // pena da campana e dahi lonbo abaixo // ate o caminho de uros donde se chama //30 o marquo e dahi lombo abaixo ate o ri // beiro da carueira e dahi core ribeiro abaixo

    1Rio douro e ribeiro do redondal donde se aqua // bou a demarquação deste lugar a quaal // demarquação declararão debaixo de jura // mento que reçibido tenhão e per a deta de //5 marquação não hauer deuida mandou elle // Doutor juis do Tombo que se cumpra e guo // arde como se nella comtem de que Mandou // fazer este termo que asinão com os mais // Manoel machado Moraes escriuão do //10 tombo que a escreuj Mandou Manoel // de Araujo = João lopes = francisco castelhano // Manoel uas juis = francisco Rois = Pedro geraldes

    Arquivo Distrital de Bragança - Livro Tombo de Algoso (ADBGC / PRQ / CX 10 LV 099, fl. 584v-587v).

    Lheitura de Amadeu Ferreira i José Pedro Cardona Ferreira (Júnio de 2006)

    23 de Outubre de 2006

    Amadeu Ferreira

    em página própria ↗

  • séc. XIII

    FEIRA DE LS GRAZES / FEIRA DE LS BURROS

    La feira de ls Grazes, ó feira de ls Burros, ye la feira d’anho de Sendin, que to ls 30 d’Outubre se faç i se respeita cumo se fura un die nomeado. Las feiras ne l nuosso cunceilho yá bénen …

    Pedro Marcos · screbido a 16/10/2006 · 5 mil caracteres · ler →

    La feira de ls Grazes, ó feira de ls Burros, ye la feira d’anho de Sendin, que to ls 30 d’Outubre se faç i se respeita cumo se fura un die nomeado.

    Las feiras ne l nuosso cunceilho yá bénen de mui loinge pus yá l rei D. Diniç criou la feira de Miranda ne l seclo XIII. Las feiras de ls Grazes de Sendin i Mogadouro, inda que nun haba muita certeza, segundo alguns outores tamien ténen ouriges mediabales.

    Anton l nome desta feira d’adonde ben? Hai quien diga Grazes, Grades, Gorazes I, an Sendin, hai muita giente, subretodo ls mais antigos, que dízen la Feira de ls Burros ou la feira d’anho. Grades oube-se mui pouco, Gorazes solo se diç quando se fala an grabe i feira d’anho ye mui simples d’antender porque le cháman assi. Ls nomes mais oubidos son Grazes i Feira de ls Burros.

    Se Feira de ls Burros ten que ber cul comércio destes animales, Grazes i Gorazes parece que nun ten nada que ber cul peixe de l mesmo nome. A la ua, nun parece mui rialista admitir que ls almocrebes de l’Eidade Média traíssen de l mar até aqui (300 Kms i muitos dies de biaige) un peixe que custa muito a guardar fresco i que nunca se soubo que se secasse ou salgasse pa l cunserbar, cumo ye l caso de l bacalhau, de l polbo ó de las sardinas. A la outra, nas tiendas-tabernas de ls Grazes nunca houbo la questume de comer este peixe. Cumo an to las feiras de ganado, l percipal manjar que inda hoije aparece nestas tiendas-tabernas ye la puosta. La puosta, porque l quemido era puosto an riba de l pan pa l comer cula nabalhica. Mas esta puosta nun era solo de chicha de bitela, cumo hoije muita giente cuida! Esta puosta tanto podie ser de bitela, cumo de cordeiro, de cabrito, de polbo ó bacalhau. Inda hoije la giente diç: bou-me a comer ua puosta de bacalhau, bou-me a comer ua puosta de bitela, bou-me a comer ua puosta de polbo, etc.

    Outra cousa que nesta feira se comie ó que se mercaba para comer, mas que yá nun era questume comer i cumprar nas outras feiras, era la marrana. Na feira de ls Grazes de Sendin i de Mogadouro era la purmeira beç zde l Eimbirno de l’anho atrás que habie chicha fresca de cochino a bender, la marrana. Assi alguns outores i antre eilhes l Dr. António Rodrigues Mourinho, seguindo l “Elucidário de Palavras e Termos Antigos” de Frei Joaquim de Santa Rita Viterbo, diç que las palabras “Goarazel i Goraz”(serie l nome dado al ampuosto que pagában ls açougueiros ne l século XV por bendéren chicha de chochino), “Corazil” i “Gorazil” ténen la sue raiç na palabra griega KOIPÁS (que se lei GOIRÁS ó KOIRÁS) i que quier dezir chicha de cochino.

    L nome de Feira de ls Burros nunca fui mui studado, mas cuido que tamien debe de ser mui antigo, porque l comércio deste ganado ne l praino mirandés tenie ua amportáncia mui grande. Estes animales eisísten nesta region zde siempre, bisto ancuntrarmos microtoponimos, chamadeiros de sítios de l termo de la tierra de Miranda, cul nome de «Zebra» que serie un sítio adonde habie muitos Zebros que éran burros salbaijes, que inda eisistien na Eidade Média i que apuis zaparecírun destas tierras.

    Esta feira d‘anho fui siempre ua feira mais de ganado, burros, mulas, cabalhos i bacas (l toural fui proibido ne ls anhos 40/50 porque habie muitas luitas de touros a porbocar zacates), mas tamien era la feira de la fin de las colheitas adonde las pessonas podien bender ls perdutos que colhien i que nun íban a ser percisos pa las necidades de la casa, dende l dito dezideiro sendinés: “antre ls grazes i ls santos píngan ls trampos” (to las colheitas, tirando las azeitunas, tenien que ser arregressadas para casa até essa data porque apuis las giladas acabában cun todo i ampeçaba l Eimbierno).

    Muita cousa mais se podie cuntar subre las ouriges i tradiçones de ls Grazes, mas quiero acabar dezindo qu’esta feira, mesmo sendo tan antiga, cuntina cada beç mais biba, atual i moderna. An beç de burros i outro ganado, ancontramos hoije máquinas modernas de to l tipo i feitiu, marcas i culidades. Cada beç hai mais giente a bejitar la nuossa feira i agora yá nun bénen solo de l nuosso praino mas tamien de l praino de nuestros armanos an carreiras chenicas.

    L anho passado apurei bien l miu oubido i por to la feira inda s’oubie bien falar mirandés, pena ye que fússen solo ls más bielhos.

    Sendin, 2001

    CARLOS FERREIRA

    Citado: FERREIRA, C.(2001³) “Feira de ls Grazes/Feira de ls Burros” in: Jornal do Agrupamento de Escolas de Sendim “O Pauliteiro/L Pouliteiro” nº1 (2001) 18Artigo (2001) in Porgrama de rádio Deimingos 28/10/2002

    em página própria ↗

  • 1633

    1633 - Marcacion de l termo de Sendin, segundo l Tombo de Algoso

    1633 - Marcacion de l termo de Sendin, segundo l Tombo de Algoso 1. Yá passadas las bacanças i outros trabalhos beraniegos, apersento agora un decumiento que mos dá muita anformaçon subre Se…

    Amadeu Ferreira · screbido a 03/10/2006 · 8 mil caracteres · ler →

    1633 - Marcacion de l termo de Sendin, segundo l Tombo de Algoso

    1. Yá passadas las bacanças i outros trabalhos beraniegos, apersento agora un decumiento que mos dá muita anformaçon subre Sendin an 1633: la sue lhigaçon a la Comenda de Algoso de la Orde de Malta, la marcacion de l sou termo i ls chamadeiros por adonde passaba essa marcacion i tamien l nome de bárias pessonas desse tiempo.

    Esse decumiento saquei-lo de l chamado Tombo de Algoso, un gordo lhibro antigo que eisiste ne l Arquibo Çtrital de Bergáncia i que, para quien lo quejir cunsultar, ten la seguinte referéncia: ADBGC – GAPRQ CX: 10 L V 098 fl: 235v a 237. Era un decumiento que yá muito tiempo andaba cun gana de ler i que inda nun habie sido publicado. Por esso, a percípios deste berano, dou-se l’oucasion de ir a Bergáncia i tener tiempo de passar pul Arquibo Çtrital, adonde tube todas las ajudas de la técnica Drª Élia Correia i de la sue diretora, Drª Ana Afonso. Na mesma altura saquei un outro decumiento, de l anho de 1684, que tamien publicarei un die destes. Agora eiqui queda para que todos lo conhéçan i lo puodan studar.

    2. La lheitura de l decumiento nun fui fácele i tardou algun tiempo. Mas tube la buona ajuda de José Pedro Cardona Ferreira, lhenguísta, mais afeito a estas cousas. Un bien haia para el.

    La lheitura andica, an númaros de cinco an cinco, las lhinhas de l decumiento, sendo cada lhinha apartada pula seinha //, i cada fuolha apartada de la que ben a seguir por un anterbalo. Las letras an eitálico son debrebes que zambencelhei (por eis, “francº” queda francisco”).

    3. L Decumiento:

    Titulo do Lugar de sindim e de- //

    marcaçam delle que paguão metade //

    dos dizmos

    18 Anno do nacimento de Nosso Senhor Jhu Xpo demil // e seis çentos e trinta e tres annos aos dezoito dias //20 domes de Agosto do dito anno, neste lugar desindim // termo da Cidade de Miranda aonde ao prezente // esta o lecençeado Antonio Coelho Gasco Juis defora // da villa de freixo espadaçinta comaleada (com alcada?) por sua // Magestade, e juis deste tombo pello dito senhor pe // rante elle dito juis pareçeo frei Manoel Desousa //25 dalcasseua Caualleiro daordem desão João pro-

    1João procurador do venerando Balio de Acre frei // Luis de Brito Mascarenhas, e requereo, e disse aelle // Juis como neste dito luguar desindim pertençia // a Comenda deAlgoso de que he comendador o dito Ba- //5 lio, e requereo a elle juis defora o mandasse demarcar // e confrontar o termo, e limite delle perdonde partia // e deuidia, e a lancasse neste tombo porquanto os mora- // dores delle pagauão a dita Comenda de Algoso a me- // tade dos dizmos dos frutos que colhião no termo li- //10 mite e uisto por elle juis deste tombo mandou se // tomasse seu requerimento, e detudo mandou fazer // este termo que assinou com o dito procurador Bento // Carrasco escriuão deste tombo o escreuj e Gasco digo // Coelho Gasco frei Manoel desousa dalcasseua.

    15 E logo o dito juis defora, e juis deste tombo mandou // vir perante si a Pedro Martins, e francisco Andres // dafonte de idade que disserão ambos serem desetenta // anos pouco mais, ou menos, e assi mais a Miguel // domingues de ideade que disse ser de se<s>tenta annos //20 e a francisco boticario de idade que disse ser de se- // tenta annos todos moradores neste dito luguar // de sendim aos quaes estando presentes o dito juis // lhes deu iuramento dos santos euangelhos emque // puserão suas maos, e sob cargo delle lhes incar- //25 regou declarassem purdonde partia, e demarcaua // o termo, e limite deste dito lugar desendim e o confron- // tassem, e demarcassem, os quaes erão todos homes // honrados, e naturaes deste lugar, da Governança // delle, e disserão tomado o dito juramento que assi //

    1 que assi o farião e prometerão faser, e diceram // que este termo e limite partia, e se deuidia pella // ribeira do rodendal que vai dar norio douro donde // parte com ahirmida desão Paulo, eparte com o limite //5 do lugar defrente, e dali uai lombo açima pella sobreira agoas uertentes pera odito lugar de sendim eo // lugar de fonte daldea, e do lugar de picote, dali uai // caminho asima di ual do seixo ate o termo de prado // guatam que he do termo da Cidade deGatão digo que //10 he do termo da Cidade de Miranda donde esta hum marco // que esta nosimo dodito ualdeseixo, e se deuidem os ter- // mos do dito lugar de sendim, e picoto, e prado gatão // dali uai aponte do prado deManoel Bento e dali // uai direito a seixo daGalega, e dali uai aCrus dos cam- //15 pos e dali uai apenas negras do ceruo, e dali a oreta // de Aluaro Andre, e se acaba a demarcação donde // chamão tambem o ribeiro de ual de boi, e dali uai // ao ribeiro e penas dos forois donde esta hum marco // donde se acaba ademarcação deste lugar de sendim //20 com a do lugar datenor, e dali uai correndo por // baixo dafonte de corombaromana direito aorreta // asima donde chamão o ual datousa donde estava // antiguamente hum marco que oie hecaido que deuide // todo o termo deste lugar de sindim, e lugar de tra- //25 uanca, e dali uai direito ao picão das penedas de ual // datousa, e dahi uem apena campana e dali lombo // abaixo ate o caminho de urros donde chamão // marco, e dali lombo abaixo ate o ribeiro da caruo- // eira, e dahi corre ribeira abaixo ate entestar no // rio douro, e ribeira do redondal donde se comessou

    1 donde se comessou esta demarcação do termo, e limite deste // dito lugar, e dicerão que dentro desta dita demarcação // não hauia duuida alguma, e os moradores deste dito // luguar pagauão ametade detodos os dismos dos fru- //5 tos que recolhião dentro desta dita demarcação a // Comenda deAlgoso, e comotaes porselhe deuerem perten- // çião aseu Comendador, e aseus successores oque tudo uisto // julgou elle dito juis defora, ejuis deste tombo por boa e // ualida, e por uiridica adita confrontação edemar- //10 cação dodito limite e termo uisto suas confiçois como // tambem por lhe constar pello tombo uellho, e mandou // que se cumprisse na maneira que aqui esta lançado // e escrito, e condenou aos moradores deste dito lugar // nos meos dismos atras declarados e conteudos quetudo //15 elles açeitarão, e se obrigarão paguar conforme aposse // e costume em que estauão adita Comenda, eseus Comen- // dadores e elle dito juis defora asinou com os ditos ajura- // mentados e declaro que outrosim se achauão presentes // João Lourenço de idade que disse ser deidade deses- //20 senta annos, edomingos Gonçalues deidade dequa- // renta annos deste dito lugar os quaes outrosi houuerão // juramento, e declararão que que o sobredito asima hera uer- // dade, e assinarão Bento Carrasco Escriuão deste // tombo o escreui eu Coelho Gasco, eu francisco boticario, eu //25 francisco Andre eu João Lourenço eu Miguel domingues eu Pedro Martins.

    Arquivo Distrital de Bragança - Livro Tombo de Algoso (ADBGC – GAPRQ CX: 10 L V 098 fl: 235v a 237)

    Lheitura de Amadeu Ferreira i José Pedro Cardona Ferreira (Júnio de 2006)

    02 de Outubre de 2006

    Amadeu Ferreira

    em página própria ↗

  • 1808–1809

    1808-1809 – Las ourdenanças de Sendin na Guerra Peninsular i de cumo nun quejírun ir para Miranda

    1. Na guerra Peninsular (Ambasiones francesas), an 1808, las ourdenanças ténen un amportante papel na tierra de Miranda. La cidade de Miranda de l Douro stá sbarrulhada i abandonada, yá zde …

    Amadeu Ferreira · screbido a 09/08/2006 · 7 mil caracteres · ler →

    1. Na guerra Peninsular (Ambasiones francesas), an 1808, las ourdenanças ténen un amportante papel na tierra de Miranda. La cidade de Miranda de l Douro stá sbarrulhada i abandonada, yá zde la Guerra de l Mirandun (1762): apuis de arrebentar l paiuol de la pólbara, Miranda queda sien Castielho, sien bispo i todo que a el staba ligado.

    Agora, an que se spera l’antrada de ls franceses pul lado de la raia seca, ye la Cámara quien todo tremina quanto a la defénsia de la cidade i de l termo, formando l Cordão de la Raia, a 25 de Júnio de 1808. Anque la cidade steia ne l stado que dezimos arriba, diç-se que ye amportante defender Miranda «por se achar nella cofres com dinheiros e pratas». Hai que «guarnecer a cidade, desmantelada, sujeita não só a ser invadida pelo inimigo mas também a insultos dos diferentes bandos de dezertores e salteadores de que abunda a Hespanha». La Cámara nun ten nada cun que se çfender i pide-le «polvora, balla e armas para as ordenanças» a la Suprema Junta Provisional do Governo, por bárias bezes. Diç la Cámara que assi quier «acautellar qualquer ataque não só na cidade mas nos povos da raia e do interior deste termo». Mas cumo nun recibe repuosta, la Cámara «julgou mais opportuno recorrer à Junta do Armamento e Defeza da cidade de Çamora que não duvidará prestar o sucorro necessario por defenderem ambas as potencias hua causa, que lhes he comua, em que tanto interessão para a sua independencia e que a amizade e liga entre ellas contrahida deve (por assim dizer) reputar-se hua só familia...».

    Anquanto la ajuda de Çamora nun ben, oubriga ls ferreiros i serralheiros a ajudar las ourdenanças a cumponer las armas que stéian derramadas, al mesmo tiempo que se píden las armas que ls particulares tenien. Stamos a 27 de Júlio de 1808, nua altura an que las colheitas de l pan stában na sue mais grande fuorça.

    2. Ne l Cordão de la Raia tamien hai porblemas an tener pan pa le dar als homes que çtacados para ourganizar esse Cordon. Toda la giente ye chamada a ajudar, subretodo las Ourdenanças, formadas por peizanos de las aldés, mas habie tamien ua guarniçon solo de curas i frailes, quemandada pul abade de Dues Eigreijas, Antonio Marquez Gomes.

    A 17 de Agosto de 1808 mandam-se fazer an todos ls lugares de l termo, i subretodo ne ls de la raia, «fogueiras de ervas ou arbustos aromaticos para se dissipar e purificar o ar corrompido ou infestado de corpos mortos que em rio Seco ficarão no tempo da batalha». Essas fogueiras tenien de ser feitas de trés an trés dies durante un més i debien de ser feitas nas rues. Mas cumo era berano i habie miedo que las fogueiras pegássen fuogo, tremina-se que «em lugar de fugueiras de chama sejão fugueiras de fumo».

    3. Nesta mesma data 17/8/1808 mándan albantar l cordon de la raia, pus la cousa parecie star a çcampar. Assi i todo, las pessonas nun son mandadas para casa, pus decíden «continuar a guarnição da cidade com mais suavidade se devia formar hua lista, ou escala geral das ordenanças do termo para que alternativamente se va distribuindo a guarnição da mesma cidadae sem excepção de pessoa algua, que não esteja impedida legitimamente». Esta orde para cuntinar a defender la cidade, nua altura an que ls franceses parecien yá ouferecer peligro, Trouxo grandes albrotes antre las ourdenanças. L mais amportamnte albrote fui que se chamou la “Insuburdinação e rebeldia que tem praticado as ordenanças do lugar de Sendim”. Na la ata de la reunion de la Cámara de Miranda de 27 de Agosto de 1808, l que se passou ben assi cuntado:

    - “presente o officio do sargento mor das ordenanças com data de vinte e sete do corrente, no qual expunha a insuburdinação e rebeldia que tem praticado as ordenanças do lugar de Sendim para se tomarem as medidas que parecerem adquadas para serem castigados, e como para se proceder com justiça e sem precipitação se julgou conveniente mandar ao capitão da mesma companhia que sem perda de tempo remeta hua rellação formal de todos os individuos do dito logar que não tem obedecido ás ordens que elle lhes tem participado para o fim de virem guarnecer esta cidade, informando-se exatamente com os officiaes seus subalternos, para se não excluir pessoa algua que tenha sido desobediente pena de elle ficar responsavel pela mais leve culpa ou omissão e que se lhe communicasse pelo secretario desta Junta.”

    Cuido que este albrote de las Ourdenanças de Sendin, que nun éran outra giente que las pessonas de pobo cun mais fuorça para trabalhar, nada ten a ber cun ua cierta ribalidade de que se fala antre Sendin i Miranda. Todo se splica pul tiempo an que stamos, yá que era la fuorça de la trilha i las pessonas tenien que tratar de sue bida, que hai que colher ne l berano para comer no eimbierno senó será fame pula cierta. Nesta altura de l anho todo l tiempo ye pouco para arregressar cousas para casa i dende que solo se puoda botar las colheitas a perder se houbir mesmo peligro mui fuorte. Assi, antende-se bien l albrote de las Ourdenanças de Sendin, yá que ls mandantes de la cidade nun tenien esse porblema i amóstran falta de sentido nua altura daqueilhas.

    Se l albrote an Sendin fui mais fuorte, la berdade ye que l mesmo porblema se passou cun outras aldés. Tanto ye assi que, uns meses apuis, an 24 de Janeiro de 1809, an sesson de Cámara, quando se resuolbe tornar a chamar las ourdenanças de las aldés de l termo, ten-se bien cuncéncia de ls porblemas que esso trai a las pessonas. Por esso se diç na ata de la Cámara: «he necessario recorrer às ordenanças no que demonstrarão talvez descontentamento dos povos, não só pelo seu incomodo mas pelo prejuizo da agricultura». Portanto, l prejuízo de pobos, que bibien de l’agricultura habie de ser bien grande. Por esso píden que baia para Miranda l regimento de melícias de Muncorbo. Sabe-se que nessa altura l porblema de la falta de armas i muniçones cuntinaba, «não havendo qualidade de munição algua», cumo se dixo na ata de la Cámara.

    4. A 22 de março decide la Junta tornar a fazer l Cordon de la raia, mas agora ls termos an que se cháman las pessonas yá son outros: «era de primeira necessidade não só conservar-se o cordão e as companhias de caçadores que lá assistem e tambem aumenta-lo segundo as forças o permitissem com as ordenanças sircumvizinhas devendo consequentemente puxar-se a esta praça os que puderem dispensar-se da terra debaixo». Cumo ye sabido, Sendin faç parte de la tierra de baixo.

    5. I queda este eipisódio sien outros comentairos, yá que quije subretodo cuntar, an resume, l que se passou i splicar las rezones de l albrote de las Ourdenanças de Sendin, que me parece que fazie todo l sentido, para nun passar un anho de fame nua altura an que l peligro de guerra nun era tan fuorte.

    Las notas de l testo que quédan antre aspas son sacadas de Francisco Manuel Alves (Abade de Baçal), Bragança. Memórias Arquelógico-Históricas do Distrito de Bragança, Tomo IV, ed. Câmara Municipal de Bragança e Instituto Português de Museus, Bragança, 2000, p.146-160.

    9 de Agosto de 2006

    Amadeu Ferreira

    Abiso:

    Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá solo screbido cun L- an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.

    em página própria ↗

  • 1429–1459

    1429 – 1459 – Curas nomeados para San Pedro de Sendin

    1. Tenemos anformaçon de alguns curas que fúrun nomeados pa la parróquia de San Pedro de Sendin, ne l segundo quarto de seclo XV. Eiqui queda la lista, tal cumo la saquei dun artigo de l por…

    Amadeu Ferreira · screbido a 30/07/2006 · 5 mil caracteres · ler →

    1. Tenemos anformaçon de alguns curas que fúrun nomeados pa la parróquia de San Pedro de Sendin, ne l segundo quarto de seclo XV. Eiqui queda la lista, tal cumo la saquei dun artigo de l porsor doutor José Marques (2004-2005) «Estruturação Administrativa e Social do Nordeste Transmontano, no período medieval. Alguns aspectos», Brigantia, XXIV, nº3/4 e XXV, nºs 1 -2 pp. 3-46:

    - 1429 (27 de maio) – renúncia de Lopo Vasques, cónigo de l’Alcáçoba de Santaren, sendo puosto a sustituí-lo Luís Afonso Regadas, cuntador de l anfante D. Pedro, que fui apersentado pul prior de la Orde de l Spital;

    - 1430 (24 de Outubre) – troca cun João Rodrigues, criado de l Conde D. Pedro de Meneses (nun se diç l cura que fui alhá puosto, mas possiblemente serie Luís Afonso, que an 1438 aparece a renunciar);

    - 1438 (6 de Maio) – renúncia de Luís Afonso, sendo alhá puosto Gomes Eanes, minorista.

    - 1447 (10 de Abril) – fui apersentado un cura liado a Álvaro Pires de Távora, sendo-le dado l poder de nomear dado pul arcebispo de Braga;

    - 1459 (5 de Júnio) – Queda baga deixada por Martim Anes que ye trasferido para Santa Maria de Muncorbo, sendo nomeado un cura apersentado pul prior de la Orde de l Spital.

    Neste tiempo, antre 1429 i 1459, reinórun an Pertual D. Duarte (muorto an 1438) i D. Fonso V, sendo regente de l reino sou tio l anfante D. Pedro.

    2. Cumo puode ber-se, ls curas de San Pedro de Sendin son apersentados: pul prior de la Orde de l Spital, que tenie l sou comendador an Algoso; pul arcebispo de Braga, que an 1447 le dá esse poder a Álvaro Pires de Távora, que era senhor de Mogadouro i de Miranda.

    Cumo podemos ber puls nomes de ls curas que son nomeados, l mais deilhes nun benirien para Sendin, recebindo solo ls benefícios. Siempre que podien, renunciában por por algo que dira melhores rendimientos. Ls rendimientos de l’eigreija de Sendin nun serien ls mais grandes de la tierra de Miranda, mas serien bien buonos yá que aparécen amportantes fidalgos a nomear ls sous ampinogados para acá, cumo son ls casos de: Álvaro Pires de Távora, l anfante D. Pedro i l conde D. Pedro de Meneses. Cumo diç José Marques, «... os clérigos apresentados pelos reis ou por outros padroeiros nem sempre eram os mais convenientes, até porque muitas vezes eram absentistas, que se faziam substituir por algum cura, residente na paróquia ou relativamente próximo.» (cit., 40). Esses rendimientos dában até, cumo bimos nun outro artigo, para acá recebir l arcebispo de Braga, D. Fernando da Guerra, an 1438.

    Ua eideia mui amportante a deixar registrada ye que ls curas que trabalhában an Sendin i noutras aldés destas tierras, éran pessonas deiqui acerca i nó essas pessonas de loinje que éran nomeadas para recebir ls benefícios, que nunca acá ponien ls pies. Esses curas de acerca habien de ser curas cun pouca cultura, ls mais deilhes, i curas que tamien falarien la lhéngua mirandesa ou un pertués mui achegado al mirandés falado pulas pessonas. Assi, puode-se dezir que l’anfluença de la lhéngua pertuesa subre las pessonas inda serie mui fraca ou nien sequiera chegarie a eisistir. Las missas i outros oufícios relegiosos serien an lhatin i quanto a la doutrina, diç José Marques: «A catequese, aliás, reduzida só a podemos avaliar pelas determinações das constituições e ensinada em latim e português, como ainda se exigia no séc. XV.» (cit. p. 46)

    3. Bei-se ua nomeaçon algo rigular desta amportante anstituiçon, l que amostra haber populaçon para dar de comer a essa giente que recebie ls benefícios i tamien als curas que trabalhában acerca de las pessonas. Habie outras parróquias que tenien porblemas de giente i nun dában rendimiento para sustentar ls curas i, por esso, tenien de quedar aneixas a outras por séren mui probes. Hai que nun squecer que este ye un tiempo de crise mui fuorte, cun pestes, guerras i faltas de pan, por mais de un seclo, an que muitas aldés quédan sien naide ou cun mui pouquita giente. Por eisemplo a respeito de Bergança, anforma José Marques que «... nas Cortes de 1439, os procuradores de Bragança informaram que estava “despovorada e herma”, pois de duzentos vizinhos que costumava ter, nesse ano, não tinha mais de vinte e cinco, pedindo, em consequência, que ali fosse instituído um couto para cinquenta homiziados, número oficialmente elevado para duzentos, em 1454.» (cit. p. 23). Porblemas aparecidos se ponírun cun Abelhanoso, Çarapicos i Zenízio, antre outras tierras.

    Amadeu Ferreira

    30 de Júlio de 2006

    Abiso:

    Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá solo screbido cun L- an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.

    em página própria ↗

  • 1538

    1538 – La Ribeira de l Redundal i ls pisones

    1. Hai un decumiento de 1538 – Demarcaçã do termo da vjlla de Myranda do Doiro diocisy do arcebispado de Braga - an que se stablécen ls lemites de l termo de la bila de Miranda. Esse decumie…

    Amadeu Ferreira · screbido a 18/07/2006 · 7 mil caracteres · ler →

    1. Hai un decumiento de 1538 – Demarcaçã do termo da vjlla de Myranda do Doiro diocisy do arcebispado de Braga - an que se stablécen ls lemites de l termo de la bila de Miranda. Esse decumiento stá publicado por J. Leite de Vasconcellos, Estudos de Philologia Mirandesa, II, 239-253. Ye un decumiento mui amportante, mas por agora bou solo a falar de l’amportança que ten para Sendin. La era de l decumiento corresponde al reinado de D, Juan III (1521-1557).

    Sendin pertencie al termo de Miranda, cumo yá eiqui amostremos por un decumiento de 1532, mas Ruolos yá pertencie al termo de Algoso. La raia antre ls termos de las bilas de Miranda i l de Algoso quedaba na Ribeira de l Redundal, que bien coincemos. Diç assi l decumiento:

    «diserão que ho termo desta vjlla partya cõ os logares de Castella sygintes .s. primeiramente parte cõ a vjla de Fermoselha que esta ao lõgo do Doyro abaixo desta vjlla pello Doyro abaixo a quall vjla he do bispo de Camora camara do bispado e Jurdiçã e tudo. A quall vjlla estamdo ẽ esta vjlla cõ ho Rostro pera õde ora nace o soll fyqua Fermoselha casy nas costas que he abaixo desta vjlla e que des esa vjlla ao Doyro aõde pello dito Ryo se partem os termos ãbos .s. desta vjlla cõ ho de Fermoselha ha quatro legoas e do dyto Ryo do Doyro que he aRaia a vjla de Fermoselha ha dous tercos de legoa e que começa esta vjlla a partyr cõ ho termo de Fermoselha pello Ryo do Doyro em o lugar õde entra no Doyro hũ Rybeiro que se chama o Redõdall o quall Rybeiro está entre o termo desta villa (de Miranda) i o de Allgoso e dahy pera cyma vẽ partymdo os termos per o meo e fyo dagoa do Ryo do Doyro o termo desta vjlla cõ termo de Fermoselha legoa e mea e se acaba de partyr o termo entre hũas alldeas que estã em Castella que chamã Fornilho e Mamoles e vão ao lõgo do Doyro dapar dallem».

    L chamadeiro Ribeira de l Redundal ye l que aparece an decumiento mais antigo que tenga a ber cun Sendin, al menos de ls coincidos por mi.

    Cumo todos sabemos, aqueilha Ribeira ten tantos nomes cumo sítios por adonde passa. Ye assi cun todas las ribeiras. Mas ye antressante que l decumiento le haba dado l nome de l Redundal, nome que tamien aparece ne ls Tombos de Algoso de 1633 i de 1684. Cuido que la rezon desse nome nun tenerá tanto a ber cula amportança de l chamadeiro Redundal, mas porque este quedaba mais acerca de l riu, sendo este la percipal referéncia para apartar subretodo de la Spanha. Que assi ye puode ber-se por aqueilhes Tombos de Algoso adonde tamien se le dá l nome de Ribeiro da Carvoeira.

    2. Podemos preguntar porque rezon inda nun se fala neste decumiento, nien naqueilhes Tombos de Algoso, de ls Pisones que, cumo sabemos, quedában nessa ribeira. La heipótese que you pongo ye que l Pison seia ua custruçon andustrial yá de apuis desse tiempo. Mas esta eideia nun passa dua heipótese que ten de ser cunfirmada cun outros studos. Ua nota amportante puode sacar-se de que Miranda, por este tiempo, mandaba pisonar ls panhos an Castielha. Diç assi Isabel Vaz de Freitas (Mercadores entre Portugal e Castela na Idade Média, Ediciones Trea, Gijón, 2006, pág. 202) referindo-se als anhos antre 1512 – 1530, tiempo de que stamos tamien a tratar: «A lã e os tecidos de lã, embora de importação, existem na região. Assim o atesta o pedido feito a D. Manuel para que o burel esteja isento de aldeamento, uma vez que este só vai a Castela para pisoar. Em Miranda ninguém tem pisões. A deslocação à alfândega trazia-lhes transtornos que pretendiam evitar. A falta de pisões associada à importação da lã permite verificar que a sua produção é baixa e reduzida só a quem possui um certo número de animais. A procura é intensa e não é compensada internamente pela oferta. Como a sua produção é baixa e ocasional os moradores não têm meios de a trabalhar e recorrem ao vizinho castelhano. Investir nas técnicas de transformação da lã é desnecessário para os mirandeses.» Nun sei até adonde se puode aceitar l radicalismo de l’outora quanto a la falta de pisones ne l termo de Miranda, que assenta ne ls registros de l puorto de Miranda. Assi i todo nun deixa de ser ua buona andicaçon de que ls pisones de Sendin yá poderan ser de apuis desta era.

    Talbeç ls Pisones hában aparecido cula benida de cristianos nuobos de Castielha, al largo de l seclo XVI ou yá ne l seclo XVII, que tamien traírun outras andústrias cun eilhes, cumo la tenerie. Se mirarmos pa ls oufícios que aparécen nas listas de l’Anquesiçon bemos que solo mos aparécen dous tecelones an Sendin: un tecelon d’alforjas (estas nun percísan de pison) an 1684, i un tecelon an 1685. Mas poderie haber tecelones que nun stan nas listas, i sabemos que l tecer era subretodo oufício de mulhieres.

    Un dado mais seguro ye dado pul anquérito de 1796, que yá eiqui fui tratado. Ende aparécen-mos, an Sendin, 11 fabricantes de lana i 8 pastores. Cuido que tantos pastores i, subretodo, tantos fabricantes de lana nun passarien sien pisones adonde pisonar la lana que fabricában. L mesmo se puode dezir de ls 8 alfaiates, que nun trairien de fuora todos ls panhos que ousában para trabalhar, anque talbeç se puoda dezir que ls mais deilhes tenerien essa ourige. Por esso, nun stranharie se ls Pisones solo houbíran sido feitos ne l seclo XVIII.

    Pesando todo l que acabemos de dezir, talbeç seia de cuncluir, porbisoriamente, que ls Pisones de Sendin teneran aparecido antre ls seclos XVI i XVIII.

    3. L mesmo decumiento fala inda de molinos i aceinhas que habie ne l riu:

    «...e que ao lomgo do Ryo do Doyro desta parte de Portugall e termo desta vjlla ha allguas moendas de persoas desta vila e termo (...). E que ha doze mojnhos e quatro acenhas ao lõgo do Doyro em quamto vay o Doiro partymdo o termo desta vjlla cõ Castella e estes estão no termo desta vjlla do meo do Rio do Doyro pera esta parte.»

    Nun sabemos al cierto, mas ye possible que alguns destes molinos i aceinhas stubíran ne l termo de Sendin. Até al meio de l seclo XX Sendin tenie dues aceinhas a trabalhar ne l Douro, ne ls meses de berano. Yá ls molinos de que se sabe stában nas ribeiras, l mais deilhes na Ribeira de las Lagas, tamien por esso chamada Ribeira de ls Molinos.

    Amadeu Ferreira

    18 de Júlio de 2006

    Abiso:

    Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá solo screbido cun L- an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.

    em página própria ↗

  • 1767–1796

    1767-1796 – Ourdenanças de Sendin

    1. Habie an Sendin un tiu que le chamában, de nomeada, tiu Ourdenança, mas l sou berdadeiro nome cuido era José Gonçalves. Nun sei se essa nomeada le benie de el haber sido ourdenança na tro…

    Amadeu Ferreira · screbido a 06/07/2006 · 5 mil caracteres · ler →

    1. Habie an Sendin un tiu que le chamában, de nomeada, tiu Ourdenança, mas l sou berdadeiro nome cuido era José Gonçalves. Nun sei se essa nomeada le benie de el haber sido ourdenança na tropa (ajudante dun oufecial) ou se yá le benie de família i serie mais antiga, tenendo a ber cul tema de que bou a falat a seguir. Seia cumo fur aporbeito esso para falar de las Ourdenanças de Sendin ne l seclo XVIII. Las anformaçones que tengo son poucas, mas son amportantes pa la stória.

    2. Apareciu hai pouco tiempo un libro de Nuno Gonçalo Borrego (As Ordenanças e as Milícias em Portugal. Subsídios para o seu estudo. Vol. I, Ordenanças, ed. Guarda-Mor, Edição de Publicações Multimédia, Lisboa, 2006), adonde na páigina 65 se dan ls nomes de trés capitanes de las Ourdenaças de Sendin na fin de l seclo XVIII: Luís Mesquita (1767); António Calvo Mondragão (1767), por muorte de l purmeiro; Manuel Pires Morgado (1796), capitan de ourdenanças de Sendin i de las sues aneixas (que neste tiempo cuido que éran Picuote i Ruolos). Las pessonas nomeadas inda mos dízen algo: inda hoije hai an Sendin ua família que se assina Morgado; cul nome Mondragão nun conheço naide an Sendin, mas haberá sido ua família amportante d’acá, pus parece que un deilhes, apuis de haber feito ls studos na Ounibersidade de Coimbra, chegou a ser cónigo de la Sé de Miranda i, apuis, Bigairo Giral de la Arquidiocese de Braga, mas esso ye algo que merece melhor ambestigaçon. Ye possible que tenga habido outros capitanes de ourdenanças an Sendin, mas nun le sei ls nomes. Estas Ourdenanças habie-las por to las fraguesies de Miranda i de l paíç.

    3. Para que melhor se antenda l que éran las ourdenanças i l papel que tubírun, deixo eiqui algues notas, resumidas daquel libro, que sírben a modo de antroducion a outros testos a screbir un die destes.

    Parece que haberan sido criadas por D. Sabastian an 1570, cumo modelo de ourganizaçon melitar local que sustituiu ls «besteiros do conto concelhios», zaparecidos na fin de l seclo XV. Tubírun un cierto papel na guerra de la Restouraçon, apuis de 1640. Éran listas de homes que podien ser chamados pa l eisército i oubrigados por meio de lebas, éran meio melitares meio peisanos, recrutados cunsante las necidades. An Cada tierra habie un capitan, i todo staba ambaixo l quemando dun cergento-mor, na sede de la comarca.

    Cunta-se que l tiempo de mais glória de las ourdenanças i de ls chamados Terços de Ousseliares, que le sucedírun, dou-se na Guerra de ls Siete Anhos, tamien coincida por Guerra de l Pacto de Família ou Guerra Fantástica i, antre nós, mais coincida cumo Guerra de l Mirandun. An maio de1762, an Trás de ls Montes, essas fuorças fúrun l centro de la rejisténcia contra l eisército ambasor spanhol apuis de haber antrado an Miranda de l Douro (fui ende que l castielho quedou feito un sbarrulho). L eisército spanhol, quemandado pul Marqués de Sarriá, tubo que abandonar l’eideia de ir pa l Porto, por bias de la rejisténcia de la populaçon de la Porbíncia de Trás ls Montes, ourganizada naqueilhas melícias. Dessa guerra falarei noutro testo puis que ten muito que cuntar, percipalmente la partecipaçon de l pobo i las mortandades que trouxo a to las aldés de la Tierra de Miranda i nun solo a la cidade.

    Tamien sabemos que las ourdenanças tubírun un papel amportante nas Ambasones Francesas quando, an 1808-1809 (2ª ambason francesa quemandada pul marechal Soult), l general Silbeira le quijo fazer frente an defénsia de Trás ls Montes.

    Las Cortes de 1834 acabórun culas ourdenaças, yá que éran un peso mui grande pa las populaçones, puis estas éran oubrigadas a partecipar nessa tropa tenendo que deixar l amanho de ls campos i l sou ganha pan. Nun se puode squecer que las Ourdenanças i ls sous capitanes éran pessonas de l pobo, oubrigadas a fazer esse serbício sien naide le pagar nada por esso. Ye ende que tenemos de antender la partecipaçon de las Ourdenanças de Sendin na Guerra Peninsular, an 1808-1809, subretodo quando houbo un albrote mui grande an que se recusórun a ir a defender Miranda de l Douro, nua altura an que inda habie de ser capitan de las ourdenanças Manuel Pires Morgado. Mas essa ye ua stória que ten de ser bien cuntada, pus nun ye l que parece. Por esso, queda para outra altura.

    5 de Júlio de 2006

    Amadeu Ferreira

    Abiso:

    Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá solo screbido cun L- an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.

    em página própria ↗

  • 1612–1820

    1612 – 1820 - Sendin i l’Anquesiçon (4)

    Un tiempo de benediços, mercadores i almocrebes 1. Ua de las anformaçones amportantes que podemos sacar de las listas de l’Anquesiçon ten a ber cula ourige ou sítio de morada de algues pesso…

    Amadeu Ferreira · screbido a 10/06/2006 · 13 mil caracteres · ler →

    Un tiempo de benediços, mercadores i almocrebes

    1. Ua de las anformaçones amportantes que podemos sacar de las listas de l’Anquesiçon ten a ber cula ourige ou sítio de morada de algues pessonas de Sendin. Todas las anformaçones que mos dan, agárran arrimado a 30 anhos, l mais deilhas antre antre 1667 i 1696.

    Para melhor sabermos an que tiempo stamos hai que dezir que an 1667 reinaba an Pertual l Rei D. Fonso VI i que l paíç staba an guerra cun Castielha, inda por bias de la çclaraçon de l’Andependéncia de 1640. Mas nesse mesmo anho, l rei D. Fonso VI, acusado de ser boubo, fui tirado de l trono pul armano, que fui rei cul nome de D. Pedro II. Este, lougo l anho apuis, an 1668, fizo la paç cun Castielha, acabando assi la guerra de la Restouraçon. Cun este D. Pedro II las atebidades de l’Anquesiçon tórnan-se mais fuortes, subretodo zde 1671, anho an que se dou un roubo de óstias an Oudibelas i desso son acusados ls judius, zambolbendo-se ua campanha mui eimotiba an todo l paíç i que tamien ha de haber chegado eiqui por anfluéncia de ls curas. Nesse mesmo anho de 1671, a 22 de Júlio, l rei D. Pedro II faç salir ua lei para acabar culs cristianos nuobos, adonde se diç: «... tenho resoluto que sejam exterminados os cristãos-novos confessos, que saíssem nos autos de fé desta Corte, Coimbra e Évora...».

    Ora fui nestes anhos, antre 1667 i 1696, que l’Anquesiçon mais s’atirou a la giente que bibie an Sendin. Fui un tiempo mui malo. Hai que acrecentar que ls bispos de Miranda desse tiempo stan mui ligados a l’Anquesiçon i muita repunsablidade han de haber tenido an todo l que se passou, pus habien de ser mui retos a mandar todos ls podíssen al tribunal. Eiqui quédan alguns eisemplos:

    - D. André Furtado Mendonça, bispo de Miranda, diç nua carta al Papa, an 1675: «Não achei erro algum acerca da fé a não ser a heresia judaica que, nesta diocese, cresce diariamente, por mal dos nossos pecados»

    - D. Frei Lourenço de Castro, 14º bispo, an 10 de Maio de 1682, fizo la prática de l auto de fé an que se apersentában ls cundanados de l’Anquesiçon. Esse mesmo bispo habie besitado Sendin l die 3 de Abril desse anho.

    2. Un grupo amportante de sendineses (12 i sues famílias) son apersentados cumo a bibir fuora de Sendim: l mais deilhes ne l çtrito de Bergáncia, mas tamien hai trés que stan a morar an Coimbra i un a morar an Spanha (estes habien de ser bien mais, mas las listas nun mos fálan deilhes yá que nun era fácele agarrá-los). Yá mais tarde, aparece-mos ua tie de Sendin a morar an Biseu. Eiqui queda la lista, cun outras anformaçones amportantes subre cada pessona:

    1667 - Antonio Fernandes, vilamide de nomeada (Vilamide ye ua aldé galhega de Pontevedra), almocrebe, de Sendin i morador an Saldonha, Alfándiga de la Fé. Nas listas tamien mos aparécen dous filhos deste casal, mas que móran an Sendin, adonde talbeç hában tornado mais tarde: Maria Fernandes, an 1674 i Manuel Correa.

    1667 - Joam Rodrigues, de Sendin i morador an Algoso.

    1673 - Brites Fernandes, sulteira, filha de Joam Fernandes, çapateiro, de Sendim, a morar an Coimbra.

    1674 - Balthezar Martins, filho de Manoel Martins, de Sendim, morador an Coimbra.

    1674 – Manuel Henriques, 37 anhos, a morar an Belharino de ls Galhegos.

    1678 – Braz Martins, filho de Manoel Martins, morador em Coimbra, caixeiro.

    1685 - Francisco Fernandes, filho de Joam Fernandes, çapateiro, de Sendin, a morar an Bergáncia.

    1685 - Izabel Rodrigues, viúba de Gabriel Gomes (46 anhos), mercador, de Sendin, i moradora an Mogadouro.

    1686 – Manuel Henriques, çapateiro, a morar an Miranda, 48 anhos (Debe de ser l mesmo que yá morou an Belharino de ls Galhegos, casado cun Maria Loppes).

    1696 - Manuel Henriques Carção, Sindineiro de nomeada, çapateiro, de Sendim, morador an Carção, cun ourige an Castielha.

    1699 - Joze Henriques Corsam, de Sendin, morador an Vileirinhos, reino de Castiella

    1733 - Maria Jorge, casada cun Bernardo Jorge, de Sendin i moradora an Viseu

    3. Mas mais grande ye l grupo de pessonas que bíben nessa altura an Sendin i que benírun de fuora ou an que las famílias habien benido de fuora. Cuntei arrimado a 30 pessonas, l que dá antre l 10% i l 15% de ls fuogos i, portanto, antre 50 a 100 pessonas, l que ye muita giente.

    Nesse grupo de benediços, tenemos que çtinguir trés ouriges percipales: de l çtrito de Bergança (11); de l çtrito de la Guarda (7); de Castielha (9). Eiqui quédan las listas de cada un desses grupos.

    Moradores de Sendin cun ourige ne l çtrito de Bergança:

    1618 - Henrique Rodrigues, çapateiro, de Mogadouro, morador an Sendin, casado cun Isabel Henriques, de Sendin.

    1660 - Brites da Silva, filha de Manoel da Silva, mercador, de Bergáncia i a morar an Sendin.

    1667 – Maria Álvares, casada cun Fellipe de Castro, de Miranda.

    1673 - Andre Fernandes, de Campo de Bíboras, morador an Sendin. Nas listas tamien aparece l filho Joam Fernandes, casado cun Maria Lopes, de Sendin.

    1673 – Gregório Mendes, natural de Miranda, morador an Sendin.

    1673 – Joam Fernandes, natural de Campo de Bíboras, a morar an Sendin. An 1674 fala-se an Izabel Martins que ye biúba del i nun filho de l casal, Francisco Fernandes, de Sendin.

    1678 - Balthezar Fernandes, çapateiro, de Campo de Bíboras i morador an Sendin, Miranda, casado cun Maria Henriques, de Sendin (1674).

    1685 - Francisco Gonsalves, de Campo de Bíboras i morador an Sendin, casado cun Brites Fernandes, de Sendin.

    1685 - Margarida Loppes, mulhier de Domingos Crasto, çapateiro, de Carção, morador an Sendin.

    1696 - Izabel Rodrigues de Paulla, casada cun Antonio Rodrigues, curtidor, de Argoselo i moradora an Sendin, cun ourige an Castielha.

    1723 - Manuel Rodrigues Garvansso, de Algoso, morador an Sendin.

    Moradores de Sendin benidos de ls çtritos de la Guarda i Castielho Branco

    1667 - Serafina da Silva, casada cun Christovão Fernandes, çapateiro, de Bila Nuoba de Foç Coua, morador an Sendin.

    1667 - Simão Fernandes, çurrador, de Escalhão, Castello Rodrigo, morador an Sendin, casado cun Anna Henriques. Nas listas tamien aparece la filha de l casal, Isabel Fernandes. Aquel mesmo Simão Fernandes, an 1678 aparece cumo mercador.

    1667 - Branca Loppes, casada com Domingos Alvares, de l Fundão i moradora an Sendin.

    1667 - Anna Henriques, casada cun Simão Fernandes, de Almendra i morador an Sendin.

    1673 - Brites de Andrade, casada cun Francisco Gamboa, de Castelo Rodrigo i morador an Sendin.

    1674 - Joze Cardozo, tratante, de Escalhão i morador an Sendin.

    1723 - Maria de Sam Joze, de Villa Nova de Anços i moradora an Sendin.

    Cun ourige an Castielha cuntei nuobe pessonas. Tirando dous casos an que se diç que un ye de Favelhe i outro ye de Fermeseilhe, ne ls outros seis diç-se que ténen ourige an Castielha. Esso quier dezir que yá la sue família haberie benido dalhá, mas eilhes yá son classeficados cumo naturales de acá. Ua outra andicaçon para que assi seia ye que son pessonas casadas cun pessonas de acá. Esso lieba-mos a l’eideia de que la benida dessas famílias castelhanas yá se tenerá dado, al menos, ne l seclo XVI.

    1674 - Anna Pires, casada cun Antonio Luiz Portillo, cardador, de Favelhe, reino de Castielha i morador an Sendin. Diç-se que el ye filho de Manuel Gomes (yá an 1620 mos aparece cumo natural de Sendin), çapateiro, i de Maria Lopes, i que ten 40 anhos. Este casal ten ua filha, Ana Luís Portilho, solteira que tamien aparece nas listas.

    1685 - Manoel Dias, çapateiro, de Fermeseilhe, reino de Castielha i morador an Sendin, casado cun Maria Rodrigues, que yá mos aparece an 1674.

    1685 - Francisco Rodrigues, que fui curtidor i agora ye lavrador, natural de Sendin, cun ourige an Castielha, de 63 anos, casado cun Maria Lopes, de 42 anhos.

    1685 - Maria Vaz, mulhier de Alexandre Fernandes, trabalhador, natural de Sendin, cun ourige an Castielha, de 34 anos (yá aparece an 1673).

    1689 - Isabel Alvares (Alves), sulteira, filha de António Lopes, çapateiro natural de Sendim, cun ourige an Castielha.

    1696 - Isabel Rodrigues, casada cun António Rodrigues, curtidor, natural de Argoselo, moradora an Sendin, de 27 anhos, cun ourige an Castielha.

    1696 - Maria Lopes, Sindineira de nomeada, casada cun Manuel Henriques Carção, Sindineiro de nomeada, natural de Argoselo i moradora an Carção, de 49 anos, cun ourige an Castielha.

    1696 - Manuel Henriques Carção, Sindineiro de alcunha, çapateiro, natural de Sendim, morador an Carção, cun ourige an Castielha.

    4. Bárias cunclusiones se puoden sacar destas listas i de l’anformaçon que mos dan. La purmeira ye que Sendin, na fin de l seclo XVII, tenie giente de muitas ouriges, que haberie de andar arrimado al 20% ou 30% de la populaçon, yá que nien to la giente de fuora aparecerá nas listas de l’Anquesiçon. Esso quier dezir que Sendin serie a modo ua pequeinha Babilónia i cun ligaçones, subretodo familiales, a outras tierras de Pertual i de Spanha. Sendin era, portanto, ua tierra cun muitos benediços, tantos cumo solo habie de tornar a tener ne l tiempo de las barraiges, yá ne l seclo XX. Mas nun mos podemos squecer que essas pessonas, subretodo aqueilhas que ténen ourige an Castielha, nun quier dezir que hában benido para Sendin nesse tiempo, mas muito antes, cumo yá arriba dezimos.

    Tamien se puode dezir que l saldo antre antre la giente benida de fuora i la giente que sal para outros lados, ye faborable als moradores an Sendin. Assi, puode dezir-se que este haberá sido un de ls modos por que creciu la populaçon de Sendin. Anque nun téngamos númaros pa las eras que eiqui apersentamos (1667-1696), sabemos que an 1527 Sendin tenie 115 fuogos, l que dá antre 500 i 600 moradores. Sabemos tamien que an 1768, Sendin tenie 270 fuogos, l que dá arrimado a 1300 moradores. Ora nun parece que se splique un oumento tan grande de la populaçon (anque haba 250 anhos de defréncia) sien la benida de giente de fuora, anque essa benida yá se ha de haber dado por todo l seclo XVI.

    5. Se mirarmos pa ls oufícios de las pessonas, achamos un dado mui antressante: todas ténen oufícios manuales (çapateiros, curtidores, trabalhadores, etc.), menos alguns que stan ligados al comércio. I digo que ye antressante porque solo nestes anhos las listas de l’Anquesiçon mos amóstran pessonas coun estes oufícios de comerciantes. Son eilhas: 1 mercador (1660) de Bergança i a morar an Sendin; 1 almocrebe (1667), a morar an Saldonha, Alfándiga de la Fé, i que tenendo por nomeada O Vilamide, talbeç fusse oureginário de la Galícia; 1 tratante (1674) de Escalhão i a morar an Sendin; 1 caixeiro (1678), a morar an Coimbra; 1 mercador (1678), de Escalhão i morador an Sendin; 1 mercador (1685) a morar an Mogadouro. Esso dá-mos 6 pessonas ligadas al comércio, nun tiempo de 25 anhos, l que ye muita giente. Ye possible que outros houbira, mas nun bénen nas listas.

    Las listas nun mos dízen que spécie de comerciantes éran eilhes, mas nun podemos pensar que serien pessonas cun soto abierto an Sendin. Éran mais pessonas que andában de tierra an tierra a bender i a cumprar: ls mercadores dízen que serien comerciantes que cumprában i bendien por gordo i ls tratantes yá serien de comércio mais a retalho. Tamien mos aparece un almocrebe, quier dezir, ua pessonas que trasportaba cousas de un lado para outro cunsante las pessonas se lo pedien. Toda esta giente ousarie subretodo mulas i machos para comerciar, ganado que, cumo sabemos, habie muito an Sendin, yá que era mais al modo para estas atebidades que eisigien animales rejistentes i de bun comer, capazes de lebar cargas a grandes lunjuras.

    6. Para acabar hai que dezir que ua parte amportante de la populaçon de Sendin, por esse tiempo, tenie ua grande mobelidade, mudando cun facelidade para outras tierras: dun lado, cumo era giente sien tierras, era fácele lebar todos ls bienes; por outro lados haberie redes familiales i de negócio antre giente de bárias tierras, l que facelitaba las cousas.

    Muita beç se diç que estas éran tierras eisoladas, mas l que las listas de l’Anquesiçon mos amóstran ye que l eisolamiento nun era assi tan grande, benindo parqui giente doutros lados i salindo ls de Sendin para outras tierras. La palabra «benediço», que ls sendineses úsan para chamar a la giente de fuora (son ls eimigrantes), ten toda la rezon de ser i acrecenta-se que ye palabra que yá era ousada cul mesmo sentido ne l fuoro de Çamora, de l seclo XII.

    Para acabar estas notas, tiradas pula rama, hai que dezir que esta giente anfluenciou Sendin tanto na léngua cumo nas questumes. Até que punto, inda ye cedo pa lo dezir, yá que son percisos mais dados para sacar cunclusiones mais seguras. Ua cousa podemos dezir: la giente benida de Castielha, serie de acerca de la frunteira, de la region de Sayago i essa giente falaba lionés tal cumo lo falában ls moradores de Sendin. Mas esse ye assunto a que outro die tornaremos.

    Amadeu Ferreira

    Abiso:

    Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá solo screbido cun L- an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.

    em página própria ↗

  • 1796

    1796 - Un retrato de Sendin na fin de seclo XVIII

    1. An 1796 ye feito un anquérito subre las atebidades eiquenómicas nas bárias tierras de Trás de ls Montes, sendo l sou outor Columbano Pinto Ribeiro de Castro. Esse anquérito stá publicado …

    Amadeu Ferreira · screbido a 05/06/2006 · 15 mil caracteres · ler →

    1. An 1796 ye feito un anquérito subre las atebidades eiquenómicas nas bárias tierras de Trás de ls Montes, sendo l sou outor Columbano Pinto Ribeiro de Castro. Esse anquérito stá publicado an José Maria Amado Mendes, Trás-os-Montes nos fins do século XVIII, segundo um manuscrito de 1796, ed. Fundação Calouste Gulbenkian e Junta Nacional de Investigação Científica, 2ª edição, 1995.

    Desse anquérito sal un retrato mui aprossimado de la giente de Sendin i las sues atebidades hai arrimado a 200 anhos. Son dados que ténen que ser bien studados i acumparados cun outros, mas eiqui solo bou a deixar algues notas, quedando l restro para quien tenga mais cumpeténcia na matéria.

    Para se tener ua eideia de l que iba pul mundo nesse tiempo, podemos dezir que reinaba D. Marie I (1777-1816), mas sendo regente l príncepe D. Juan zde 1792, i que an Fráncia se zambolbie cun to la fuorça la Reboluçon Francesa. Nesta altura yá l bispo se habie ido de Miranda para Bergança, sendo Dom António Luís da Veiga Cabral da Câmara l 2º bispo de Bergança i Miranda, un bispo mui special, santo para uns mas algo boubo para outros.

    2. L quadro relatibo a Sendin (aparece screbido Sindim), sacado daquel anquérito, ye l seguinte:

    Fuogos

    244

    Moradores

    966

    Homes

    490

    Mulhieres

    476

    Curas

    4

    Pessonas literárias

    0

    Sien acupaçon

    14

    Negociantes

    0

    Cerjanos

    1

    Boticários

    0

    Labradores

    50

    Jornaleiros

    74

    Alfaiates

    8

    Çapateiros

    14

    Carpinteiros

    6

    Pedreiros

    2

    Fabricantes de lana

    11

    Ferreiros

    2

    Ferradores

    2

    Pastores

    8

    Criados

    9

    Criadas

    10

    3. Ls oufícios que se aperséntan respéitan als homes an eidade de trabalhar i a las criadas de serbir, l que mos dá ua populaçon atiba de 211 pessonas (201 homes), nun cuntando culs curas. Esso nun chega a dar ua populacion atiba de 1 pessona por fuogo, l que puode benir de ls labradores tenéren filhos crecidos a trabalhar cun eilhes i inda sien stáren a sou pan comer. Dende talbeç se puoda tamien cuncluir que ls homes sien atebidade serien subretodo garoticos, l que mos dá quaijeque l 50% de garoticos inda sien eidade de trabalhar ou, al menos, inda nun cuntando cumo porfissionales. Claro que ls dados stan anganhados al menos nua cousa: nun cunta culas mulhieres, que trabalhában talbeç mais que ls homes, pus na mie oupenion eilhas siempre fúrun la grande fuorça de Sendin – mas queda eiqui solo esta nota subre las mulhieres, yá que será tema a tratar noutra altura de modo mais zambolbido i assente an dados cuncretos.

    Ua purmeira cunclusion que salta als uolhos ye que ls labradores son solo pouco mais de l 23% de la populaçon atiba. Esso apunta para ua cierta cuncentraçon de l mais de las tierras nas manos dua minorie, debendo alguns desses labradores séren ricos al punto de podéren tener criados i criadas afatibos, yá que, se repartirmos un criado por cada un, 8 ou 9 deilhes podien star nessa cundiçones (nun hai que squecer que un criado ou criada, al menos, habien de ser de ls curas).

    Para esses labradores trabalhaba la classe mais numarosa que habie an Sendin, ls jornaleiros, que arrepássan l 35% de la populacion atiba. Ls jornaleiros éran giente que bibie de la sue geira, trabalhando na tierra cunsante lo chamában, sendo que nesse tiempo las pessonas íban pa las praças a saber de trabalho i quedában alhi a spera que los chamássen (tema que tamien zambolberei noutra altura). Se a esses le ajuntarmos ls jornaleiros permanientes, que son ls criados, la purcentaige salta para arrimado al 40%.

    Las pessonas que bíben de l sou oufício son 46, l que repersenta algo mais de l 21% de las pessonas atibas. Son pessonas que puoden tener uns arachales, mas que nun bíben de l trabalho de la tierra i que trabalharan nun solo para Sendin, mas tamien para outras tierras alredror.

    Ls pastores de que se fala ye possible que fússen andependientes ou andássen cun ganados de bezeira, quier dezir, ganados que pertencien a bárias pessonas. Ye possible que alguns labradores tamien tubíssen ganados, mas ls pastores deilhes questumában ser ls criados afatibos. Nun sabemos las cabeças que tenerie cada ganado, mas cun tanto pastor ye bien de ber que haberie bastante ganado menudo (cabras i canhonas), yá que outros animales nun cuntában cun pastor.

    De l que acaba de se dezir, Sendin era ua tierra an que l mais de la giente habie de ser mui probe, bibindo de l sou trabalho ne l campo, subretodo cumo jornaleiro, quier dezir, giente que trabalhaba quando le dában trabalho i an que la paga serie mais bezes l quemido do que denheiro.

    4. Cuntinando a mirar pa ls númaros de l anquérito, tamien se stranha que nun haba nanhun comerciante, nien boticário, nien pessonas cun studos.

    L nun haber nanhun comerciante, que mais algun tiempo atrás mos aparécen nas listas de l’Anquesiçon, quier dezir que l’eiquenomie era toda de subsisténcia: comie-se l que se ganhaba ou se colhie i pouco ou nada se cumpraba ou se bendie, anque talbeç se praticasse bastante la troca direta de cousas eissenciales. Talbeç para este stado de cousas tenga cuntrebuído la feira, que habie sido criada uns 50 anhos antes, an 1748, ende se cuncentrando las compras i bendas. Mas cuido que esta splicaçon nun chega. Afuora esso talbeç puli aparecisse algun negociante ambulante i muita giente se dedicasse a fazer algun negócio de l outro lado de la frunteira, nun cuntrabando de pouco balor eiquenómico.

    Yá quanto a nun haber pessonas cun studos, anque la scuola purmaira (masculina) de Sendin haba sido criada arrimado a 20 anhos antes (an 16 de Agosto de 1779, cumo yá quedou dezido nun testo por mi eiqui publicado), sabemos que las pessonas literárias, cun studos, se cuncentrában nas bilas i éran l mais deilhas funcionários públicos. Para esso nun se cúntan nien ls curas nien l porsor de la scuola, que possiblemente serien de fuora. Chama bien l’atencion que Sendin tenie quatro curas: un deilhes serie l abade, que nien siempre bibie an Sendin, mas ls outros trés éran quien trabalhaba. Cun tanto cura las pessonas nun deixarien de andar bien begiadas, mas tamien ls curas nun bibirien mui bien yá que l mais de las rendas íban pa l abade que, nesse tiempo, era apersentado a meias pul bispo i pul comendador de Algoso, de la Orde de Malta.

    Tenemos notícia de un boticário i negociante de Sendin an 1824, mas casado an Salamanca. (Maria Isabel Alves Baptista, in A Escola Transmontana. Tempos, Modos e Ritmos de Desenvolvimento. 1759-1835, Bragança, 1999 pp. 51). Serie normal que Sendin tubisse boticário, que inda hai hoije giente cun essa nomeada, mas nun lo haberie nesses anhos de l anquérito.

    Hai inda que notar ua cousa: yá nun habie nanhue pessona que trabalhasse na curtiçon de pieles, oufício que mos aparece muito nas listas de l’Anquesiçon. Ye caso para pensar que essa andústria yá por esta altura starie acabada ou an bias desso. La giente que inda criaba l cemaque i outras cousas pa la curtimienta de pieles serie para bender para outros lados. Subre esso yá Carlos Ferreira screbiu muito i talbeç un die destes mos querga traier eiqui l que çcubriu.

    Outra nota para acabar: fidalgos, nien bé-los. Nien ua casa cun piedra d’armas mos quedou an Sendin ou solares de giente mui rica. Ls solos nobres que eiqui se falában éran ls comendadores de Algoso, de la Orde de Malta, mas esses lebában las rendas para outro lado. Para quien tubira dúbedas, ende stá la rezon.

    5. Hai algo amportante que eiqui debemos de tener an cuonta: la populaçon de Sendin, an menos de 30 anhos (antre 1768 i 1796), abeixou mais de l 20%. Ls númaros que coincemos son ls seguintes: an 1768 Sendin tenie 270 fuogos i 1215 moradores, mas an 1796 yá solo tenie 244 fuogos i 966 moradores. Esso quier dezir ua baixa de 26 fuogos i 250 pessonas. L que se passou? Al cierto nun lo sabemos.

    Ua purmeira splicacion fui dada por Carlos Ferreira na sue tese de mestrado (Toponímia, Paisagem e Ambiente. Uma abordagem geotoponímica de Sendim em Terra de Miranda. um estudo de Geografia rural e regional, Universidade de Salamanca, 2003): «Embora pensemos que haja múltiplas razões para esta quebra tão marcada, o desaparecimento da Tenerie e todos os problemas ligados à Inquisição, parecem-nos estar no centro desta descida». Cuido que Carlos poderá tener algue rezon, mas la berdade ye que la percipal atebidade de l’Anquesiçon an Sendin se dou 100 anhos antes, antre 1667 i 1685. Assi, nun me parece que essa seia la percipal splicaçon pa la baixa de populaçon que se dou naqueilhes anhos, antre 1768 i 1796. Talbeç estes háian sido anhos de muita fame, malinas i pestes que le dórun camárcio a muita giente: ye perciso nun squecer que la Guerra de ls Siete Anhos, tamien coincida cumo Guerra de l Mirandum, se dou an 1762 i eilha arrasou toda la Tierra de Miranda (desso falaremos noutra altura), de modo que ls anhos a seguir han de haber sido mui defíceles. Cumo ua zgrácia nunca ben sola, tamien las malas cundiçones climatéricas ajudában a la fiesta.

    Para que nun se pense que esto ye la giente a falar, diç António Rodrigues Mourinho (“Clima e Preces Públicas na Terra de Miranda”, in A Construção de uma Identidade, Trás-os-Montes e Alto Douro, ed. Arquivo Distrital de Bragança, 2002, p. 128), cun assento decumientos deste tiempo: «No ano de 1768 veio a peste. É a segunda vez que nos aparece um documento a falar de peste, mas é provável que elas tenham aparecido mais vezes, principalmente em períodos de guerra como foram os anos entre 1640 e 1668, o ano de 1710-1711, data da invasão castelhana a Miranda e o ano de 1762, data da explosão do castelo. Pelo documento em causa, datado de 29 de Janeiro de 1768, este ano foi de calamidade no que toca a peste e chuva. (...) Em 1773 as populações do Planalto viram-se aflitas com a falta de água (...). Este ano devia ter sido de grande aflição para toda a gente do Planalto, não só na região de Miranda mas também em todo o interior Nordeste».

    Nua situacion cumo esta, l pan era pouco i quien nun lo tenie tamien nun era fácele arranjar denheiro pa lo mercar. L mais de la giente ampenhaba las tierras por un saco de pan i se nun pagaba a tiempo quedaba eilhas. António Maria Mourinho (“Um apontamento de vida rural para a história económica moderna. O preço do centeio numa aldeia mirandesa, desde 1621 a 1885”, in Brigantia vol.V nº1, 1985, pp. 5-31) dá-mos ua eideia de cumo las cousas stubírun defíceles nesse tiempo por to l lado, al apersentar l précio de l alqueire de pan na Tierra de Miranda (neste caso an Fuonte Aldé), cumo se bei por este quadro an que ls númaros fálan por eilhes mesmos:

    1756 - 80 réis

    1757 -140 réis

    1762 - 270 réis

    1763 - 480 reis

    1764 - 600 réis

    1768 - 280 réis

    1769 - 400 réis

    1770 i 1771 - 190 réis

    1773 i 1774 - 270 réis

    1775 - 280 réis

    1778 - 330 réis

    1779 - 220 réis

    1780 - 260 réis

    Este quadro que acabei de apuntar talbeç ajude a splicar la fuorte «proletarizaçon» de Sendin por este tiempo: muita giente nun tenie tierra i outra há de haber perdido las sues poucas tierras ampenhando-las an pagas de pan, que solo ls mais ricos stában an cundiçones de fornecer; outros han de haber eimigrado; i outros, subretodo ls garoticos, haberan-se morrido de fames i malinas. Todo somado dá un tiempo dramático pa l mais de la giente de Sendin.

    Esta situacion habie de dar ourige a muitos porblemas sociales i antrequidéncias antre ls moradores, muitos deilhes benindo yá de l tiempo de ls porcessos de l’Anquesiçon, que ponírun ua parte de la populaçon contra la outra, anque inda nun sábamos muito subre esso an cuncreto.

    6. Para melhor se antendéren ls númaros hai que tener an cuonta l seguinte: nesse tiempo inda nun era laboriada l mais de la parte de riba de l termo, que inda starie chena de monte i outra serbie para ganados, cumo l Prado, que era baldiu i solo fui debedido na fin de l seclo XIX i percípios de seclo XX; tamien nesse tiempo las binhas an Sendin habien de ser mui poucas, habendo possiblemente algues pa ls lados de Mundin i de l Redundal, por esso ye que para alhá bai l que inda hoije se chama Camino de las Binhas; tamien inda nun habien chegado las patatas, al menos cumo eilemiento base de l quemido de la populacion, l que solo se dou mais de cinquenta anhos apuis; l alimento percipal serie l pan, la granadura (frajones, garbanços i chícharos) i las castanhas, anque ls castanheiros apuis hában zaparecido; afuora esso habie criaçon de ganado, subretodo bacas, canhonas i cabras.

    Todo esso quier dezir que la tierra nun daba para tanta giente i la bida habie de ser mui defícele: l camino que staba abierto era l’eimigraçon, l ir a trabalhar para Spanha ne l tiempo de las ceifas (pa la Armunha de Salamanca, la Tierra de Campos i la Tierra de l Bino, todo cousas antre Salamanca i Çamora). Pul meio desso todo, muita giente eirie a trabalhar nas tierras alredror, tanto de l cunceilho de Mogadouro cumo de Miranda. I quando la necidade apertaba, i ua pessona nun se puode deixar morrer a la fame, tamien haberie roubos i cousas assi que yá nesse tiempo le fazírun ganhar fama als sendineses.

    Podemos dezir, an cunclusion, que l mais de ls sendineses daprendírun a comer l pan que l diabro amassou i tubírun que se spabilar. Fui nessa bida defícele que se fraugou la tempra de ls sendineses, yá que de l Stado nun le pingaba nien un çton, mas ls ampuostos naide se los perdonaba, cumo hemos de ber un die destes. Assi i todo, esta giente rejistiu i nós somos ls ardeiros deilhes: ye essa giente l mais grande menumiento de Sendin; nun se bei, mas bota aliçaces an cada cachico de tierra que pisamos; por esso ye ua tierra sagrada.

    I chega, por agora, que l testo yá bai largo. Mas, un die destes, merece la pena tornar al assunto.

    Amadeu Ferreira

    4 de Júnio de 2006

    Abiso:

    Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá solo screbido cun L- an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.

    em página própria ↗

  • 1612–1820

    1612 – 1820 - Sendin i l’Anquesiçon (3)

    Nomeadas de pessonas de Sendin que aparécen ne ls decumientos de l’Anquesiçon 1. Deixo eiqui las nomeadas que assi son apersentadas nas listas de l’Anquesiçon que ténen a ber cun Sendin. Ape…

    Amadeu Ferreira · screbido a 31/05/2006 · 7 mil caracteres · ler →

    Nomeadas de pessonas de Sendin que aparécen ne ls decumientos de l’Anquesiçon

    1. Deixo eiqui las nomeadas que assi son apersentadas nas listas de l’Anquesiçon que ténen a ber cun Sendin. Apersento tamien alguns apelhidos que han de haber benido de antigas nomeadas, mas que apuis fúrun agarradas pa l nome pulas pessonas que tenien essa nomeada ou puls sous ardeiros, cousa que se passaba muita beç. Esso amostra cumo las pessonas tenien las nomeadas cumo ua cousa mais ou menos normal al punto de las agarráren para apelhido que apuis passaba pa la família. Todo se passaba mais ou menos cumo ne l dito «se nun los puodes bencir, ajunta-te a eilhes»: ye que la nomeada nun ye puosta pula pessona que la ten, mas puls outros i nun depende de la pessona que estes la úsen, se nun fur a boca chena será pula calhada.

    L que se stranha nesta lista ye que aparéçan tan poucas nomeadas, sendo tan grande la lista de pessonas. L que talbeç se puoda dezir ye que l tribunal solo ponisse la nomeada quando fusse mesmo neçairo para çtinguir bien las pessonas.

    Ne ls casos eiqui apersentados tenemos quatro tipos de nomeadas, cunsante andícan:

    - l nome de família: Bernarda, Cardoza, Gabriel;

    - la tierra de ourige: Vilamide, Sindineiro /a, Carção, Monsam;

    - l sítio de l’aldé adonde se mora: da Fonte;

    - ua caratelística personal: o Velho, Ruivo, Diza;

    - l oufício: Manteiro, Garvansso, Ovelheira.

    La formaçon de las nomeadas anda quaije siempre alredror destas regras, mesmo ne l caso de nomeadas que inda hoije coincemos.

    2. Nomeadas

    - Bernarda: Maria Martins, Bernarda de nomeada, mulher de Gaspar Geraldes, almocreve, i filha de Bernardo Cardoso, 1685. Ye mui possible que esta família fusse de ourige de Fermeseilhe. Diç-se: arr. Este ye un nome tan quemun na Fermeseille que hai quien diga que ls Bernardo son todos dalhá. Diç-se arranjar ua Bernarda.

    - Cardoza: Isabel Cardoza i Maria Cardoza, 1620. Cardosa quier dezir filha de Cardoso. Cardoso ye un nome mui quemun nas listas de l’Anquesiçon por bários lhados. Cumo sabemos, inda hoije hai an Sendin la família de ls Cardosos que, nun puode haber dúbedas, yá ben deste tiempo i yá nesse tiempo morában an pie la Fuonte de l Lugar.

    - Manteiro: Manuel Lopes, o manteiro, ferrador, 47 anhos, 1678. Ye nomeada ligada al oufício, era giente que fazie mantas ou que an algun tiempo fizo mantas.

    - Ruivo: Francisco Rodrigues, Ruivo de nomeada, curtidor, 56 anhos, 1685. Filho de Fellippe Rodrigues i casado cun Maria Pires. Ye nomeada que ten a ber cula quelor de la piele ou de l pelo. Inda hoije hai an Sendin la nomeada «rúbio» que ye la traduçon mirandesa de «ruivo». Nun me stranharie se aqueilha nomeada yá benisse dende.

    - Vilamide: Antonio Fernandes, vilamide de nomeada, 1667. Era almocrebe, nacido an Sendin i morador an Saldonha, termo de Alfándiga de la Fé. Villamide ye ua tierra galhega, na porbíncia de Pontevedra. La palabra, inda hoije, tamien eisiste cumo apelhido, al menos na Galícia, Brasil i Ouruguai. Ye mui possible que la família deste António Fernandes tubira ourige na Galícia.

    - Diza ou Dita: Maria Loppes, Diza ou Dita de nomeada, 1674. Mulhier de Balthezar Pires, curtidor. Nun ye fácele saber porque le ponírun la nomeada de Diza: por andicar ua maneira defrente de falar ou solo un modo special que eilha tenie de cunjugar l berbo dezir, un pouco al geito de garoticos, dezindo «diza» an beç de «diga»? I quien l sabe?

    - Sindineiro: Manuel Henriques Carção, Sindineiro de nomeada, çapateiro, nacido an Sendin, morador an Carçon, 1696, cun ourige an Castielha.

    - Sindineira: Maria Lopes, Sindineira de nomeada, 49 anhos, casada cun Manuel Henriques Carção, Sindineiro de nomeada, nacida an Argoselo i moradora an Carçon.

    Neste caso tenemos ua nomeada que ten a ber cun l tiu ser de Sendin. La tie, anque seia de Argoselo, cumo stá casada cun un tiu de Sendin, tamien ganhou la nomeada del.

    Cumo puode ber-se las pessonas de Sendin éran coincidas por sendineiras an beç de sendinesas, cumo se passa hoije. Essa regra inda hoije se manten an algues tierras de Miranda, cumo tal, Custantineiro pa ls de Custantin, Samartineiro pa ls de Samartino, Paradeleiro pa ls de Paradela.

    - O Velho: Antonio Rodrigues, o velho de nomeada, çapateiro, de 36 anhos, 1678. Ua possiblidade ye que la nomeada fura solo para çtinguir doutra pessona cul mesmo nome, mas mais nuoba. Mas esso ye stranho yá que el solo ten 36 anhos. Por esso, ye possible que la nomeada yá le benisse de l pai ou outro antrepassado. Inda hoije hai an Sendin ua família cula nomeada «biejo» que an spanhol quier dezir bielho: tenerá ua cousa a ber cun outra? Nun sei, anque nun houbira la questume de traduzir las nomeadas inda que eilhas stubíssen noutra léngua.

    3. Apelhidos que benírun de antigas nomeadas

    - Carção: Manuel Henriques Carção, tamien sendineiro de nomeada, çapateiro, nacido an Sendin i a morar an Carção, 1696, cun ourige an Castielha. Neste caso tenemos un apelhido que ye formado cumo ua nomeada, que ten a ber cula tierra de ourige de la família ou anton cula tierra de morada, Carçon. Aparece ua bariante Corsam, que há de ser la mesma cousa. Cumo sabemos inda hoije hai an Sendin famílias cul apelhido Carção i nun me admirarie que benisse yá deste tiempo. Cun ourige na mesma palabra tamien hoije tenemos la nomeada Carçoneiro.

    - da Fonte: de Manoel da Fonte Cardozo, filho de Domingos da Fonte, 1682. Eiqui Cardoso ye l apelido i da Fonte ye la nomeada, mas yá era apelhido de l pai. Chamará-se assi por morar ne l sítio de pobo chamado la Fuonte por quedar a la buolta de Fuonte de l Lugar, sítio adonde inda móran ls Cardosos.

    - Grabiel: aparece-mos l mais de las bezes cumo apelhido, l que talbeç haba benido de l nome Gabriel. Deixo eiqui esta nota porque la nomeada Grabiel i Grabiela inda hoije se manténen an Sendin.

    - Garvansso: Manuel Rodrigues Garvansso, estalajadeiro, 58 anos, natural de Algoso, morador an Sendin, 1723. Cuido que l oufício mos ajuda a çclarar l apelhido, que ha de haber ampeçado por ser ua nomeada: tenendo el ua stalaije, talbeç le dira muitos grabanços als clientes i dende l nome (hai que lembrar que nesse tiempo inda nun se comien patatas).

    - Monsam: Leonor de Monsam, casada cun Francisco Cardozo, 1621. Todo andica que l apelhido ten a ber cula tierra d’ourige, Monçon, ne l Minho.

    - Ovelheira: Isabel Fernandes Ovelheira, un quarto de cristã nova, mulher de João Lopes, lavrador, de 49 anos, 1678. L apelhido tenerá a ber cul sou oufício ou de la família, l séren pastores de oubeilhas. Ye un daqueilhes apelhidos que ha de haber ampeçado por ser nomeada.

    Amadeu Ferreira

    Abiso:

    Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá solo screbido cun L- an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.

    em página própria ↗

  • 1612–1820

    1612-1820 - Sendin i l’Anquesiçon (2)

    Ls çapateiros, l mais amportante oufício de Sendin al lhargo de seclos 1. Las listas de l’Anquesiçon que ténen a ber cun Sendin dan-mos anformaçon subre l oufício de las pessonas, l que ye m…

    Amadeu Ferreira · screbido a 19/05/2006 · 10 mil caracteres · ler →

    Ls çapateiros, l mais amportante oufício de Sendin al lhargo de seclos

    1. Las listas de l’Anquesiçon que ténen a ber cun Sendin dan-mos anformaçon subre l oufício de las pessonas, l que ye mui amportante para coincer las atebidades de ls sendineses nesse tiempo. Quedamos ampressionados al ber que hai un oufício que aparece an todos ls anhos a que respéitan aqueilhas listas: l oufício de çapateiro.

    Lhougo an 1612, anho de l purmeiro porcesso que coincemos, ye solo nomeado un tal João Gomes, cul oufício de çapateiro. L mesmo se diga quanto a un de ls redadeiros porcessos, de 1696, que respeita a un çapateiro que le chamában Manuel Henriques Carção.

    Podemos debedir l’acion de l’Anquesiçon an Sendin an dues lebas: la 1ª leba de 1612 a 1637 i la 2ª leba de 1667 a 1721.

    Na purmeira leba aparécen nomeados 11 çapateiros, sendo cinco an 1620 i outros tantos an 1621. Eiqui quédan ls sous nomes:

    Diogo Dias

    Diogo Vaz

    Francisco Cardozo

    Henrique Rodrigues

    Henriques

    João Gomes

    Manoel Fernandes

    Manuel Gomes

    Manuel Loppes

    Pero Duarte

    Pero Rodrigues

    Nun puodo deixar de chamar l’atençon para dous apelhidos que se manténen cumo çapateiros, an Sendin, até al seclo XX: Lopes i Fernandes. Al menos un ramo de la família Fernandes quedou cula nomeada de Çapateiros, i inda you me lhembro bien dun que moraba an Rue la Frauga, que era tiu Manuel Çapateiro i mantenie la nomeada anque yá nun fura çapateiro; l outro moraba pa la punta de Camino Prado. Bárias pessonas de la rue me dezien: tiu Çapateiro ye judiu berdadeiro. Tamien l mais de la giente sabe que la redadeira oufecina de çapateiro de Sendin era de tiu Eduardo Lopes. Cuido que nun será demais dezir que l oufício de çapateiro nessas famílias yá puode benir al menos zde l seclo XVI.

    Na segunda leba de l’Anquesiçon, 1667 a 1721, aparécen nomedas 36 pessonas cul oufício de çapateiro, habendo anhos speciales: an 1674 i an 1685 son nomeados nuobe i an 1678 son nomeados catorze. Eiqui quédan ls sous nomes:

    António Fernandes

    Antonio Loppes

    António Luís Portilho

    António Rodrigues, o velho

    Balthezar Fernandes

    Belchior Lopes

    Belchior Rodrigues Loppes

    Bernardo Cardozo

    Christovão Fernandes

    Diogo Rodrigues

    Domingos Crasto

    Domingos de Castro

    Estevam Fernandes

    Felipe de Castro

    Felipe Rodrigues

    Francisco Fernandes

    Francisco Henriques

    Francisco Pires

    Joam Fernandes

    José Henriques

    Luís de Castro

    Manoel Dias

    Manoel Gonsalves

    Manoel Martins

    Manuel Cardozo

    Manuel Dias

    Manuel Gabriel

    Manuel Gomes

    Manuel Gonçalves

    Manuel Henriques

    Manuel Henriques Carção

    Manuel Martins

    Martinho Fernandes

    Pedro Dias

    Pedro Fernandes

    Pedro Pires

    Cumo puode ber-se, uito deilhes ténen l apelhido Fernandes i trés ténen l apelhido Lopes, possiblemente cuntinando un oufício que yá era de família. Mas hai outros nomes que inda hoije cuntínan an Sendin, cumo ls Cardosos, ls Castros, ls Grabieles, ls Gunçalbes, ls Martinzes, ls Carçones i outros.

    Se quejirmos saber quantos çapateiros habie an Sendin, al menos an ciertos anhos, podemos chegar a un númaro ampressionante, que andarie antre l 10% i l 15% de ls homes an eidade de trabalhar. Chego a esse númaro cuntando ls 14 çapateiros que las listas dan pa l anho de 1678, númaro esse que talbeç chegasse als binte se tubírmos an cuonta que nien todos aparecerien nas listas i cuntando que Sendin tenerie por essa altura arrimado a uns 200 fuogos.

    Inda cien anhos apuis, an 1796, hai an Sendin 14 çapateiros, cuntinando a ser l oufício cun mais giente, sien cuntarmos ls lhabradores. Nessa altura Sendin tenie 244 fuogos l que dá arrimado a 7% de ls homes an eidade de trabalhar (ber José Maria Amado Mendes, Trás-os-Montes nos fins do século XVIII, segundo um manuscrito de 1796, ed. Fundação Calouste Gulbenkian e Junta Nacional de Investigação Científica, 2ª edição, 1995).

    Yá ne l ampeço segunda metade de ls seclo XX, antre las oufecinas de tiu Eduardo Lopes i la de tiu Gamboua i alguns andebiduales, habie an Sendin arrimado a cinquenta çapateiros.

    2. Cumo podemos ber, las listas de l’Anquesiçon ajúdan-mos a cuncluir que l oufício de çapateiro fui l mais amportante de Sendin, al menos al lhargo de ls redadeiros 400 ou 500 anhos: por junto, son nomeados 47 çapateiros. Hai trés perguntas que spéran por repuosta: porquei habie tanto çapateiro an Sendin? Adonde habie giente que dira trabalho a tanto çapateiro? Adonde iba tanto çapateiro a saber de l cuiro para fazer tanto çapato? Bou a dar la mie repuosta cunsante ls dados que tengo.

    Ls çapateiros de Sendin serien giente sien tierra ou cun pouca tierra, debido a nunca la habéren tubido ou por la habéren perdido an ampeinhos. Quanto als que nun tenien tierra habie de ser giente que bieno de fuora, scamugida de outros lados cun ua mano alantre i outra atrás. Ye possible que un ou outro haba recebido alguns arachales cula çtribuiçon de maninhos an 1521, mas tamien ye possible que outros hában benido apuis dessa era i nun recebíran nada, inda porriba benindo de fuora. Mas este ye un porblema a zambolber quando tratarmos doutros oufícios.

    Cuido que ls çapateiros de Sendin nun tenien todos trabalho an Sendin i an to l anho, até porque muita giente andarie çcalça. Criou-se la questume, que durou até al seclo XX, de s’ajuntáren als grupos de dous ou trés i íren pulas aldés alredror a rogar l trabalho. Ende quedában a drumir i a comer ls dies neçairos para fazer ou remendar ls çapatos pa to l anho. Era giente probe que lebaba la pouca ferramienta a las cuostas, mas ls materiales era l amo que los mercaba cunsante la sue percison. Cuido que esta questume haberá ampeçado ende pul seclo XVI. Hai que tener an cuonta que ls çapateiros nun fazien solo çapatos de toda la culidade, mas tamien purparában ls arreios pa ls animales i fazien cholas, albarcas i cousas aparecidas. Mas hai que acrecentar inda dues cousas: essa giente biu bien que esse un ramo an que haberie muita falta i eilhes splorórun-lo bien pa ganhar la bida; ls çapateiros sendineses, por muitos cientos de anhos, calçórun meia Tierra de Miranda.

    L cuiro perciso pa l trabalho de ls çapateiros benie de las Teneries, adonde se curtien las pieles. Habie dues teneries an Sendin, mas tamien habie teneries amportantes an Bempuosta, an Belharino de ls Galhegos i an Miranda, assi cumo an Fermeseilhe, de l outro lado de l riu, esto se nun cuntarmos cun Bumioso, Carção i Argoselo. Era dessas andústrias de tenerie que benie l cuiro. Un die destes falarei de las dues Teneries (i de l’andústria de l cuiro) de Sendin, que quedaba ua antre rue la Frauga i la Fuonte de l Lugar i outra quedaba por baixo de la Fuonte de l Lugar, assunto que yá fui studado por Carlos Ferreira.

    3. Nun sabemos la rezon de tanta perseguiçon als çapateiros sendineses, sien purmeiro habermos lido todos ls decumientos de ls porcessos de l’Anquesiçon. Mas nun ye defícele manginar que pessonas benidas de fuora i que se coincien mal serien mais fáceles de denunciar i tamien trairien cun eilhes la fama, berdadeira ou nó, de cristianos nuobos que possiblemente los oubrigou a salíren de las sues tierras. La berdade ye que bárias pessonas son apersentadas nas listas de Sendin cumo cristianos nuobos, quier dezir, judius ou decedientes de judius que se habien cumbertido a la relegion cristiana. Esse sistema de denúncias era lucitado nas Custituiçones de ls bispos i nas práticas de ls curas, ourganizando-se berdadeiras campanhas de denúncias.

    Tamien hai que tener an cuonta que giente de fuora criaba ua cierta presson an relaçon al aporbeitamiento de ls recursos scassos i esso nun serie bisto cun buns uolhos, yá que daba ourige a roubos i outras práticas cundanadas pula quemunidade.

    4. Para acabar estas cúrtias notas, nun puodo deixar de chamar l’atençon, mais ua beç, pa l’amportança de ls çapateiros na stória de Sendin, na sue eiquenomie i na sue cultura. Hoije puode-se dezir que yá zaparecírun, tan poucos son ls sous repersentantes a trabalhar nesse ramo. Assi i todo inda ye cousa que stá mui biba na lhembráncia de muitos homes que fúrun çapateiros i trocórun esse oufício pula eimigraçon, derrotados puls çapatos de feira feitos an fábrica. Cun eilhes inda haberá muitas de las ferramientas que ousórun. Serie ua pena que todo esse património se perdira, apagando mais essa mimória de Sendin. Pa que las cousas nun se pássen desse modo cuido que ye tiempo de ourganizar un pequeinho Museu de l Çapateiro, adonde s’ajunte anformaçon subre essa giente, subre ls sous porcessos de fabrico, las ferramientas que ousában, ls materiales que fazien i las cuontas que inda muitos deilhes repíten. Eiqui queda l’eideia para quien la pudir agarrar, sabendo you que ua parte amportante de l’oufecina de tiu Eduardo Lopes inda stá cunserbada. Squecer ls que mos fazírun, mais que cousa de giente mal agradecida, ye meicamino para nun saber quien somos i porque somos assi. Lembrar ye un deber de cidadanos an relaçon al nuosso património.

    Deixo estas notas a modo de houmenaige als çapateiros de Sendin, al muito que tubírun que sufrir al largo de seclos, al modo cumo eilhes reperséntan la luita pula bida que ye bien caratelística de ls sendineses, caratelística essa que se fui fraugando al largo dua stória de muitos anhos i de muito penar. Outra cousa nun poderie fazer, sendo tamien you filho de çapateiro.

    Amadeu Ferreira

    Abiso:

    Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá solo screbido cun L- an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.

    em página própria ↗

  • 1612–1820

    1612 – 1820 - Sendin i l’Anquesiçon (1)

    Lista giral de pessonas cun algue «relaçon» cula Anquesiçon Apersenta-se a seguir ua lista de 196 pessonas, de Sendin ou a bibir an Sendin, que tubírun porblemas cula Anquesiçon, antre 1612 …

    Amadeu Ferreira · screbido a 08/05/2006 · 7 mil caracteres · ler →

    Lista giral de pessonas cun algue «relaçon» cula Anquesiçon

    Apersenta-se a seguir ua lista de 196 pessonas, de Sendin ou a bibir an Sendin, que tubírun porblemas cula Anquesiçon, antre 1612 i 1820. Esso nun quier dezir que todas essas pessonas fúrun cundanadas ou julgadas pulas Anquesiçon, pus algues fúrun teçtemunhas i outras son familiares de pessonas que fúrun julgadas ou cundanadas. Solo se poderá fazer ua lista mais cumpleta i çcubrir las rezones por que cada pessona tubo essa relaçon cula Anquesiçon, se fúren lidos ls porcessos an que aparécen essas pessonas. Esses porcessos stan na Torre de l Tombo i, que you saba, inda nunca fúrun lidos mas de certeza que nunca fúrun publicados. Ye un trabalho mui amportante pa la stória de Sendin i de la Tierra de Miranda que inda stá por fazer, que tenerá tamien amportança pala stória de la Anquesiçon i por outras rezones, yá que nun sabemos l’anformaçon que esses porcessos ténen i qual la sue amportança.

    Esta lista fui feita subre ls nomes apersentados pul Abade de Baçal (Memórias Arqueológico-Históricas do Distrito de Bragança, 1909-1947, ed. Câmara Municipal de Bragança / Instituto Português de Museus – Museu do Abade de Baçal, Bragança, 2000. Volume V) i por Luís Bivar (Inventário dos Processos da Inquisição de Coimbra (1541-1820), Leitura e introdução de Luiz Bivar Guerra, vols. I e II. Ed. Fundação Calouste Gulbenkian – Centro Cultural Português, Paris, 1972). Apersento-los ourdenados pul ABC i alantre de alguns pongo l númaro de bezes que aparece esse nome repetido.

    Solo cul studo de las listas de nomes i culas anformaçones que aparécen ligadas a essas listas ye possible apersentar algues cunclusiones cun anteresse. Ye l que bou a fazer an pequeinhos testos que eiqui eiran salindo, i solo ende fazerei alguns comentairos.

    Aleixo Rodrigues

    Alexandre Fernandes

    Anna Dias

    Anna Dias (solteira)

    Anna Fernandes

    Anna Gonçalves

    Anna Henriques

    Anna Loppes

    Anna Luís Portilho

    Anna Vaz

    Andre Fernandes (2)

    Antonio Dias

    António Fernandes (6)

    Antonio Fernandes (o vilamide)

    Antonio Henriques

    Antonio Loppes

    António Luís Portilho / Pertilho

    Antonio de Morais Silva

    António Pires

    Antonio Rodrigues (3)

    Antonio Rodrigues (o velho)

    Balthezar Fernandes

    Balthezar Loppes

    Balthezar Martins

    Balthezar Pires

    Belchior Loppes

    Belchior Rodrigues Loppes

    Belchior Pires

    Belchior Rodrigues

    Bernardo Cardozo

    Bernardo Jorge

    Branca Dias

    Branca Loppes

    Braz Martins

    Brites de Andrade

    Brites Dias (solteira)

    Brites Dias (viúva)

    Brites Fernandes (solteira)

    Brites Fernandes

    Brites Henriques

    Brites Jozefa

    Brites Loppes

    Brites da Silva

    Cathrina Fernandes

    Cathrina Martins

    Cathrina Vaz

    Crhistovam Furtado

    Christovão Fernandes

    Diogo Dias

    Diogo Fernandes

    Diogo Gias

    Diogo Gonsalves

    Diogo Henriques

    Diogo Loppes (solteiro)

    Diogo Loppes

    Diogo Rodrigues

    Diogo Vaz

    Domingas Dias

    Domingos Alvares

    Domingos da Costa

    Domingos Crasto

    Domingos de Castro

    Domingos Duarte

    Domingos da Fonte

    Domingos Martins

    Domingos Pires

    Estevão Fernandes

    Fellipe de Castro

    Fellippe Loppes Carreira

    Filipe Fernandes

    Fellipe Rodrigues

    Fellipe Velozzo

    Francisca Henriques

    Francisco Cardoso

    Francisco Dias

    Francisco Fernandes

    Francisco Gamboa

    Francisco Gonsalves

    Francisco Henriques (6)

    Francisco Loppes

    Francisco Lourenço

    Francisco Lourenzo

    Francisco Pires (solteiro)

    Francisco Rodrigues

    Francisco Rodrigues (o Ruivo)

    Francisco Vaz

    Gabriel Gomes

    Gaspar Geraldes

    Gregorio Mendes

    Henrique Rodrigues

    Henriques

    Ignez / Inês Henriques

    Isabel Alves / Alvares (viúva)

    Izabel Alves / Alvares (solteira)

    Izabel Cardoza (viuva)

    Isabel de Castro (solteira)

    Izabel Dias (viuva)

    Isabel Fernandes Ovelheira

    Isabel Fernandes (solteira)

    Izabel Fernandes (viuva)

    Izabel Fernandes (3)

    Izabel Henriques

    Isabel Martins (viúva)

    Izabel Rodrigues (3)

    Izabel Rodrigues (solteira)

    Isabel Rodrigues (viúva)

    Joam Fernandes (4)

    João Fernandes

    Joam Fernandes (lissenssiado)

    Joam Gabriel

    Joam Gabriel (solteiro)

    João Gomes

    Joam Lopes (2)

    João Malrasco

    Joam Martins

    Joam Rodrigues

    José Cardozo

    Joze Fernandes

    José Henriques (solteiro)

    Joze Henriques Corsam

    Jozé Pires

    Josefa Rodrigues

    Leonor Henriques (viuva)

    Leonor de Monsam

    Leonor Rodrigues

    Luís de Castro (viúvo)

    Madalena Rodrigues

    Madalena Rodrigues (solteira)

    Manoel Cardozo (3)

    Manuel Correa

    Manoel Dias (2)

    Manoel Fernandes (4)

    Manoel da Fonte Cardozo

    Manuel Gabriel

    Manoel Gamboa

    Manuel Gomes (2)

    Manoel Gonsalves

    Manuel Gonçalves (Monteiro)

    Manuel Henriques Carção (o Sindineiro)

    Manuel Henriques (2)

    Manuel Lopes (3)

    Manuel Lopes (o manteiro)

    Manoel Lourenso

    Manoel Martins

    Manuel Mendes Leal

    Manuel Pires

    Manuel Rodrigues Garvansso

    Manuel Rodrigues (solteiro)

    Manuel Rodrigues (2)

    Manoel da Silva

    Manuel Soares de Campos

    Margarida Loppes (2)

    Maria Alvares (solteira)

    Maria Alveres

    Maria Cardoza

    Maria da Costa

    Maria do Crasto

    Maria Dias (3)

    Maria Fernandes (3)

    Maria Fernandes (solteira)

    Maria Fernandes (viuva)

    Maria Gabriel

    Maria Gonçalves

    Maria Henriques

    Maria Henriques (solteira)

    Maria Jorge

    Maria Lopes (a sindineira)

    Maria Loppes, ( Dita / Diza)

    Maria Loppes (5)

    Maria Martins (a bernarda)

    Maria Parreira

    Maria Pires

    Maria Rodrigues (3)

    Maria Rodrigues (solteira)

    Maria de Sam Joze

    Maria Vaz

    Mariana Martins

    Martim Pires (3)

    Martinho Fernandes (3)

    Martinho Pires

    Miguel Luiz

    Pedro Andres

    Pedro Dias

    Pedro Fernandes (solteiro)

    Pedro Pires

    Pero Duarte

    Pero Gonsalves

    Pero Rodrigues

    Rafael Mendes

    Rodrigo Fernandes

    Serafina da Silva

    Silvestre Roiz

    Simão Fernandes (3)

    Thereza Fernandes

    Thome / Tomás Loppes

    Amadeu Ferreira

    Abiso:

    Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá solo screbido cun L- an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.

    em página própria ↗

  • 1532

    1532 - Ls baldius, las oulibeiras i outras amboras

    1. L die 2 de Janeiro de 1532 fui feito un trato subre ls baldius antre l Rei, pul sou repersentante, i ls pobos de las aldés de Miranda. Yá que l decumiento ye mui claro, deixo-lo a seguir …

    Amadeu Ferreira · screbido a 30/04/2006 · 9 mil caracteres · ler →

    1. L die 2 de Janeiro de 1532 fui feito un trato subre ls baldius antre l Rei, pul sou repersentante, i ls pobos de las aldés de Miranda. Yá que l decumiento ye mui claro, deixo-lo a seguir tal i qual cumo lo apersenta l Abade de Baçal (Bragança. Memórias Arquelógico-Históricas do Distrito de Bragança, Tomo IV, p.123), resumido de Privilégios e Provisões de Miranda, fl. 49 a 62:

    «Obrigação perpétua feita a 2 de Janeiro de 1532 em Duas Igrejas, termo de Miranda, pelo licenciado Fernão Lopes corregedor de Miranda «que per spicial mandado d’El Rei nosso senhor faz os tombos das propriedades, beens, rendas das villas e comcelhos da comarqua de Tralos Montes e juiz dos maninhos» e os moradores de «Duas Egrejas, Cerceo, Paradella, Iffanez, Cicouro, São Martinho, Avelanoso, Angueira, Caçarelhos, Costantim (sic), Villa Seco (sic), Povoa, Malhadas, Aguas Vivas, Palaçoulo, Prado Gatão, Sendim, Picoto, Fonte de Aldea, Villa Cham, Espiciosa (sic), os moradores da quintam de Tutiras, Freixiosa, Val de Mira», todos do termo e villa de Miranda e mais «os moradores de todas as quintas e aldeas que estam no termo da dita villa» de Miranda que se obrigaram em seu nome e no dos seus sucessores, a pagar para sempre pelos maninhos e prados do concelho que tinham rompido, ocupado e entre si repartido por sortes dando a cada morador sua sorte a pagar à Câmara da vila um alqueire de trigo anualmente cada morador de foro, com a condição de ficarem livres aos moradores que deles estão de posse. Por este foro, igualmente, ficavam aos povos os maninhos por romper.

    Montaria a conta toda a mil e quinhentos alqueires de trigo, pouco mais ou menos, e por esta paga ficaria a terra dispensada de concorrer com outras fintas para o concelho a não ser em caso de extrema necessidade.

    Como apêndice a este contrato junta, por ordem régia, o dito corregedor, várias cláusulas e mandados e entre eles o de cada morador do termo de Miranda, nos lugares onde isso possa ser, plantar dentro de quatro anos quarenta oliveiras, impondo multas pesadas que iriam a cem réis para o gado bovino e vinte réis para o ovino, por cabeça que fosse encontrada nos terrenos assim plantados.»

    2. Este decumiento ye mui amportante i merecere un studo zambolbido, mas este nun ye l sítio a la própia para esso. Inda por riba l Abade de Baçal solo mos dá un resume i you nun conheço l decumiento oureginal.

    La purmeira anformaçon que podemos sacar deste decumiento ye que ls pobos habien «rompido, ocupado e entre si repartido por sortes dando a cada morador sua sorte». Esso quier dezir que cada pessona yá muito habie acupado un cacho de ls melhores baldius pa lo laboriar, cunsante la sue percison. Todo dependie de l campo que cada un era capaç de agarrar cul sou trabalho i de la sue família. Ye possible que, cul oumento de ls moradores, ls buns terrenos díssen ourige a reinhas antre las pessonas i dende que ls própios pobos hában sentido la necidade de repartir esses terrenos por cada morador, botando suortes para saber la parte que le tocaba a cada un. Assi fui nacendo muita de la debison de la porpiadade que inda hoije tenemos.

    3. L decumiento fala-mos de l cunceilho cumo sendo duonho de «prados». I l que era esse cunceilho de que se fala? Era l cunjunto de ls moradores de cada aldé, melhor dezindo, ls xefes de cada família de l’aldé. Esse cunceilho durou até als dies de hoije, anque yá nun tenga ls mesmos poderes que tenie por essa altura. Assi i todo, l cunceilho, que agora s’ajunta todos ls demingos a salida de de missa, era l uorgano de l’aldé, adonde se decidie, quier dezir, era un modo de democracie popular anque mui defrente de la que tenemos hoije. Inda que yá solo seia ua selombra de l que fui, l cunceilho ye possiblemente la anstituiçon mais antiga que las aldés inda manténen, talbeç la sue seinha fundadora mais amportante. Dende l sou balor cumo símbolo de l berdadeiro poder de l’aldé.

    4. L decumiento fala an dues classes de terrenos: ls «maninhos» i ls «prados de l cunceilho». Outros haberie que serien porpiadade de algues pessonas.

    La palabra «maninho» quier dezir un terreno que stá de adil ou que nun dá nada. Estes terrenos, na sue ourige, éran porpiadade particular. Mas se un casal nun tenie ardeiros (até al grau dieç) i nun habie feito teçtamiento, eilhes passában a pertencer al rei. Las cousas mudórun cun D. Pedro I (Cortes de Elvas), an que l home podie-le deixar ls sous bienes a la mulhier i esta al home. Talbeç ne l nuosso decumiento la palabra solo querga dezir aqueilhes adiles an que era defícele laboriar i sumbrar qualqueira cousa, mas que podien ser aporbeitados por todos - cumo tal para leinha, para fazer stierco i para alguns ganados -, i dende que tamien tubira que se pagar ampuosto por eilhes, passando zdende a pertencer a todo l pobo.

    Ls «prados de cunceilho» éran terrenos que an tiempos atrasados habien sido balhes i yá habien sido «rompidos» pul pobo, quier dezir, laboriados i sumbrados, anque nun sábamos zde quando. Serien, portanto terrenos buonos adonde se podie colher algo. Ye amportante tener an cuonta que, nesse tiempo, ls bienes de l cunceilho nun éran la mesma cousa que ls baldius, nome que apuis se bieno a dar a todos esses terrenos. Essas tierras passórun a pertencer al cunceilho por un qualquiera ato admenistratibo, que an muitos casos nun lo coincemos, mas que noutros casos podie ser un foral ou cousa aparecida. Cumo éran tierras de l cunceilho, podien ser repartidas por suortes botadas ne l cunceilho.

    Ne l termo de Sendin hai l sítio chamado Prado, que antes de ser debedido pulas pessonas (esso dou-se an 1902, cunsante decumiento guardado por José Almendra i studado por Carlos Ferreira an “Toponímia, Paisage i Ambiente, ua abordaige geotoponímica de Sendin an Tierra de Miranda”) le chamában Prado Labrantiu, assi cumo hai outro sítio que inda hoije se chama Prado Longo. L menos que se puode dezir ye que esses chamadeiros yá bénen de muito antes de la era de 1532, yá que un i outro fúrun antigos prados de l cunceilho.

    5. L cuntrato que fui feito ten subretodo a ber cul ampuosto que las pessonas tenien que pagar a la Cámara por esses terrenos que eilhes yá laboriában. Assi quedarien libres de pagar outros ampuostos (fintas) a nun ser an caso de necidade – i las necidades habien de ser muitas al largo de ls anhos. Cada un pagarie un alqueire de trigo – amostrando que esse cereal yá se colhie muito, anque talbeç l mais del fusse centeno - i, an pagas, ls terrenos debedidos passában a pertencer a las pessonas que deilhes habien tomado puosse («com a condição de ficarem livres aos moradores que deles estão de posse»). Esso quier dezir que la propiadade pribada de las tierras ten eiqui un amportante zambolbimiento.

    Tamien se diç que ls adiles (maninhos) que nun fússen laboriados passában a pertencer a todo l pobo, «Por este foro, igualmente, ficavam aos povos os maninhos por romper», por todos podendo ser aporbeitados an quemun.

    6. Quiero tamien deixar eiqui ua nota subre l’oubrigaçon de cada morador poner 40 oulibeiras ne ls quatro anhos a seguir, bedando-se als ganados l’antrada adonde stubíssen puostas. Cuido que haberá sido nesta altura que mais se zambolbiu l’oulibeira por estes lados, anque haba outros decumientos que yá fálan de haber oulibeiras porqui, yá que ls frailes de Moreituola tenien lagares de azeite ende puls seclos XIII-XIV. Assi i todo, cuido que algues oulibeiras que hai pul termo de Sendin yá beneran desse tiempo i poderan tener arrimado a 500 anhos.

    7. L alqueire de trigo que las pessonas pagában a la Cámara nun parou de oumentar cul passar de ls anhos, al punto de las pessonas se queixáren a Felipe II quando este tomou puosse cumo rei de Pertual, an 1580. Ls pobos quieren que todo torne a ser cumo era dantes, cumo se diç ne ls pedidos feitos por Miranda al Cunseilho Rial, an 2 de Setembre de 1580: «que o foro que pagão dos baldios da terra que se chama dos maninhos que se reduza e abaixe ao que pagarom a primeira vez quando se impoz este foro que abera cincoenta anos e não creça mais que creção os bezinhos» (Abade de Baçal, IV, 47). Cumo se bei, l decumiento stá-se a referir al cumben feito 50 anhos antes, an 1532, an que l alqueire que las pessonas habien quedado de pagar yá iba possiblemente an bários alqueires. Bida dura, cumo se bei, que yá naquel tiempo tamien nun faltaba gatunaige.

    8. Por este cuntrato se puode ber quantas famílias haberie nesse anho de 1532 nas aldés de l termo de Miranda, yá que la bila quedaba de fuora: se cada morador pagarie un alqueire de trigo i por todos pagarien alredror de 1500 alqueires, esso quier dezir que haberie nas aldés de l termo de Miranda por ende uas 1500 famílias, l que dará a la buolta de 6000 habitantes se cuntarmos a quatro pessonas por família.

    Bendo bien, arrimado a 500 anhos apuis, an 2006, la cousa nun mejará muito fuora desse númaro. Ye algo que mos debe de dar que pensar.

    Amadeu Ferreira

    Abiso:

    Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá solo screbido cun L- an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.

    em página própria ↗

  • sécs. V–VI

    Seclos V-VI vs. IX-X - L chamadeiro (nome) "Sendin"

    L chamadeiro (nome) “Sendin” Mapa splicatibo L chamadeiro (nome) Sendin yá dou muito que pensar, mas ls bários outores pouco mais ténen feito que repetir l que dixo José Leite de Vasconcello…

    Carlos Ferreira · screbido a 20/04/2006 · 5 mil caracteres · ler →

    L chamadeiro (nome) “Sendin”


    Mapa splicatibo

    L chamadeiro (nome) Sendin yá dou muito que pensar, mas ls bários outores pouco mais ténen feito que repetir l que dixo José Leite de Vasconcellos: “A povoação de Sendim foi pois primitivamente propriedade de um Sendinus; ou pelo menos um Sendinus, cujo nome se propagou até hoje, possuiu ahi quaesquer bens.”. L mesmo outor reforça l’eideia de l’ourige germánica de l nome Sendin. Esta eitimologie de l chamadeiro de Sendin ye ua possiblidade séria i ye la que to ls ambestigadores até agora ténen defendido, anque a mi, cumo beremos mais adelantre, nun me pareça la mais cierta.

    De maneira atabalhoada i nun correspundendo a la berdade, yá tengo oubido an anterbençones públicas que Sendinus serie un general romano a quien pertenciu l termo de Sendin. Afirmaçones destas son cumpletamente boubas i sien sentido.

    Joseph-Piel apersenta tamien bários dados subre l chamadeiro Sendin: “a esmagadora massa dos nomes de lugar de origem germânica, mais precisamente visigodos, assenta em nomes de proprietários e fundadores de terras da Idade Média - séc. IX ao X.”. An ambestigaçones yá mais pa l fin de sue biba, este outor, pon tamien l’heipotese de muitos nomes nun séren de l tiempo de la chamada «recunquista», mas beníren yá de ls seclos V-VI, percisamente de l tiempo de l assentamiento bisigótico na nuossa region. Amadeu Ferreira chegou a cunclusones armanas, quando studou l chamadeiro Mogadouro, tamien el bisigótico de l seclo V.

    Na mie tese de mestrado, an grande parte subre Sendin, ansaio ua heipótese d’ourige que nun tem a ber cul nome dua pessona, mas ligando l chamadeiro Sendin al significado de camino, benido de l godo sinth-s.

    Atrabessando l termo de SO a NE, a N de l lugar de Sendin passa l chamado Carril Mourisco yá decumentado zde 1172. Esta strada romana tenerie deribaçones mais streitas que fazien la ligaçon cul outro lado de l Douro. Un desses caminos passarie pul sítio adonde stá custruído hoije Sendin, cunfirmando essa heipótese l nuosso chamadeiro Bezindeira (Cuido que l nome Bezindeira benirá de l latin via semitaria ó via sendeira, que quier dezir camino streito, i serie l sítio d’adonde salie un pequeinho camino an direçon al riu Douro). Al custruíren-se algues casas acerca desse camino que fazie la ligaçon a la strada romana poderá tener lebado ls passantes a conhecer esse pobo cumo villa quae est iuxta semitaria via ó villa quae est iuxta caminus sendini, ou, na resume, villa sendini, l que quier dezir, lugar que quedaba acerca al camino pequeinho (por ouposiçon al camino grande que serie l Carril). Ls chamadeiros, L Carril, Bezindeira i Trambas Carreiras dan-mos cuonta de l’amportança stratégica de Sendin, cumo amportante sítio de passaige i ancruzilhada de caminos. Hai tamien que saber, que an todo l sou percurso, ye al atrabessar l termo de Sendin que la strada romana mais s’achega al riu Douro i portanto a la strada romana de l outro lado (Spanha).

    L atual núcleo ourbano de Sendin ten portanto ua ourige mediabal que mos lieba als seclos V-VI cumo heipótese mais antiga (bisigodos), ó anton als seclos IX-X cumo heipótese mais reciente (recunquista cristiana).

    La purmeira referénça stórica decumental, direta, até hoije ancuntrada subre Sendin ye de l meio de l seclo XIII (1258) i stá nas Anqueriçones de l rei D. Fonso III. L núcleo einicial de l poboado benerie portanto de bastante atrás, bisto la sue toponímia yá star bien defenida. Respundendo talbeç a ua ancruzilhada de caminos, pensamos que las purmeiras casas s’ampeçórun a ajuntar na quaije ladeira soalheira de l Canzielho, pus tenie al lado ls buns terrenos de las Faceiras i Calçada, inda hoije classeficados Reserba Agrícola Nacional. L’auga neçaira benerie dun manantial a la flor de la tierra adonde hoije stá la Fuonte de l Lugar. An próssimo artigo trataremos las bárias eitapas d’eibeluçon de l lugar de Sendin.

    Para anformaçones mais cumpletas i bibliografie cunsultar la tese de FERREIRA, Carlos (2003) Toponímia, Paisaige i Ambiente ua Abordaige Geotoponímica de Sendin an Tierra de Miranda. (Un Studo de Giografie Rural i Regional).

    em página própria ↗

  • 1291

    1291 – Sendin i la Orde de l Spital (ou de ls Spitaleiros)

    1. An 1291 l rei Don Deniç fizo un trato cul comendador de la Orde de l Spital, D. Fernão Peres, a perpósito de la comenda de Algoso i outras tierras acerca. Esse trato tenie a ber cun quien…

    Amadeu Ferreira · screbido a 18/04/2006 · 3 mil caracteres · ler →

    1. An 1291 l rei Don Deniç fizo un trato cul comendador de la Orde de l Spital, D. Fernão Peres, a perpósito de la comenda de Algoso i outras tierras acerca. Esse trato tenie a ber cun quien recebie ls dreitos i rendas de bárias aldés, que l rei querie para el. Nun conheço l decumiento oureginal, mas por José Anastácio de Figueiredo, Nova história militar da Ordem de Malta, II, pp. 312-315, queda a saber-se que antre essas aldés staba Sendin:

    “... a Aldêa chamada Vilarinho de rio de trutas, as de Cerapicos, Vila Chã da Ribeira, Vua, Môra, Saldanha, que foi Castelo Velho, Travanca, Figueira, Urrôs, Sindym, Picote, Villar sêco, S. Pedro da Silva, Vinhó, Gregos, e os Cazaes de Cerceo ...”.

    Anformaçon sacada de Hirondino da Paixão Fernandes, Bibliografia do Distrito de Bragança, Documentos (textos) Publicados, Tomo I, p. 33.

    2. Notas:

    i. Cumo puode ber-se aparece la scrita Sindym, mas outras bezes aparécen Sindim, Sandim i Sendim, mas tamien San Pedro de Sendim. La berdade ye que la scrita que aparece ne l decumiento yá há de ser de bastante mais tarde do que la era an que se dou l cumben, pus me parece ua scrita mui moderna. Assi i todo, queda l decumiento i esta ouserbaçon de dúbeda i talbeç un die mais tarde haba modo de çclarar melhor esso.

    ii. Sendin pertenciu a la Orde de l Spital (apuis chamada Orde de Malta) çque esta orde passou a tener la comenda de Algoso, an 1184. Cuida-se que la Orde de l Spital se haberá stablecido an Pertual cun D. Teresa, mai de D. Fonso Anriqueç, ende pul anho de 1122, talbeç algo antes, yá que nun se sabe bien al cierto. Esta orde tubo la sue purmeira casa mai an Leça do Balio, apuis mudada pa l Mosteiro Flor da Rosa, an Crato, ne l Alanteijo.

    iii. Cuido que se puode dezir que Sendin pertenciu a essa Orde de l Spital zde l percípio, yá que ende le teneran sido dadas bárias tierras que yá eisistien. Assi, este ye un modo andireto de sabermos que Sendin yá eisistie cumo aldé an 1184, i que las rendas habien de ser amportantes yá que la Orde de l Spital nun las querie deixar roubar al rei. Tamien sabemos que, mais tarde, l arcebispo de Braga quijo deiqui sacar algun rendimiento, por esso se splicando que haba benido acá an 1438 cumo yá dezimos an outro testo eiqui publicado. L cumben de que aquel testo mos fala talbeç haba sido para çfazer algues dúbedas que inda habie quanto a quien recebie ls ampuostos pagos por aqueilhas aldés. La seinha daqueilha Orde de l Spital inda hoije se puode ber a la punta de riba de l altar mor de l’eigreija de Sendin.

    iv. Quanto al nome de las aldés, cumo aparece scrito, pouco hai a dezir yá que nun sei se stan cunsante al decumiento oureginal. Assi i todo hai que dezir que nun sei que tierra ye Vilarinho de rio de trutas i que Vua ye la aldé de Uba, que hoije pertence al cunceilho de Bumioso. Las outras to la giente sabe quales son.

    Abril de 2006

    Amadeu Ferreira

    em página própria ↗

  • 1475–1476

    1475 i 1476 – Passaige de l Príncepe D. Juan i de D. Fonso V por tierras de Miranda

    1. An 2 de Márcio de 1476 dou-se la batalha de Toro. Faltában inda 69 anhos para Miranda ser cidade (1545). Nun se trata de fazer eiqui la stória de la batalha, mas puode-se resumir. D. Fons…

    Amadeu Ferreira · screbido a 08/04/2006 · 7 mil caracteres · ler →

    1. An 2 de Márcio de 1476 dou-se la batalha de Toro. Faltában inda 69 anhos para Miranda ser cidade (1545).

    Nun se trata de fazer eiqui la stória de la batalha, mas puode-se resumir. D. Fonso V biu que tenie ua buona ouportunidade an ser rei de Castielha. Bai dende derige-se a Spanha cun sou eisército. Ende, casa-se cula sobrina D. Juana, de 13 anhos (l rei yá passara de ls 40), ardeira de la corona se Spanha. Mas las cousas nun le courren bien delantre de ls outros pertendientes, Fernando de Aragon i Sabel, que quedórun coincidos cumo ls Reis Católicos. Anque melitarmente las cousas nun séian tan claras, la berdade ye que ls castelhanos se agában de que an Toro se dou la çforra de Aljubarrota, l que nun deixa de tener ua cierta rezon yá que, al menos politicamente, D. Fonso V sal derrotado.

    Ye por bias dessa batalha de Toro que bemos passar pulas tierras de Miranda, i portanto tamien por Sendin, al príncepe D. Juan i al rei D. Fonso V. Ua dessas passaiges dou-se na Páscoa de 1476, sendo agora ua buona altura para lhembrar l que se passou, 530 anhos apuis.

    2. Camões ne l canto IV, stáncia 57, de Ls Lusíadas fála-mos assi de la batalha de Toro:

    Mas adepuis, lhebado d’ambiçon
    I glória de mandar, tan dura i guapa,
    Bai-se a atacar Fernando de Aragon,
    Ne l Reino de Castielha que le scapa.
    Ajunta-se einimiga multidon
    De tanta giente que quaijeque tapa
    De l Perineu a Cádiz, i se biu
    Que todo al Rei Fernando oubedeciu.

    Cumo l rei D. Afonso V se bei algo an calças de mexer, chama l filho, l Príncepe D. Juan, que ten 22 anhos, i bieno a ser l rei D. Juan II. Tamien Camões mos cuonta las cousas a la sue maneira, ne canto IV, stáncia 58, de Ls Lusíadas:

    Pa nun quedar ne l Reino, suspiroso,

    L príncepe Juan se treminou
    De ir ajudar al pai codicioso,
    Bien grande fui la upa que le dou.
    Saliu-se, al fin, de l passo peligroso,
    Cun sumbrante sereno se lhibrou.
    Dalhá bieno-se ambora l pai sin glória,
    Mas quedou dubidosa la bitória.

    3. Esta ye la grande poesie de Camões. I la stória cumo se passou?

    Cun assento nas crónicas de Rui de Pina, de Damião de Góis i de Garcia de Resende, podemos resumi-la assi: D. Afonso V, stando yá an Toro i bendo las cousas algo andebles cun las tropas de Fernando de Aragon an Çamora, chama l filho, l Príncepe D. Juan, pa que lo benga a ajudar. Este «deixando tudo ho que no reyno cumpria pera há guerra e pera a paz muito bem ordenado partio; e sendo já em Miranda do Doiro aforrado pera ahi vir gente d’el-rey por elle lhe chegou recado de seu pay que se tornasse por caso da tryçam da ponte de Çamora. O qual recado lhe trouxe ho Chichorro capitam dos ginetes d’el-rey que passou de noyte o Doyro a nado armado a cavallo como valente cavaleiro que era …» (Garcia de Resende, Vida e Feitos d’el-rey dom João Segundo).

    Esta ye la purmeira benida a tierras de Miranda de l Príncepe D. Juan. Stamos an 1475. D. Juan ben de la Guarda i chube até Miranda, possiblemente seguindo l antigo Carril Mourisco que nessa altura inda serie, al menos an buona parte, l percipal camino até Miranda. Ye possible que benira cun pouca giente i cun priessa, nun antrando ne l mais de las aldés por adonde passaba. La berdade ye que l Príncepe tenie que se scunder de la polícia secreta i de ls anformadores de Fernando de Aragon. Mas este soubo de la biaige i tenie-le ua spera purparada na puonte de Çamora, que atrabessa l Douro. Subre essa spera de la puonte de Çamora diç l cronista Rui de Pina na sue «Crónica do Príncipe D. João II»: «E trato era sabendo da vynda do Princepe, que o leixassem com toda a gente meter e entrar na ponte, e que se levantassem contra elles, e çarrassem ambas as torres [da ponte] e os matassem ou prendessem…»

    Mas tamien ls anformadores de D. Fonso V çcubrírun la spera que le purparában na puonte. Ende mandou l capitan Chichorro a Miranda para abisar l príncepe, atrabessando l riu Douro cun sou cabalho, i era eimbierno. Este capitan Chichorro fui apuis nomeado alcaide mor de Bergança i frunteiro de Trás ls Montes. Cumo se puode ber, hai eiqui ua amportante guerra de anformaçon i cuntranformaçon.

    Delantre de las anformaçones, que remédio tubo l Príncepe senó tornar al para trás. Assi, agarra outra beç l mesmo camino i bai-se até la Guarda adonde ajunta un eisército de 2000 cabalheiros i 8 mil peones para ir a ajudar l pai.

    3. Apuis la batalha de Toro l Príncepe D. Juan torna a Pertual, antrando por Miranda, adonde passa la Páscoa. Ende tenie la sue mulhier a spera del, l que mais ua beç amostra cumo las anformaçones nun marchában mal. Garcia de Resende, na «Vida e Feitos d’el-rey dom João Segundo», cunta-mos assi las cousas: «Depois disto assi passado, loguo por el-rey foy determinado que o principe se viesse a Portugal; e depois de nisso se tomar concrusam, ho principe fez muitas honrras e muitas mercees aos que na batalha o serviram como bons cavaleiros, e mandou dar mercees de dinheiro aos feridos, e proveo alguns que da batalha d’el-rey seu pay foram cativos. E despedido d’el-ry com muyto grande saudade, e assi da raynha partio da cidade de Touro na somana mayor, e veo ter a Pascoa a Miranda do Doyro, onde a princesa sua molher estava.»

    E esta fui la segunda benida de l Príncepe D. Juan a Tierras de Miranda. Apuis, yá cumo rei, nunca mais tornou acá, passando l mais de l tiempo pul Alanteijo i tierras de l Teijo. Solo sabemos que tenga passado an Bergança an 1483, talveç a fin de berano, pouco tiempo apuis de haber matado, cun sues própias manos, l Duque de Bergança (antre outros fidalgos).

    4. Yá apuis de la batalha de Toro, an Júnio de 1476, ye tamien l própio rei D. Afonso V que ben para Pertual, antrando por Miranda. Cun el ben la mulhier-sobrina D. Joana, la Beltraneja, i sue giente, que nun serie pouca. L rei stá nua grande depresson, que inda bai a durar algun tiempo i lo há de lhebar por França i outros caminos, zacracionado de la bida i de l reino, yá que todo le corrie mal.

    5. An todos ls trés casos de que falemos, l Príncepe i l Rei nun se haberan tardado muito porqui. Tamien nun conheço seinhas que hában quedado de la sue passaige. La berdade ye que nessa altura estas éran tierras seguras pa ls reis de Pertual i, subretodo, éran las tierras que quedában mais acerca para chegar a la Spanha. Essa situacion giográfica inda hoije nun demudou.

    08 de Abril de 2006

    Amadeu Ferreira

    em página própria ↗

  • 1438

    1438 – Besita de l Arcebispo de Braga a San Pedro de Sendin

    Zde l percípio de la nacionalidade i até la criaçon de la diocese de Miranda (1545), Sendin pertenciu al arcebispado de Braga. Ne l anho de 1438 sabe-se que stubo an San Pedro de Sendin l ar…

    Amadeu Ferreira · screbido a 02/04/2006 · 2 mil caracteres · ler →

    Zde l percípio de la nacionalidade i até la criaçon de la diocese de Miranda (1545), Sendin pertenciu al arcebispado de Braga. Ne l anho de 1438 sabe-se que stubo an San Pedro de Sendin l arcebispo de Braga, D. Fernando da Guerra. Passarie an Sendin ne l berano, talbeç Júnio ou Júlio, yá que a 1 de Agosto staba ne l Mosteiro de Castro de Avelhanas, acerca de Bergança. Esse mesmo arcebispo stubo, an outras alturas, nas seguintes tierras de Miranda: Mogadouro, Azinhoso, San Martino de l Peso, Miranda i Bumioso.

    L nome ousado ye San Pedro de Sendin porque San Pedro era (i inda cuntina a ser) l ourago de Sendin. Nessa altura la fraguesie de San Pedro de Sendin pertencie a la Orde de l Spital, que apuis agarrou l nome de Orde de Malta. Por essa rezon, l abade de Sendin era apersentado por essa Orde. Habie casos de aldés na Tierra de Miranda an que las eigreijas pertencien al arcebispo (Çarapicos, Berçó, Lagoaça, Paçó, S. Cibron de Angueira, Miranda i Barceosa) i outras eigreijas que le pertencien ls rendimientos al rei (Barceosa, Miranda, Avelhanoso, Bilachana).

    Fui tamien nesse mesmo anho, an Outubre de 1438, que se morriu l rei D. Duarte. Ne l anho atrás, an Outubre de 1437, dou-se an Marrocos l que quedou coincido cumo zastre de Tânger, an que quedórun presos muitos pertueses, antre eilhes l Anfante D. Fernando, un de ls filhos de D. Juan I, que habie de se morrer nas cadenas de Feç.

    Cuido que l arcebispo de Braga nun quedarie an Sendin se la sue eigreija nun tubira ua cierta amportança, por bias de rendimientos que le premitíran recebir i dar de comer al arcebispo i a la sue quemitiba que habie de ser peca, i que tenie dreito a casa, cama, mesa i roupa lhabada, todo de l buono i de l melhor. Ye possible que la benida de l arcebispo a Sendin tubira a ber cun porblemas ne ls pagamentos de ampuostos (cumo las décimas de las colheitas i outros) que le éran debidos i que talbeç debedisse cula Orde de l Spital. La berdade ye que esse arcebispo las tubo granudas cul anfante D. Anrique que, an 1429, le querie roubar l’eigreija de Azinhoso, i tamien cul comendador de Mogadouro que le rapinaba las rendas de las sues eigreijas.

    Trai la notícia de la besita de l arcebispo de Braga a Sendin, José MARQUES (1988), A Arquidiocese de Braga no séc. XV, Lisboa, Imprensa Nacional - Casa da Moeda. pp. 88 e 1084.

    01 de Abril de 2006

    Amadeu Ferreira

    em página própria ↗

  • ·

    Povoados antigos no termo de Sendim

    Quase como um ser vivo, um aglomerado populacional nasce, evolui e, embora não sabendo quando, há-de desaparecer. As razões que levam ao seu nascimento, evolução/deslocação e desaparecimento…

    Carlos Ferreira · screbido a 24/03/2006 · 3 mil caracteres · ler →

    Quase como um ser vivo, um aglomerado populacional nasce, evolui e, embora não sabendo quando, há-de desaparecer. As razões que levam ao seu nascimento, evolução/deslocação e desaparecimento, prendem-se com modificações/evoluções sociais e civilizacionais. O que realmente é fundamental para as sociedades humanas do século XXI em que vivemos, não o era no IIº milénio a.C., ou no século X d.C. Por essa razão vamos tentar reflectir não apenas sobre o núcleo urbano actual de Sendim, mas sim sobre todo o espaço que hoje constitui o termo da nossa vila e todos os núcleos habitacionais que nele já tiveram assento.

    O achado arqueológico mais antigo do Planalto Mirandês, com datação anterior ao Xº milénio a.C., localiza-se no termo de Sendim. Trata-se de peças líticas talhadas em sílex, encontradas um pouco a Norte da capela de San Paulo. Eram utilizadas por nómadas que tinham o rio Douro como ponto de água permanente.

    Para o IVº e IIIº milénio a.C., estão referenciados no nosso concelho várias modorras. Em Sendim, a E. do lugar, não longe do cemitério existe o topónimo La Mordica ou Morredica, aparecendo registado com o nome de Medorrica nas matrizes do século XIX.

    Na segunda metade do III milénio a.C. até ao I milénio a.C., aparecem os primeiros povoados. Deste período, arqueólogos e historiadores, dão-nos conta de quatro povoados abertos no termo de Sendim, todos “pendurados” nas arribas do Douro: Uolgas, Santos, Fragosa e San Paulo. Do Iº milénio a.C. até à romanização, temos o povoado fortificado do Picão dos Arteiros e o povoado romanizado da Fragosa. Para o período romano temos o povoado romano de Trambas Carreiras/Atomiados/Uolgas e San Paulo.

    Por falta de pesquisas arqueológicas, na Calçada ou Canzielho, não sabemos se a área onde está implantado o actual núcleo urbano se “esconde” algum castro que nos leve ao período romano.

    Para mais informações consultar a tese de FERREIRA, Carlos (2003) Toponímia, Paisagem e Ambiente uma Abordagem Geotoponímica de Sendim em Terra De Miranda. (Um Estudo de Geografia Rural e Regional).

    Legenda à Fig.
    Povoados do termo de Sendim:
    1)Achado paleolítico;
    2) Modorra;
    2.1)Possível Modorra;
    3.1)Povoado das Uolgas;
    3.2)Povoado dos Santos;
    3.3)Povoado de
    San Paulo;
    3.4)Povoado de
    la Fragosa;
    4.1)Povoado do Picão
    dos Arteiros;
    4.2)Povoado de Mal Lugar,
    4.3)Possível povoado
    de Mundin;
    5.1)Povoado de San Paulo,
    5.2)Povoado de
    Trambas Carreiras;
    5.3)Povoado de
    ls Atomiados,
    6) Sendin.



    em página própria ↗

  • 1527–2001

    Eiboluçon de la Pupulaçon i númaro de fuogos an Sendin (1527 – 2001)

    5. Eiboluçon de la Pupulaçon i númaro de fuogos an Sendin (1527 – 2001) Ne l dados de l quadro i gráfico respetibo, l que mos parece mais significatibo assinalar ye l eilebado crecimiento de…

    Carlos Ferreira · screbido a 10/03/2006 · 2 mil caracteres · ler →

    5. Eiboluçon de la Pupulaçon i númaro de fuogos an Sendin (1527 – 2001)

    Ne l dados de l quadro i gráfico respetibo, l que mos parece mais significatibo assinalar ye l eilebado crecimiento de la pupulaçon (quaije triplica), antre 1527 i 1768, apesar de se tratáren de 241 anhos. Ye nesse período que nós localizamos l’andústria de la Tenerie, i pensamos star neilha l sustento deste crecimiento. A partir de ls meados i até ls fins de l seclo XVIII, hoube ua baixa de 26 fuogos i la pupulaçon ten ua baixa de 250 almas. Ambora pensemos que haba múltiplas rezones para esta baixa tan marcada, l zaparecimiento de la Tenerie i todos ls porblemas liados a l’anquesiçon, parécen-me star ne l centro desta baixa. A partir de 1862 l númaro de fuogos medra cuntinamente. La pupulaçon apersenta tamien ua tendéncia de crecimiento até atingir l mássimo an 1960. La rezon deste mássimo ambora tenga algue ligaçon culas barraiges, ye eibidente que nun tubo an Sendin l peso que tubo an lugares cumo Dues Eigreijas, Mirando ó Picuote. Apesar de l númaro de fuogos cuntinar a crecer, a partir de 1960 i até 1991 la pupulaçon diminuiu. Esta baixa amportante stá agarrada a dues grandes rezones: l’eimigraçon i l grande abrandamento de la taxa de natalidade. Estes dous fenómenos acumpanhados pula diminuiçon de la taxa de mortalidade, an trinta anhos modificórun profondamente la strutura de la pupulaçon. Cumo acuntece ne l restro de l paíç, passemos dua pupulaçon bastante jobe, para ua pupulaçon mui ambelhecida, repersentando las pessonas cun mais de 60 anhos 1/3 de la pupulaçon. De 1991 para 2001 ls censos acúsan ua ligeira recuperaçon, oumentando la pupulaçon an 40 almas. An face destes resultados ancorajadores, parece-me que Sendin tubo capacidade i einércia para eibitar l choque cibilizacional que ten benido a arruinar las aldés mais pequeinhas, porque garante als sous habitantes todos ls serbícios básicos de purmeira necessidade, sobretodo: comerciales, educacionales, sociales i de salude.

    Carlos Ferreira

    em página própria ↗

  • 1899–1900

    Ls armanos Francisco i Aleixo Guerra, anformantes de José Leite de Vasconcelos subre l sendinés, an 1899-1900

    1. José Leite de Vasconcelos, l purmeiro studioso de l mirandés, stubo an Sendin ua sola beç, an Setembre de 1884, i por ua sola nuite. Culs eilemientos nessa altura arrecolhidos publica, na…

    Amadeu Ferreira · screbido a 07/03/2006 · 7 mil caracteres · ler →

    07 de Márcio de 2006

    1. José Leite de Vasconcelos, l purmeiro studioso de l mirandés, stubo an Sendin ua sola beç, an Setembre de 1884, i por ua sola nuite. Culs eilemientos nessa altura arrecolhidos publica, na 1886, las purmeiras notas subre l sendinés i ua pequeinha cuntica (Línguas Raianas de Tras-os-Montes, succintas notas philologicas, Porto, 1886). Nun mos diç quien le dou las anformaçones que arrecolhiu, mas dá para antender que fúrun mui poucas.

    Uns 15 anhos apuis de haber stado an Sendin, an 1899 / 1900, José Leite de Vasconcelos arrecuolhe nuobos i mais zambolbidos eilemientos subre l sendinés, sendo sous anformantes ls armanos Francisco Maria Guerra i Aleixo Guerra.

    2. De ls dous armanos, fui Francisco Maria Guerra l percipal anformador de José Leite de Vasconcellos subre l sendinés, pus este mesmo mos diç que el le dá muitos eilemientos i notas (Estudos de Philologia Mirandesa, I, ix, 407; II, 35, 36, 39), cunsiderando que stá purparado cumo naide para fazer un bocabulairo i ua gramática de l sendinés (id. I, ix i 407; II, 35, 36, 42).

    Quien era Francisco Maria Guerra? José Leite de Vasconcelos solo mos diç que era natural de Sendin i studante de l’ounibersidade. Ye al Abade de Baçal que bamos a saber doutros dados subre aquel sendinés: naciu a 11 de Outubre de 1876 i era filho de Valentim Guerra i de D. Baltasara Ramos Puente, naturales de Spanha; formou-se an dreito pula Ounibersidade de Coimbra an 1900; apuis bieno a bibir para Miranda de l Douro adonde fui admenistrador de l cunceilho, sustituto de l juiç de dreito, cunserbador de l registro predial, adbogado i xefe político; l die 10 de Júnio de 1918 casou-se cun D. Maria Zulmira Miler de Vasconcelos de Lemos, natural de Vila Flor (tierra adonde passou a bibir), de quien tubo trés filhos (Memórias Arqueológico-Históricas do Distrito de Bragança, VI, 730-731 i VII, 226). Ye inda l Abade de Baçal quien mos diç (id., XI, 334) que screbiu l libro “Aspectos Morais dum monstro de maldade”, an 1938.

    Subre l saber de l nuosso outor quanto al sendinés diç José Leite de Vasconcelos: “Deixo ao Sr. Francisco Maria Guerra o cuidado de profundar o estudo scientifico do sendinês, como seu idioma natal que é. Creio que ninguem como elle póde dar-nos desde já uma grammatica desenvolvida e um vocabulário extenso d’este sub-dialecto” (Estudos de Philologia Mirandesa. II, 42). Francisco Maria Guerra tenerie, nesta altura, al redror de 23 ou 24 anhos. Cuido que José Leite de Vasconcelos talbeç haba eisagerado, nun solo porque Francisco Guerra nun era formado an lénguas, cumo nun era perfundo coincedor de l sendinés nin era falante desse dialeto de l mirandés. Al falar na «seu idioma natal» José Leite de Vasconcelos solo poderie querer dezir que era la léngua falada na sue tierra. Seia cumo fur, nun sabemos se Francisco Guerra, por bias de l’anfluença de José Leite de Vasconcelos, algue beç tenerá pensado an screbir algo subre l sendinés ou se tenerá arrecolhido algun bocabulairo. Tamien queda claro que José Leite de Vasconcelos nun tenie l’antençon de fazer nuobas ambestigaçones sube l sendinés, assi se habendo passado las cousas.

    3. José Leite de Vasconcelos tamien mos anforma que Aleixo Guerra, médico i armano Francisco Guerra, mas dous anhos mais bielho i a bibir ne l Porto, le dou algues andicaçones subre l sendinés, an Outubre de 1900 (in Estudos de Philologia Mirandesa, II, 40). Talbeç cun esses eilemientos i ls outros antes arrecolhidos de l armano Francisco Guerra, José Leite de Vasconcellos tenga cumpuosto las páiginas subre l sendinés que bénen ne l 2º ambelume de ls sous Estudos de Philologia Mirandesa. L coincimiento que Aleixo Guerra tenerie de l sendinés nun serie mui defrente de l armano Francisco, balendo para el la abaluaçon que yá arriba fazimos.

    4. Pul studo de ls dados relatibos al sendinés que José Leite de Vasconcelos mos deixou, son dados mui fracos l que tamien me lieba a poner an dúbeda la cumpeténcia de ls armanos Francisco i Aleixo Guerra subre l sendinés. António Maria Mourinho parece ser de la mesma oupenion pus diç que “Leite de Vasconcellos, nos seus Estudos de Philologia Mirandesa, II, 40-41, publica uma carta, mas com todas as incertezas ainda de representação gráfica, por não ter elementos precisos do sendinês, e os que lhe deram foram poucos e deficientes.” (in Nuossa Alma i Nuossa Tierra, XI).

    Estas cunclusiones báten cierto culas anformaçones que arrecolhi an Sendin subre la família Guerra, tamien coincida por Ls Balentins: era possiblemente la família mais rica de Sendin na fin de l seclo XIX i purmeira metade de l seclo XX, dedicando-se al comércio i tenie ua amportante fábrica de tapones de corcha, sin cuntar culas tierras; era d’ourige spanhola (Fermeseille), de l percípio de seclo XIX i toda la giente diç que era família que nun falaba mirandés, sabendo algue cousa de oubir falar a las pessonas de l pobo. Muito mais poderiemos dezir subre esta amportante família sendinesa, mas esto chega para se fazer ua eideia de cumo éran mui scassos i fracos ls eilemientos de la léngua falada an Sendin an que José Leite de Vasconcelos assentou las sues cunclusiones. Cun tan fracos anformantes, nun admira que aquel eilustre sábio nin se tubira apercebido de algues amportantes caratelísticas de l sendinés.

    5. José Leite de Vasconcelos publica alguns ditos arrecolhidos por Francisco Maria Guerra i ua carta screbida por el i que eiqui deixo, cula scrita segundo la Cumbençon (in Estudos de Philologia Mirandesa, II, 40):

    Amigo Manuol:

    Ne l domingo pula manhana tengo tencion de ir fazer-te ua bejita, por esso nun baias culas bacas, manda un rapaç culhas, que you tengo gana de falar cuntigo, i para esso debo star ende a las nuobe de manhana temprano. Bou alhá nun solo por ber-te, mas tamien para te pedir un fabor, porque bien sabes que you tamien serie capaç de te lo fazer an tales cundiciones.

    Cumo te dixe l outro die, cumprei a Antonho Griguiro la casa que tenie an rue de las Frangas por nuobe libras; cumo you solo tengo siete, tenes de m’amprestar dues até al berano, que benda l centeno ó l bino, i antoce te las pago. Fui acupar-me cun Fracisco Binhon, i nun me las quijo amprestar; you bien sabie que las tenie, mas acá l aspero.

    Até al domingo. Dá-le muitas bejitas a la tue tie, tous armanos i mai.

    6. Anque la sue anformaçon tenga tubido falhas, nun hai dúbeda que als armanos Francisco i Aleixo Guerra se le debe l percipal de l que José Leite de Vasconcellos screbiu subre l sendinés, l que yá nun ye pouco i merece ser lembrado.

    Amadeu Ferreira

    Abiso: Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá screbido cun “L” an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.

    em página própria ↗

  • 1212–1215

    1212 -1215 - Notícia de Sendin haber sido arrasado

    Yá aqui se falou de que l decumiento mais antigo que fala de Sendin son las Anqueriçones de D. Fonso III, de 1258. Esso nun quier dezir que Sendin nun eisistira muito antes, anque ls decumie…

    Almendra · screbido a 05/03/2006 · 2 mil caracteres · ler →

    18/1/2006

    Yá aqui se falou de que l decumiento mais antigo que fala de Sendin son las Anqueriçones de D. Fonso III, de 1258. Esso nun quier dezir que Sendin nun eisistira muito antes, anque ls decumientos nun mos ajúden muito.

    L que eiqui quiero dar notícia passou-se ne l tiempo de l rei D. Fonso II i ten a ber cun las antrequidéncias que houbo antre el i las armanas. El nunca deixou de defender l poder de l rei i las armanas pedírun-le ajuda al rei de Leon, D. Fonso IX, que se casou cun ua armana de D. Fonso II. Fui assi que este rei bieno por ende afuora i circou Bergança i muitas outras tierras, antre eilhas las tierras de Miranda, arrasando bários castielhos, cumo l de Algoso. Hai até quien fale que fúrun arrasados ls castielhos de Sendin i de Picuote, mas nun sabemos la fé que mos puode merecer la notícia, yá que nun coincemos l decumiento oureginal adonde assenta (1). Houbo outras guerras de ls reis de Leon cun Pertual, nesses tiempos de l ampeço de la nacionalidade i até mais tarde i Sendin, cumo tierra de frunteira, nun staba a salbo.

    Por mi, cuido que inda hai muito que ambestigar ne l que respeita a la stória de Sendin, yá que hai castros i poboados antigos pul nuosso termo, i talbeç a eilhes se querga referir la notícia que dou arriba, quando fala an castielho. I mesmo andrento de la nuossa bila ye possible dar cun cousas bien antigas. Por mi cuido que hai que le dar atençon a la barreira de la Calçada que abaixa pa la Fuonte de l Lugar i a la barreira de las Eiras de l Cemaque. Son cousas que ende stan, a merecer melhor studo. L que you soubir i podir eiqui lo eirei deixando.

    Abiso: Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá screbido cun "L" an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.

    Citado: (1) Saquei la notícia de la Grande Enciclopédia Luso-Brasileira, vol. XXXIII, pp. 555-556 i vol. XXXV, pp. 395-396.

    em página própria ↗

  • ·

    "moneda de prata eibérica"

    Ua moneda de prata eibérica an Sendin Un die fui a besitar ua eirmita acerca de Fariza, an Spanha, de l outro lado del riu Douro, delantre de Bilachana, i quedei admirado. La fiesta que fáze…

    Almendra · screbido a 10/01/2006 · 1 mil caracteres · ler →

    10/1/2006

    Ua moneda de prata eibérica an Sendin

    Un die fui a besitar ua eirmita acerca de Fariza, an Spanha, de l outro lado del riu Douro, delantre de Bilachana, i quedei admirado. La fiesta que fázen alhá, cháman-le la fiesta de ls Viriatos. Muitos outores dízen que Viriato andubo pur estes lados. Ten ua Státua an Çamora. Cierto ou nó, l que se puode dezir ye que giente amportante, de l sou tiempo, porqui passou. Senó, cumo se splica que ne l termo de Sendin se ancuntrara ua moneda eibérica de prata?

    La stória bai-se fazendo als poucos, i a las bezes, tenemos que ancuntrar decumientos i saber liendas, ó tradiciones, que fágan la liaçon para tirar conclusiones. Dar a coincer ye un ampercípio para quien querga studar bien l assunto.

    Pus quedai a saber, que ye cierto, que esto ye berdade. La tradicion eijiste i la moneda tamien.(1)

    (1)-Ber << Mem. Arq.- Hist. Do Distrito de Bragança >> Tomo IX, pag. 477, por Francisco Manuel Alves.

    Abiso:

    Este testo, cunsante las regras de la Cumbençon Ourtográfica de la Léngua Mirandesa i de la sue Purmeira Adenda, stá solo screbido cun L- an percípio de palabra, a la moda de l mirandés de Sendin.

    Citado: Memórias Arqueológico-Históricas do Distrito de Bragança de Francisco Manuel Alves

    em página própria ↗

  • 1320–1321

    Purmeira.....pur agora

    1320-1321-Purmeira notícia scrita de l’eigreija de Sendin, por agora De l decumiento << Catálogo de todas as Igrejas, Comendas e Mosteiros que havia nos reinos de Portugal e Algarves pelos a…

    Almendra · screbido a 10/01/2006 · 5 mil caracteres · ler →

    10/1/2006

    1320-1321-Purmeira notícia scrita de l’eigreija de Sendin, por agora

    De l decumiento << Catálogo de todas as Igrejas, Comendas e Mosteiros que havia nos reinos de Portugal e Algarves pelos anos de 1320 e 1321 >> ber << História da Igreja em Portugal >> livro II, pag. 609 e segs., por Fortunato de Almeida, faç parte l Arcebispado de Braga.

    L Arcebispado de Braga agarraba, antre outras, las eigreijas de la Tierra de Miranda. Destas, diç l decumiento:

    “d) Igrejas da Terra de Miranda”

    A igreja de Mogadouro é da ordem de Cristo.

    · A igreja de Penas Roías que em algum tempo era do templo da mesa do

    Mestre da Ordem de Cristo foi taxada em............................................. 1000libras

    · A igreja de Santa Maria de Miranda e a de Malhadas, conjuntamente,

    taxadas em............................................................................................ 280 libras

    · A de Vila Chã, taxada em...................................................................... 100 libras

    · A de Vimioso, taxada em....................................................................... 100 libras

    A de Pinhelo (Pinelo) é anexa ao Mosteiro de Castro de Avelãs

    · Igrejas de Infiães (Ifanes), de Angueira, de Palaçoulo,

    que são do Mosteiro de Morilheiro (Moreruela),

    sito na diocese de Leão, foram taxadas em.......................................... 225 libras

    · Igreja de Gico (Genisio), taxada em...................................................... 30 libras

    · Igreja de Aveloso (Avelanoso), taxada em........................................... 30 libras

    · Igreja de Caçarelhos, taxada em.......................................................... 20 libras

    · Igreja de S. Martinho de Angueira, taxada em...................................... 10 libras

    · Igreja de Ulgoso (Algoso), da Ordem de Jerusalém

    · Igreja de Travanca, taxada em............................................................. 100 libras

    · Igreja de S. Pedro da Silva, taxada e.................................................... 50 libras

    · Igreja de Sendim, taxada em.............................................................. 150 libras

    · Igreja de Cerapicos (Serapicos), taxada em......................................... 20 libras

    · Santa Maria de Cerco (Cércio), taxada em............................................ 80 libras

    Soma......................................................................................................... 2195 libras

    A Terra de Miranda tem 17 igrejas com o rendimento de 2195 libras

    Ye amportante ler las notas que screbiu Joaquim Maria Neto ne l libro << O Leste do Território Bracarense >>, pag.126, ed. A União, Ldª., Torres Vedras, 1975

    “Nota 1- O que deu origem à organização deste <Catálogo>.

    << Por uma bula dada em Avinhão a vinte e três de Maio do ano de Christo de mil trezentos e vinte, que era quarto do pontificada do Papa João XXII, concedeu este a El-Rei D. Dinis, por tempo de tês anos, para subsídio da guerra contra os mouros, a décima de todas as rendas eclesiásticas de seus Reinos, exceptas as Igrejas, Comendas e Benefícios pertencentes à Ordem de S. João do Hospital de Jerusalém (hoje Malta), por os progressos dela se empregarem continuamente em militares exercícios contra os mesmos infiéis >>.

    << E, como para sortir o devido efeito esta graça, era precisa a averiguação do ano e verdadeiro rendimento de cada uma das Igrejas, cometeu S. Santidade pela mesma bula esta diligência ao bispo de Coimbra D. Raimundo, ao Deão…>>.

    “Nota 2- <<Para elucidação do leitor recordamos que a libra (moeda de conta) do tempo de D. Dinis equivalia a 1$550 reis da moeda actual (refere-se ao ano de 1910) e o soldo, também moeda de conta, equivalia aproximadamente a 27 reis…>>

    Nada melhor que este decumiento para ber que l’eigreija de Sendin, que an 1320 pagaba mais que to las outras, tenie que ser de un pobo grande i rico. I para tener eigreija tan rica tenie que ser mui antigo. Ua eigreija nun se fazie an dous dies, nin adonde nun eijistisse giente. Donde, Sendin eijiste zde l percípio de Pertual cun l nome de Sendin, o Sindin, i adonde stá hoije.

    Citado: História da Igreja em Portugal

    em página própria ↗

  • 1258

    1258 - Purmeira notícia scrita de Sendin

    1. La purmeira notícia scrita que ye coincida subre Sendin ten la era de 1258 (10 de Dezembre), reinaba an Pertual D. Fonso III, coincido cumo L Bolonhés. Este rei resolbiu fazer un grande a…

    Amadeu Ferreira · screbido a 09/01/2006 · 7 mil caracteres · ler →

    1. La purmeira notícia scrita que ye coincida subre Sendin ten la era de 1258 (10 de Dezembre), reinaba an Pertual D. Fonso III, coincido cumo L Bolonhés. Este rei resolbiu fazer un grande anquérito para saber la situacion de l reino, subretodo se habie quien andubisse a roubar tierras al rei, rezon por que cada un habie de fazer proba de las sues porpiadades i dreitos. Esse grande anquérito quedou coincido na stória cumo Anqueriçones de D. Fonso III.

    Testo oureginal (lhatin):

    Traduçon an mirandés:

    Alfonsus Roixo de Sandim juratus et interrogatus dixit quod scit quod villa de Refega fuit regalenga domni Regis et populaverunt eam fleires de Alcanizes et filii domni Nuni de Zamora in tempore istius Regis et nom faciunt inde ei forum et scit quod fratres de Moreyrola comparaverunt de filiis de domno Tello villam quae vocatur Angeyra et stat in termino de Miranda in diebus istius Regis.

    Fonso Roixo de Sendin sendo-le preguntado, apuis de haber jurado, dixo que sabie que la bila de Réfega fui regalengo de l senhor Rei i que la probórun ls frailes de Alcanhiças i ls filhos de D. Nuno de Çamora ne l tiempo deste Rei i nun le fázen inda fuoro i sabe que ls frailes de Moreiruola cumprórun al filho de D. Tello la bila que le cháman Angueira i stá ne termo de Miranda ne l tiempo deste Rei.

    Trascriçon de las Anqueriçones de Don Fonso III (liv. 2º. fls. 106v a 112 subre l julgado de Ulgoso, tal cumo aparécen an Francisco Manuel Alves (Abade de Baçal), Bragança. Memórias Arquelógico-Históricas do Distrito de Bragança, Tomo IV, ed. Câmara Municipal de Bragança e Instituto Português de Museus, Bragança, 2000, p.11.

    Notas al testo de las Anqueriçones:

    i. Sendin aparece nas Anqueriçones al julgado de Algoso, que pertencie a la Tierra de Miranda i pertencie a la Orde de l Spital (apuis chamada Orde de Malta).

    ii. Sendin aparece scrito cumo Sandim, mas por muitos anhos l nome nun tubo forma cierta, yá que hai decumientos adonde que aparece tamien cumo Sindym i Sindim.

    iii. La bila de Réfega ye la Quinta de Réfega que hoije pertence al cunceilho de Miranda de l Douro.

    iv. Ls frailes de Alcanhiças éran ls Templários, que tenien la sue sede naqueilha bila spanhola. A eilhes le chegórun a pertencer las aldés de Abelanoso, San Juanico i Bal de Frades, que agora perténcen al cunceilho de Bumioso, mas tamien la Quinta de Réfega, cumo se diç neste decumiento.

    v. D. Nuno de Çamora era un nobre spanhol que tenie bárias tierras an Pertual, ne ls atuales cunceilhos de Miranda de l Douro (cumo Malhadas) i Bumioso.

    vi. L Mosteiro de Moreiruola pertencie a la Orde de Cister i quedaba acerca de Çamora, mais ou menos 30 Km. Inda hoije se puode ber alhá l sbarrulho, acerca de l’aldé chamada Granja de Moreruela, na strada que bai de Zamora para Benavente. Esse Mosteiro era duonho de bários lugares na Tierra de Miranda, cumo Palaçuolo, Eifanheç, Custantin, Angueira, i tenie inda porpiadades noutras tierras.

    vii. D. Tello Fernandiz era un fidalgo a quien D. Çáncio I, 2º rei de Pertual, le dou l vilar de Angueira an pagas de ls buns serbícios que le habie feito. Nun se sabe bien la era an que esto se passou, mas haberá sido antre ls anhos de 1185 i 1211. Uns anhos apuis, an 1246, las filhas i filhos desse D. Tello bénden-le la metade de Angueira (aldé que agora pertence al cunceilho de Bumioso) al Mosteiro de Moreiruola pul précio de 300 marabedis.

    2. Sendin nun fizo parte de las tierras que fúrun ambestigadas nas Anqueriçones de D. Fonso III. Cumo puode ber-se ne l testo de las Anqueriçones, l rei tenie mais rezones de queixa an relaçon a las tierras que quedában acerca de la raia, yá que, nesse tiempo, nun se sabie mui bien por adonde passaba la debison cul Reino de Lion i ls nobres i cumbentos de l outro lado de raia todo fazien para abocanhar mais algues tierras que quedában deste lado. Por esso, nun se puode dezir que Sendin nun fizo parte de las Anqueriçones por nesse tiempo inda ser tierra pequeinha i de pouça amportança. Ye bien de ber que nesse tiempo, to las tierras de parqui nun habien de ser mui grandes.

    La berdade ye que Sendin yá nesse tiempo pertencie a la Orde de l Spital (que apuis se passou a chamar Orde de Malta) que tenie la sue sede an Algoso. Talbeç seia essa la rezon por que Sendin nun fizo parte de las Anqueriçones.

    3. Quien era Fonso Roixo, ye cousa que nun hai meia de saber, pus l testo nada mos diç quanto a esso. Ua cousa ye cierta: ye l nome de l sendinés mais antigo que coincemos pus, se fura bibo, tenerie hoije arrimado a 800 anhos. Poderemos manginar que nun serie ua pessona qualquiera, pus amostra tener muito coincimiento de la situaçon de las tierras alredror i a quien pertencien, cousa que nin to la giente haberie de saber. Esses coincimientos le habien de benir de las sues funciones, que nun sabemos quales éran, ou de ser un home biajado por aqueilhas redondas, l que poderie tener a ber cun muitas rezones. Mas todo l que puodamos dezir nun passará de eimaginaçon.

    Assi i todo algues cousicas se puoden dezir a respeito de l nome de l tiu: la purmeira ye que l nome Afonso / Fonso era mui quemun naquel tiempo – até fui nome de alguns de ls nuossos reis – i que inda hoije an Sendin hai famílias cul nome Fonso, l que nun quier dezir que téngan algo que ber cun aquel sendinés de l seclo XIII; la segunda cousa ten a ber cul nome Roixo, que serie ua nomeada, mas esta palabra ne l seclo XIII nun tenie bien l mesmo sentido que ten hoije, mas mais l sentido de burmeilho scuro (de l latin russĕus 'burmeilho scuro’). Dende que esse tal Fonso tenerie la nomeada de Roixo por bias de la quelor de la piel algo burmelhusca. I giente cula piel dessa quelor inda hai por ende muita, al menos na ciertas oucajiones.

    L nome Roixo pon un outro porblema: dízen bários outores que nun aparece antes de l seclo XVI, l puode querer dezir que la leitura de l nome feita pul Abade de Baçal nun stará cierta i será Roxo an beç de Roixo (José Pedro Machado, Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa). Mas ye un porblema que nun ye amportante pa l que aqui mos antressa, nin se quier fazer eiqui un studo de las Anqueriçones, mas solo deixar esta purmeira notícia de Sendin.

    em página própria ↗

  • 1823–1831

    La scuola primária de Sendin

    Citando ua ‘Rellação das Cadeiras de Primeiras Letras que devem ficar colocadas onde presentemente existem (... ) por estarem colocadas em ‘um povo muito grande e central’ e terem as ‘comodi…

    Amadeu Ferreira · screbido a 16/12/2005 · 1 mil caracteres · ler →

    Citando ua ‘Rellação das Cadeiras de Primeiras Letras que devem ficar colocadas onde presentemente existem (... ) por estarem colocadas em ‘um povo muito grande e central’ e terem as ‘comodidades necessárias’, apunta-se, antre outros l caso de la scuola de Sendim (anho de 1830) (p. 227). Na p. 273 apersenta-se un mapa adonde aparece Sendin cun scuola de Cadeira de Purmeiras Letras an 1823. An 1831, la média de alunos matriculados por scuola, na Provedoria de Miranda, era de 43.4 (p. 321), mas tamien se diç que an Sendin, nesse anho, stában matriculados 55 alunos (an Miranda éran 27 i an Bemposta 15) (p. 322). Parece que la Cadeira de Primeiras Letras de Sendin (scuola primária) tenerá sido criada por carta régia de 16-08-1779 (p. 692). Por essa altura solo habie outra scuola an Miranda, cidade, tenendo an cuonta l atual cunceilho. A p. 556 aperséntan-se ls nomes de ls porsores que ansinórun an Sendin antre 1780 i 1830: 08-06-1780 – Pantaleão Marques; 02-05-1782 – José António Cordeiro; 27-10-1817 – Manuel José de Oliveira 10-11-1823 – José Praça Barbote

    Citado: Maria Isabel Alves Baptista, in A Escola Transmontana. Tempos, Modos e Ritmos de Desenvolvimento. 1759-1835, Bragança, 1999.

    em página própria ↗

  • ·

    L çtino de las nubradas de Penilha; - L roubo de la campana de l’eirmita de San Miguel de Penilha; - Porque fui abandonada la capielha de San Paulo, an Sendin.

    Quanto a estas questiones çcobrimos l seguinte texto: ‘Se dice en Pinilla que la campana de la ermita (de San Miguel) desapareció hace varios siglos. Se dice que tenía un sonido muy armónico…

    Amadeu Ferreira · screbido a 16/12/2005 · 1 mil caracteres · ler →

    31/05/2002

    Quanto a estas questiones çcobrimos l seguinte texto: ‘Se dice en Pinilla que la campana de la ermita (de San Miguel) desapareció hace varios siglos. Se dice que tenía un sonido muy armónico y que cuando se aproximaba una nube se tocaba con ella el ‘tente nublao’ que provocaba que se deshicieran las tormentas, marchando-se las tempestades hasta las vecinas tierras portuguesas donde apedreaban las viñas destruyendo las cosechas. En aquel entonces se vinieron ls portugueses de noche a robarla y la cogieron pero los de Pinilla los siguieron hasta cerca de un lugar que llaman Los Infiernos, en la Palla Prieta, frente a la ermita portuguesa de San Pablo, una ermita que los portugueses abandonaron por una plaga de culebras enormes. Allí los cogieron matando a uno de ellos y lo trajeron y lo enterraron en la ermita, aunque la campana no apareció’ (información del ermitaño, J.L. Piriz García, natural de Pinilla).

    Citado: in Francisco Colino González, Sayago, viaje al interior. Ermitas y romerías, p. 228, nota 310 (ed. autor, 2001).

    em página própria ↗

Ação concluída.
Antrar

Para screbires ne l sítio, diç-mos quien sós. Ye ua beç — depuis quedas antrado.

ó