ÇTINO PARA UA LHÉNGUA MARIMUNDA (manifesto an modo de hino)
Quando ua lhéngua nun sirbe para rezar. Quando se dízen todos ls pecados a Dius, sin miedo, i se ten bergonha de rezar an mirandés. Quando ye assi, nun hai lhéngua que s’aguante. Parece que Dius, quando andubo pul mundo a daprender las lhénguas, chegou eiqui i passou an zlado. You acho que lo zbiórun. Ye tiempo de Dius nun tener bergonha de falar an mirandés.
Quando ua lhéngua nun se scribe, dízen que la stória inda nun ampeçou, porque nun hai modo de cuntar essa stória. Solo puode ser cuntada pula lhéngua de ls outros. Ua lhéngua sin stória nun puode durar siempre.
L pior ye quando la lhéngua deixa de serbir para pensar. Ó, quando drumimos, nun aparece a falar ne ls suonhos, porque la lhéngua de ls suonhos ye la que stá andrento de nós. Fala-se cumo se respira. Se l lheite que se mama nun ben misturado cula lhéngua, nun puode quedar metida andentro i ser tan amportante pa la bida cumo l stómado, l coraçon, la cabeça, l fígado. Solo assi nun se puode bibir sin eilha. Solo assi aparece ne ls suonhos, inda que nun quérgamos. Ua lhéngua que nun fala ne ls suonhos, nun bai longe.
Hai palabras que, quando las dezimos, mos fázen quedar cun piel de pita, mas solo nós damos por esso; hai sonidos que mos ambuolben cumo ua óndia de calor, mas solo nós sentimos l cúscaro que a las bezes traiémos andrento a derretir; hai antrejeitos de la lhéngua andrento la boca, falando, que fázen cuçquinhas que naide mais sinte; hai ditos que nun ténen outra maneira de se dezir i naide antende quando nun somos capazes de ls traduzir; hai cousas que, quando ousamos outra lhéngua pa las dezir, sónan cumo stranhas i, na fin, quedamos cula eideia de que nun fumos capazes de las dezir. Hai palabras, sonidos, ditos, cousas, que drumírun tanto tiempo cun nós, que yá ganhórun cama par’aquel lhado i quando nun mos deitamos para esse lhado ye cumo drumir an riba dua piedra.
An Lisboua hai un jardin zoológico cun animales doutras tierras ó que yá zaparecírun de l campo. Quien fala mirandés, puode ser cumo esses animales ralos: to la giente gusta de ls oubir i acha grácia a la sue lhéngua. Stá a benir un tiempo an que quien fala mirandés puode star cumo nun jardin zoológico, bicho ralo a quien las pessonas áchan grácia i por quien ténen curjidade. Acuntécen cousas que mos dében dar que pensar: hai grupos, associaçones i até partidos pa defender todo l que steia a zaparecer. Defénden-se ls páixaros, ls burros, ciertas arbes. L goberno até dá denheiro para esso. Por mi, até acho que stá bien. Porque será que cul mirandés, ua lhéngua que stá a zaparcer, nun acuntece nada desso?
Ls mirandeses solo púoden agabar-se dua cousa: la sue lhéngua. Correi l mundo i nun achareis nada armano. Nun ye melhor que las outras, mas ye la nuossa, única ne l mundo. Porque las lhénguas son cumo las pessonas, cada pessona: por bien aparecidas que séian, son todas defrentes. Quando ua se muorre, ye algo que se perde para siempre.
Hai mil anhos, dízen, yá se falaba mirandés. Poderie ser algo defrente, mas era mirandés. Ua lhéngua q’ateimou an quedar nua pequeinha ilha, circada pul mar que ye l pertués i l castelhano, debe-mos dar que pensar. Se se morrir, cun eilha morreran-se outra beç to las pessonas que nestes mais de mil anhos la falórun. Quedamos assi c’un porblema mui grande: nin an to la Tierra de Miranda hai campo para anterrar tanta giente. Por esso, cumo almas penadas, quedaremos cundanados a star siempre a sbarrar culs scaletos de la lhéngua que se morriu: ua palabra eiqui, ua letra acolhá, un dito mais alantre. I quando, no Eimbierno, l fumo de ls chupones se fur spargindo cul aire por essas ourrietas, cabeços i canhadas, ls scaletos de la lhéngua han-de benir a calcer-se na boca dalgun bielho sentado al lhume culs nietos ne ls zinolhos. Mas, de tan angaranhidas, las letras, las palabras, nun seran capazes de s’ajuntar para formar cuontas ó cantigas.
Cuncordareis cumigo que naide gusta de bibir nun semitério ó caminar por un campo de batailha adonde só quedórun cadabres, cheiro a pólbara i, passado un tiempo, a chicha pocha. Un campo assi, solo puode ser buono pa ls cuorbos que, arrodiando l cielo, beneran abeixando culs bicos prontos a fartar-se. I solo quien stá ciego nun bei ls cuorbos que yá ándan por ende. You nun tengo nada contra ls cuorbos, mas essa nun puode ser la mission de ls mirandeses.
Çque ls homes fálan, yá muitas lhénguas se morrírun: son lhénguas muortas. Essas lhénguas ó girórun outras, que son filhas deilhas, ó deixórun scritos que podemos ler i, por esso, tórnan a bibir. Mas houbo lhénguas que zaparecírun, naide sabe deilhas. La giente que las falou ye cumo se nunca tubira eijistido pus nun hai nada que la faga lhembrar.
Que çtino queremos pa l mirandés?
Hai un tiempo para todo. Agora ye l tiempo pa respunder a la pregunta. Pa respunder cula cabeça. Mas antes, botemos l coraçon a pensar, pus ye por ende que la lhéngua melhor s’antende.
Datrás, hai muitos anhos, oubrigórun-mos a falar l pertués. Dezírun-mos que l mirandés era ua lhéngua burreinha, de giente caçurra, atrasada. Ls reis oubrigában las pessonas a fazer ls decumientos oufeciales an pertués. Ls ambiados de l rei benien a Miranda i falában pertués. L pertués era la fala de ls ricos i de l poder i, debagarico, l mirandés fui quedando la fala de ls probes, la fala de l campo. Apuis, quando Miranda passou a cidade, bieno un bispo que oubrigou to la giente a rezar an pertués. Todos tenien que daprender las ouraciones que mandou colgar a las puortas de las eigreijas. Assi, la lhéngua fui spulsa de l’eigreija. Dende para cá, fui quedando puls caminos, abrigou-se de l friu al redror de ls chupones, acumpanhaba ls suonhos que teniemos. Ambergonhada, fui-se scundendo-se de ls de fuora, fui-se ancolhendo até quedar ancundesada nua puntica de Pertual.
Passou a andar por ende a arar, a segar, a scabar, a bendimar, a regar, a tomilhos, a azeitunas, a lheinha, a caminos, culas mulas, culas bacas. Siempre de cabeça alhebantada, mesmo cun friu i cun fame, cansada, cun suonho. Fui lhéngua de rábia, mas tamien d’arrolhar; lhéngua dun einfierno de mete pie saca pie i lhéngua de sonhar cun bidas melhores; lhéngua de renher i lhéngua de torna geira ó torna l burro; lhéngua de chorar i lhéngua de fiestas i beilar; lhéngua de morrer i lhéngua de nacer. Anquanto andaba por ende, paraba nas fraugas a calcer-se i salie dalhá feita reilhas, sachos, guinchas, machadas, calagouças i barandas; chubie al campanairo i tanto repicaba a fiestas, casamentos i batizados cumo chamaba a missa, bolteando, ó a rebate quando ls miedos éran tan fuortes que oubrigában a ajuntar to la giente; era lhéngua de bumbeiros an carreiras de baldos sin fin; als demingos a la tarde andaba pul sagrado, pimpona, ó corrie las rues a dar bibas a la mocidade; quando tenie sede, abeixaba-se a buer de boca ne ls rigueiros ó agarraba-se a la ciguonha, al para baixo i al pa riba, sin parar; quando tenie fame, iba pulas arribas i preinadas i, cula rábia feita sacho, fierro ó çada, ponie las peinhas a dar ubas, azeitunas ó centeno.
A las bezes quedaba an casa a la spera, que nun la deixában ir pa l’Argentina, l Brasil, Sebilha, Lisboua, la Fráncia i outros mundos de Dius. Tamien nunca fui a la guerra, mas quantas bezes se morriu por alhá.
Era ua lhéngua de bida. Bida defíçele, mas bida. Era ua lhéngua de raça armana a la giente que la fala: giente argulhosa, que nunca dejiste nien s’acomoda cul que ten ó ye; giente que chora cun rábia i, na zgrácia ó necidade, ye capaç de s’ounir cumo se fura un solo; giente q’a la fuorça de passar la bida a chubir ladeiras daprendiu a mirar pa riba; giente q’a cada sachada, a cada suco, a cada baldo d’auga, bai sembrando i regando suonhos de feturo i ye capaç de todo - só eilha i Dius sáben quanto! -, pa tener la proua de parir filhos que téngan ua bida melhor; giente que ateimou an la falar i siempre se dou bien cun eilha.
Ls anhos fúrun passando, giraçones uas atrás las outras. I la lhéngua fui quedando siempre, cumo ua ardança. Las stórias que fazie, naide las screbiu. Hoije, quien las puode cuntar? Adonde haberie mimória tan grande q’alhá coubíran todas? Por esso, quedórun por ende: uas, anterradas, yá se çfazírun an tierra, outras bolórun cul fumo de ls chupones nas nuites d’eimbierno, abrigando-se an baixo de ls lhapos, metendo-se ne ls buracos de ls paredones, scundendo-se de die quando ls rugidos nun la déixan oubir. A la tardica, s’andubirdes pulas arribas, sentai-bos nua piedra, deixai que l sol se çponga i ls páixaros s’arrecuolhan, naqueilha hora an que s’oube l siléncio a passar por antre ls nebros i a agarrar-se a las peinhas cumo un bafo. Asperai un cachico, até que s’alhebante un airico i scuitai: las bozes ampéçan a salir, formando cuontas que l loçque-foçque deixa adebinar ne ls búltios de ls paredones i de las oulibeiras. Apuis, botai-bos carreiron arriba sentindo ls passos de las cuontas que ándan a ber s’áchan quien las cunte.
Por ende quatrocientos ó quenhientos anhos andubo la lhéngua nesta bida. Yá se tenie afeito al pertués i iba-se squecendo de l castelhano. Anton, ampeçou a pedir palabras amprestadas al pertués, cada beç mais. Siempre que l pertués aparecie cun ua palabra nuoba, até l’achaba grácia i lhebaba-la para casa cumo se fura sue. Mas fui-se aguantando i nunca deixou de ser quien era. Cul tiempo, passou a cumbibir cul pertués andrento de cada pessona só s’atrebindo a salir quando esta la deixaba.
Nesse antretiempo, dízen que ls de Miranda deixórun de falar mirandés. Scamugírun la lhéngua pa ls pobicos al redror. I l mirandés sentiu-se tan bien antre essa giente que nunca mais tornou a la cidade. An cada pobico, la lhéngua creciu culas sues çfréncias, l sou son, mas sin deixar de ser quien era. Apagar essas çfréncias ó fazer de cuonta que nun eisísten, serie quedar mais probe i, se calha, morrer-se de beç. Pertencer al mirandés, cumo ua lhéngua sola, ye ua cousa de que mos debemos argulhar. Mas nun mos debemos argulhar menos de las çfréncias que se fúrun formando sabe-se alhá zde quando, i que yá ls nuossos abós ardórun de ls abós deilhes. Esso, nun hai nanhue lei que lo puoda altarar. Mas la lhéngua ye ua sola, l mirandés. Todos juntos inda mos podemos fazer oubir. Debedidos, nun balemos nada i nun faltará por ende quien steia a la spera desso para fazer caçuada de nós. Juntos podemos defendé-la melhor, ansiná-la, screbí-la i cuntinar a falá-la.
Que çtino queremos pa l mirandés?
Ye mui defíçele respunder: la lhéngua está tan mala q’inda nun se çcubriu remédio que la salbe. Purmeiro, fizo ua frunteira cul pertués i deixou-se quedar solo nua parte de la Tierra de Miranda; apuis, tornou-se amiga de l pertués i fui-le pedindo palabras amprestadas cumo se fúran deilha. Quando, nesse antretiempo, la spulsórun de l’eigreija, fui cumo recebir ua facada que nunca deixou de botar sangre i, cul tiempo, bolbiu-se nun cáncaro. Quien conhece la cura pa l cáncaro? L pior ye que ls mirandeses nien se dórun de cuonta. Stá mala, bielha i cansada, cun poucas fuorças pa rejistir. I solo hai un modo de ls bielhos bibíren: por bias de ls filhos. L mirandés ten que deixar filhos que téngan proua deilha i nun arrenéguen ls pais.
Ne ls últimos trinta anhos, la Tierra de Miranda anchiu-se de doutores, de jornales, de rádios, de telbisones. Mas nun hai doutores an mirandés, jornales que lo scríban, rádios que lo fálen, telbisones adonde se beia. L mirandés ye probe i nun tenerá denheiro pa telbisones, se calha nien para rádios. Mas puode tener doutores. I puode tener un jornalico, bien pequeinho que seia, que báia por esse mundo adonde haba un mirandés cula lhéngua amarfanhada andrento por muitos anhos i cun gana de la botar acá para fuora. Nun será assi que la Tierra de Miranda puode amostrar que ye grande? Qual ye l mirandés que nun darie dues crouas para ajudas a un jornalico que biba ua beç por més, ó cada trés meses que seia?
Ne ls últimos trinta anhos, muitas cousas que falában mirandés fúrun zaparcendo, muortas ó scundidas onde naide las beia: arados, reilhas, charruas, carros de mulas i de bacas, albardas, melenas, jugos, setas de la palha, biendas, trilhos, fouces, ciguonhas, calagouças, asnales, cestos sterqueiros, cilhas, cargas i arrochos, cabeçadas, maços, colmeiros, fraugas, fornos, eiras i tanta, tanta cousa. Mas la bida nun parou, demudando-se l mundo a cada die. Bamos a deixar que la lhéngua se muorra agarrada a essas cousas que se morrírun, an beç de la fazer bibir agarrada a las pessonas que la fálan, demudando i quedando cun eilhas, indo cun eilhas pa to ls lhados?
Ne ls últimos trinta anhos, la lhéngua fui sendo scamugida de las casas: las cuontas yá nun chúben puls chupones, yá nun come a la mesa, yá nun drume na cama. Na rue, quando adrega a passar, yá hai quien la mire de lhado. A cuntinar assi, sin eira nien beira, há-de-se morrer cul friu, nua nuite d’Eimbirno, ambaixo algun cabanhal adonde, por smola, la deixórun drumir. Nun haberá na Tierra de Miranda ua casa pa la lhéngua, que seia solo sue i onde entre quien la querga falar, quien la querga daprender ó, al menos, botar-le ua mano? Ua casa que, sin ser scuola, sirba para ansinar quien quejir daprender? I onde se guárden lhibros que fálen deilha i por eilha? Nun será assi que la Tierra de Miranda amostra que ye grande?
Bou-me a quedar porqui. Mas inda bos quiero fazer un zafio, a bós mirandeses que, cumo you, daprendistes a falar l mirandés anquanto mamábades, i tamien a bós que nun lo cheguestes a daprender bien mas inda stais an tiempo i a todos bós que, séiadaes mirandeses ó nó, solo agora lo çcubris i tamien lo quereis meter andrento. Mirai para andrento de bós, bien ne l fondo, i respundei, un por un, uolhos ne ls uolhos: quereis ser ls anterradores de la lhéngua que ardestes? Quereis deixar que se muorra l’única cousa que ye solo buossa i, cumo nanhue outra, bos çtingue? Se quereis, anton ye tiempo de cumprar l queixon, purparar l antierro i fazer sonar sonar las pousas nas campanas. Se nun quereis, anton spabilai-bos porque l tiempo ye scasso par’inda fazer algo.
Quien stubo a ler, yá bai farto i cun rezon. Por mi, podie cuntinar. Cul coraçon nas puntas de ls dedos, to la nuite fui screbindo, sin suonho, cumo quien queda a belar para nun se morrer. Lisboua anteira, al redror, deixa-me a falar solico. La Tierra de Miranda, a quenhientos kilómetros deiqui, cheira-me a bendímia i a sementeira.
Lisboua, Setembre de 1999
Fracisco Niebro
(2ª scrita)